Մուրացանը (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) մահացել է 1908 թվականի օգոստոսի 30-ին Թիֆլիսում, Ռուսական կայսրություն։ Հայ գրող, պատմավիպասան և դրամատուրգ, նա հայ գրականության մեջ առանձնանում է իր ռոմանտիկական և հայրենասիրական ստեղծագործություններով։

Ծնվել է Շուշիում, Արցախ, հողագործի ընտանիքում, որտեղ հայրը օժտված էր բանաստեղծելու և երգելու ձիրքով։ Կրթությունը ստացել է մասնավոր դպրոցներում և Շուշիի թեմական հոգևոր դպրոցում, որտեղ սովորել է հայոց պատմություն, լեզու, մատենագրություն, ֆրանսերեն և ռուսերեն։ Հոր մահից հետո ընտանիքը հայտնվել է կարիքի մեջ, սակայն մայրը աջակցել է նրա ուսմանը։ 1877 թվականին ճանապարհորդել է Սյունիքում և Արցախում՝ ուսումնասիրելով պատմական հուշարձաններ և ձեռագրեր։ 1878 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս, աշխատել որպես հաշվապահ՝ համատեղելով գրական աշխատանքը։ Նրա առաջին լուրջ գործը՝ «Ռուզան» (1881) պատմական դրաման, մեծ հաջողություն է բերել։ Հայտնի ստեղծագործություններից են «Գևորգ Մարզպետունի» (1896), «Անդրեաս երեց» (1897), «Նոյի ագռավը» (1899), «Առաքյալը» (1902)։ Նրա գործերը, որոնք արծարծում են հայրենասիրություն, բարոյական արժեքներ և ազգային միասնություն, դարձել են հայ դասական գրականության կարևոր մաս։ Ծանր աշխատանքը ազդել է նրա հոգեկան վիճակի վրա, և նա մահացել է 54 տարեկանում՝ Միքայելյան հիվանդանոցում։ Նրա աճյունն ամփոփվել է Խոջիվանքի գերեզմանատանը, սակայն 1937-1938 թվականներին գերեզմանը ոչնչացվել է։ Մուրացանի անունով կոչվում են Երևանի փողոց և դպրոց, իսկ նրա կիսանդրիներ կան Երևանում և Ծովագյուղում։ 

—

**Русский** 

Символ армянского романтизма и патриотизма

Мурацан (Григор Тер-Ованнисян) скончался 30 августа 1908 года в Тифлисе, Российская империя. Армянский писатель, исторический романист и драматург, он выделяется в армянской литературе своими романтическими и патриотическими произведениями. Родился в Шуши, Арцах, в семье земледельца, наделенного даром поэзии и пения. Образование получил в частных школах и Шушинской духовной семинарии, где изучал армянскую историю, язык, литературу, французский и русский языки. После смерти отца семья оказалась в нужде, но мать поддерживала его обучение. В 1877 году путешествовал по Сюнику и Арцаху, изучая исторические памятники и рукописи. В 1878 году переехал в Тифлис, работал бухгалтером, совмещая это с литературной деятельностью. Его первое значительное произведение, историческая драма «Рузан» (1881), принесла большой успех. Среди известных работ — «Геворг Марзпетуни» (1896), «Андреас Ерец» (1897), «Ноев ворон» (1899), «Апостол» (1902). Его произведения, затрагивающие патриотизм, моральные ценности и национальное единство, стали важной частью армянской классической литературы. Тяжелая работа повлияла на его психическое состояние, и он умер в возрасте 54 лет в Михайловской больнице. Его останки были захоронены на кладбище Ходживанк, но в 1937–1938 годах могила была уничтожена. Имя Мурацана носят улица и школа в Ереване, а его бюсты установлены в Ереване и Цовагюхе. 

