Ցոլքեր և երազներ. հայ գրականության մարգարիտ 

1934 թվականի հունիսի 19-ին Ստամբուլում մահացել է Սիպիլը (Զաբել Հովհաննեսի Խանջյան), հայ հրատարակիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ, գրող, հասարակական գործիչ, որի գրական և հասարակական գործունեությունը խոր հետք է թողել արևմտահայ մշակույթի պատմության մեջ:

Ծնվել է 1863 թվականի հուլիսի 23-ին Կոստանդնուպոլսի Սկյուտար թաղամասում՝ հայկական ընտանիքում: Սիպիլը մանկությունն անցկացրել է Օսմանյան կայսրության մշակութային կենտրոնում: 1879 թվականին նա ավարտել է Սկյուտարի ճեմարանը՝ ցուցաբերելով բացառիկ ընդունակություններ գրականության և կրթության ոլորտում: Նույն թվականին նա հիմնել է Ազգանվեր հայուհյաց ընկերությունը՝ նպատակ ունենալով խթանել հայ կանանց կրթությունն ու հասարակական ներգրավվածությունը:

Սիպիլի գրական ճանապարհը սկսվել է 1880-ականների վերջին, երբ նրա չափածո և արձակ գործերը սկսել են հրապարակվել «Մասիս» և «Հայրենիք» պարբերականներում: 1891 թվականին լույս է տեսել նրա «Աղջկան մը սիրտը» վեպը, որն արժանացել է ընթերցողների ուշադրության իր նուրբ հոգեբանական պատկերներով և կանացի զգացմունքների խորությամբ: 1902 թվականին հրատարակված «Ցոլքեր» բանաստեղծությունների ժողովածուն դարձել է նրա գրական ժառանգության կարևոր մասը՝ արտացոլելով սեր, հայրենիք և մարդկային նուրբ զգացմունքներ: Նրա ստեղծագործությունները, որոնք համատեղում են քնարական և էպիկական տարրեր, առանձնանում են կանացի նրբությամբ և մշակված լեզվով, ինչը նրան դարձրել է արևմտահայ ռոմանտիկական գրականության անցման շրջանի վառ ներկայացուցիչ:

Համիդյան ռեակցիայի դժվարին տարիներին Սիպիլը չի ընկրկել և շարունակել է իր գրական-հասարակական գործունեությունը: 1898 թվականին նա, ամուսնու՝ Հրանտ Ասատուրի, և Գրիգոր Զոհրապի հետ վերահրատարակել է «Մասիս» հանդեսը, որտեղ հրապարակել է «Կիսադեմեր քողին ետևեն» դիմանկարների շարքը՝ նվիրված արևմտահայ մտավորականներին: Այս աշխատանքը հետագայում ընդգրկվել է «Դիմաստվերներ» ժողովածուում: Նույնիսկ Հայոց ցեղասպանությունից հետո նա ակտիվորեն մասնակցել է հասարակական կյանքին՝ հետևելով Խորհրդային Հայաստանի գրական և մշակութային զարգացումներին: Սիպիլը նաև գրել է մանկավարժական հոդվածներ, մանկական բանաստեղծություններ և կազմել է «Գործնական քերականութիւն արդի աշխարհաբարի» դասագիրքը, որը բազմիցս վերահրատարակվել է:

Սիպիլի գրական ժառանգությունը՝ ներառյալ «Կնոջ հոգիներ» պատմվածքների ժողովածուն և «Քերթուածներ» բանաստեղծությունները, մնում է հայ գրականության կարևոր մաս: Նրա ստեղծագործությունները, թարգմանված բազմաթիվ լեզուներով, շարունակում են ոգեշնչել ընթերցողներին: Սիպիլի կյանքը՝ լի նվիրվածությամբ հայ ազգին և կրթությանը, մնում է կանանց առաջնորդության և ստեղծագործական կրքի խորհրդանիշ:

—

### Биография на русском языке

Искры и мечты: жемчужина армянской литературы

19 июня 1934 года в Стамбуле скончалась Сипил (Забел Ованесовна Ханджян), армянский издатель, педагог, поэтесса, писательница, общественный деятель, чья литературная и общественная деятельность оставила глубокий след в истории западноармянской культуры. Родилась она 23 июля 1863 года в районе Скутари Константинополя, в армянской семье. Детство Сипил прошло в культурном центре Османской империи. В 1879 году она окончила Скутарское училище, проявив выдающиеся способности в литературе и педагогике. В том же году она основала Общество патриотичных армянок, стремясь содействовать образованию и общественной активности армянских женщин.