—

**English** 

Symbol of Armenian Romanticism and Patriotism

Muratsan (Grigor Ter-Hovhannisyan) passed away on August 30, 1908, in Tiflis, Russian Empire. An Armenian writer, historical novelist, and playwright, he is distinguished in Armenian literature for his romantic and patriotic works. Born in Shushi, Artsakh, in a farmer’s family, his father was gifted in poetry and singing. He received his education in private schools and the Shushi Theological Seminary, studying Armenian history, language, literature, French, and Russian. After his father’s death, the family faced hardship, but his mother supported his education. In 1877, he traveled through Syunik and Artsakh, studying historical monuments and manuscripts. In 1878, he moved to Tiflis, working as an accountant while pursuing literary activities. His first major work, the historical drama *Ruzan* (1881), brought him significant success. Notable works include *Geghard Marzpetuni* (1896), *Andreas Erets* (1897), *Noah’s Raven* (1899), and *The Apostle* (1902). His writings, exploring patriotism, moral values, and national unity, are a cornerstone of Armenian classical literature. Heavy work affected his mental health, and he died at 54 in the Mikayelyan Hospital. His remains were interred at the Khojivank cemetery, but the grave was destroyed in 1937–1938. A street and school in Yerevan bear his name, and his busts stand in Yerevan and Tsovagyugh. 

—

Վարուժան Կարապետի Նալբանդյանը մահացել է 2010 թվականի օգոստոսի 28-ին Երևանում։ Հայ մոդեռնիստ արձակագիր, դրամատուրգ և թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1971 թվականից։

Ծնվել է Կահիրեում, Եգիպտոս։ Ուսանել է ֆրանսիական և հայկական դպրոցներում, ավարտել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի հոգեբանության, տրամաբանության և հայոց լեզվի ֆակուլտետը։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք ներառում են թատերգություններ, արձակ (աֆորիզմներ, պատմվածքներ, վիպակներ, հեքիաթներ, էսսեներ), խորապես արմատավորված են էկզիստենցիալիզմի, ֆանտաստիկ և երևակայական ռեալիզմի մեջ։ Թատերգություններում անդրադարձել է բիբլիական թեմաներին, իսկ էսսեներում՝ համեմատական աստվածաբանությանը, «Ագնի Յոգային» և Ռամակրիշնայի ուսմունքին։ Նրա գործերը տպագրվել են «Գարուն», «Նորք», «Նոր-Դար», «Կանչ», «Այսօր», «Ֆօն Ֆօն» պարբերականներում և բեմադրվել են Գյումրիի ու Երևանի թատերական ինստիտուտներում։ 1990-ականներին համագործակցել է «Այսօր» շաբաթերթի հետ։ Թարգմանել է Ժան Պոլ Սարտրի, Ալբեր Կամյուի, Իոնեսկոյի, Անույի, Դյուրասի, Արթուր Ադամովի, Ժոզեֆ Բեդիեի, Մորիս Դրյուոնի, Էլզա Տրիոլեի և այլոց ստեղծագործությունները։ Նրա սեփական գործերը թարգմանվել են ռուսերեն և սլովակերեն։ Նալբանդյանի ստեղծագործությունները, որոնք առանձնանում են խոր մտորումներով և նորարար ոճով, նշանակալի հետք են թողել հայ գրականության մեջ։ 

—

**Русский** 

Армянский прозаик: Библейские темы и фантастический реализм

Варужан Карапетович Налбандян скончался 28 августа 2010 года в Ереване. Армянский модернистский прозаик, драматург и переводчик, член Союза писателей СССР с 1971 года. Родился в Каире, Египет. Учился во французских и армянских школах, окончил факультет психологии, логики и армянского языка Ереванского педагогического института имени Хачатура Абовяна. Его произведения, включающие драматургию, прозу (афоризмы, рассказы, повести, сказки, эссе), глубоко укоренены в экзистенциализме, фантастическом и воображаемом реализме. В своих пьесах он обращался к библейским темам, а в эссе — к сравнительной теологии, учению «Агни Йоги» и философии Рамакришны. Его работы публиковались в журналах «Гарун», «Норк», «Нор-Дар», «Канч», «Айсор», «Фон Фон» и ставились в театральных институтах Гюмри и Еревана. В 1990-х годах сотрудничал с еженедельником «Айсор». Переводил произведения Жана-Поля Сартра, Альбера Камю, Эжена Ионеско, Жана Ануя, Маргерит Дюрас, Артура Адамова, Жозефа Бедье, Мориса Дрюона, Эльзы Триоле и других. Его собственные произведения переведены на русский и словацкий языки. Творчество Налбандяна, отличающееся глубокими размышлениями и новаторским стилем, оставило значительный след в армянской литературе. 

—

**English** 

Armenian Prose Writer: Biblical Themes and Fantastic Realism

Varuzhan Karapeti Nalbandyan passed away on August 28, 2010, in Yerevan. An Armenian modernist prose writer, playwright, and translator, he was a member of the USSR Writers’ Union since 1971. Born in Cairo, Egypt, he studied at French and Armenian schools and graduated from the Faculty of Psychology, Logic, and Armenian Language at the Khachatur Abovyan Pedagogical Institute in Yerevan. His works, encompassing plays, prose (aphorisms, short stories, novellas, fairy tales, essays), are deeply rooted in existentialism, fantastic realism, and imaginative realism. His plays explore biblical themes, while his essays address comparative theology, “Agni Yoga,” and the teachings of Ramakrishna. His works were published in periodicals such as *Garun*, *Nork*, *Nor-Dar*, *Kanch*, *Aysor*, and *Fon Fon* and staged at theater institutes in Gyumri and Yerevan. In the 1990s, he collaborated with the *Aysor* weekly. He translated works by Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Eugène Ionesco, Jean Anouilh, Marguerite Duras, Arthur Adamov, Joseph Bédier, Maurice Druon, Elsa Triolet, and others. His own works were translated into Russian and Slovak. Nalbandyan’s creations, characterized by profound reflections and innovative style, have left a significant mark on Armenian literature. 

—

Դօրիանը (իրական անունը՝ Գրիգոր Մուրադյան) ծնվել է 1988 թվականի օգոստոսի 27-ին, Երևանում։ Հայ արձակագիր, բանաստեղծ և բլոգեր, նա առաջին հայ հեղինակն է, ով ճանաչում է ձեռք բերել բացառապես առցանց գրականության միջոցով՝ հանդես գալով Դօրիան կեղծանվամբ։

Նրա ստեղծագործությունները, որոնք ընդգրկում են վիպակներ, վեպեր և պիեսներ, արտացոլում են ժամանակակից հայ երիտասարդության հոգեբանական և սոցիալական խնդիրները։ 2009 թվականից սկսել է հրապարակել իր աշխատանքները «YES!» երիտասարդական ամսագրում։ Նույն թվականին «Սատանան մայրամուտին» վիպակով արժանացել է «Ինքնագիր» գրական մրցանակի առաջին մրցանակին։ Նրա «Կապտուկներ հոգուն» պիեսը բեմադրվել է 2009 թվականի նոյեմբերի 25-ին Երևանի պետական տիկնիկային թատրոնում, իսկ «Արհեստական արբանյակը» պիեսը՝ 2010 թվականի նոյեմբերի 24-ին Երևանի պետական դրամատիկական թատրոնում։ 2011 թվականին լույս է տեսել նրա առաջին վեպը՝ «Իսկ գիշերվանից հետո՝ շուշաններ»։ Նույն թվականին «ՓՈՓ հանրագիտարան» հեռուստահաղորդման ընթացքում առաջին անգամ բացահայտվել է Դօրիանի դեմքը և իրական անուն-ազգանունը, սակայն նա հայտարարել է, որ կշարունակի ստեղծագործել Դօրիան կեղծանվան ներքո։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք առանձնանում են գրավիչ ոճով և խոր մտորումներով, նոր խոսք են բերել հայ գրականության մեջ։ 

—

**Русский** 

Онлайн-голос армянской литературы

Дориан (настоящее имя — Григор Мурадян) родился 27 августа 1988 года в Ереване. Армянский прозаик, поэт и блогер, он стал первым армянским автором, завоевавшим популярность исключительно благодаря онлайн-литературе, выступая под псевдонимом Дориан. Его произведения, включающие повести, романы и пьесы, отражают психологические и социальные проблемы современной армянской молодежи. С 2009 года начал публиковать свои работы в молодежном журнале *YES!*. В том же году за повесть «Сатана на закате» получил первую премию литературного конкурса *Инкнагир*. Его пьеса «Синяки на душе» была поставлена 25 ноября 2009 года в Ереванском государственном кукольном театре, а пьеса «Искусственный спутник» — 24 ноября 2010 года в Ереванском государственном драматическом театре. В декабре 2011 года был опубликован его первый роман *А после ночи — лилии*. В том же году в рамках телепрограммы *Поп-энциклопедия* впервые были показаны лицо Дориана и его настоящее имя, однако он заявил, что продолжит творить под псевдонимом Дориан. Его произведения, отличающиеся ярким стилем и глубокими размышлениями, внесли свежую струю в армянскую литературу. 