Литературный путь Сипил начался в конце 1880-х годов, когда её стихи и проза стали публиковаться в периодических изданиях «Мasis» и «Айреник». В 1891 году был опубликован её роман «Сердце девушки», который привлёк внимание читателей тонкими психологическими образами и глубиной женских чувств. В 1902 году вышел её первый поэтический сборник «Искры», ставший важной частью её литературного наследия, воспевающий любовь, родину и тонкие человеческие эмоции. Её произведения, сочетающие лирические и эпические элементы, отличаются женской чуткостью и изысканным языком, что сделало её ярким представителем переходного периода западноармянской романтической литературы.

В годы гамидовской реакции Сипил не отступила, продолжая свою литературно-общественную деятельность. В 1898 году вместе с мужем, Грантом Асатуром, и Григором Зограбом она возродила журнал «Мasis», где опубликовала серию очерков «За вуалью полумасок», посвящённую выдающимся западноармянским деятелям. Эти работы позже вошли в сборник «Силуэты». Даже после Геноцида армян она оставалась активной в общественной жизни, следя за литературными и культурными процессами в Советской Армении. Сипил также писала педагогические статьи, детские стихи и составила учебник «Практическая грамматика современного ашхарабара», который неоднократно переиздавался.

Литературное наследие Сипил, включая сборник рассказов «Души женщин» и стихотворения «Поэмы», остаётся важной частью армянской литературы. Её произведения, переведённые на множество языков, продолжают вдохновлять читателей. Жизнь Сипил, полная преданности армянскому народу и образованию, остаётся символом женского лидерства и творческой страсти.

—

### Biography in English

Sparks and Dreams: A Pearl of Armenian Literature 

On June 19, 1934, in Istanbul, Sibil (Zabel Hovhannes Khanchyan), Armenian publisher, educator, poetess, writer, and public figure, passed away, leaving an enduring legacy in the history of Western Armenian culture. Born on July 23, 1863, in the Scutari district of Constantinople to an Armenian family, Sibil spent her childhood in the cultural hub of the Ottoman Empire. In 1879, she graduated from the Scutari Seminary, showcasing exceptional talent in literature and education. That same year, she founded the Society of Patriotic Armenian Women, aiming to promote education and social engagement among Armenian women.

Sibil’s literary journey began in the late 1880s, when her poetry and prose appeared in the periodicals *Masis* and *Hayrenik*. In 1891, her novel *A Girl’s Heart* was published, drawing attention for its nuanced psychological portrayals and depth of feminine emotions. Her first poetry collection, *Sparks*, published in 1902, became a cornerstone of her literary legacy, celebrating love, homeland, and delicate human sentiments. Her works, blending lyrical and epic elements, are marked by feminine sensitivity and refined language, establishing her as a prominent figure in the transitional period of Western Armenian romantic literature.

During the oppressive years of the Hamidian regime, Sibil remained steadfast, continuing her literary and public endeavors. In 1898, alongside her husband, Hrant Asatur, and Grigor Zohrab, she revived the *Masis* journal, where she published the series *Behind the Veil of Half-Masks*, dedicated to notable Western Armenian figures. These essays were later included in the collection *Silhouettes*. Even after the Armenian Genocide, she remained engaged in public life, closely following literary and cultural developments in Soviet Armenia. Sibil also wrote pedagogical articles, children’s poetry, and compiled the textbook *Practical Grammar of Modern Ashkharabar*, which was repeatedly reissued.

Sibil’s literary legacy, including the short story collection *Women’s Souls* and the poetry collection *Poems*, remains a vital part of Armenian literature. Her works, translated into numerous languages, continue to inspire readers. Sibil’s life, dedicated to the Armenian nation and education, stands as a symbol of female leadership and creative passion.