—

**English** 

The Online Voice of Armenian Literature

Dorian (real name Grigori Muradyan) born August 27, 1988, in Yerevan, Armenia. An Armenian prose writer, poet, and blogger, he was the first Armenian author to gain recognition solely through online literature, using the pseudonym Dorian. His works, encompassing novellas, novels, and plays, reflect the psychological and social issues of contemporary Armenian youth. Since 2009, he began publishing in the *YES!* youth magazine. In the same year, his novella *Satan at Sunset* won the first prize at the *Inknagir* literary contest. His play *Bruises on the Soul* premiered on November 25, 2009, at the Yerevan State Puppet Theatre, and his play *Artificial Satellite* was staged on November 24, 2010, at the Yerevan State Dramatic Theatre. In December 2011, his first novel, *And After the Night, Lilies*, was published. In the same year, during the *Pop Encyclopedia* TV program, Dorian’s face and real name were revealed for the first time, but he stated that he would continue creating under the pseudonym Dorian. His works, characterized by a vibrant style and profound reflections, have brought a new voice to Armenian literature. 

—

Ռաֆայել Գաբրիելի Պատկանյանը մահացել է 1892 թվականի օգոստոսի 26-ին Նոր Նախիջևանում, Դոնի բանակի մարզում (Ռուսական կայսրություն)։ Հայ գրող, մտավորական և բանաստեղծ։

նա հայտնի է իր հայրենասիրական և սոցիալական խորք ունեցող ստեղծագործություններով, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել 19-րդ դարի հայ երիտասարդության վրա։ Պատկանյանների ընտանիքը նրա ծննդից առաջ արդեն հռչակված էր ոչ միայն Նոր Նախիջևանում, այլև ողջ Կովկասում։ Նրա գրական ոճը ձգտում էր ժողովրդին հասանելի, կենդանի և ուրախ արտահայտչականության։ Լեզվաբանական նրա հայացքները արտացոլվել են այնպիսի ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են «Արաքսի արցունքները» և «Քաջ Վարդան Մամիկոնյանի մահը»։ Պատկանյանի հայրենասիրական բանաստեղծությունները, պատմվածքներն ու երգիծական ստեղծագործությունները, որոնք գրված էին Նոր Նախիջևանի բարբառով, մեծ ազդեցություն են ունեցել ժամանակակիցների վրա։ Նա թաղվել է Նոր Նախիջևանի (այժմ՝ Ռոստով Դոնի վրա) Սուրբ Խաչ եկեղեցու մոտ։ 

—

**Русский** 

Армянский писатель: Мастер живого слова и народной души

Рафаэл Габриэлович Патканян скончался 26 августа 1892 года в Нор-Нахичеване, область Войска Донского (Российская империя). Выдающийся армянский писатель, поэт и интеллектуал, он известен своими патриотическими и социально значимыми произведениями, которые оказали большое влияние на армянскую молодежь XIX века. Семья Патканянов была известна еще до его рождения не только в Нор-Нахичеване, но и по всему Кавказу. Его литературный стиль стремился к доступному народу, живому и радостному выражению. Лингвистические взгляды Патканяна нашли отражение в таких произведениях, как «Слёзы Аракса» и «Смерть храброго Вардана Мамиконяна». Его патриотические стихи, поэмы, рассказы и сатирические произведения, написанные на нор-нахичеванском диалекте, оказали значительное влияние на современников. Похоронили Патканяна у церкви Сурб-Хач в Нор-Нахичеване (ныне Ростов-на-Дону). 

—

**English** 

Armenian Writer: Master of Lively Words and the People’s Soul

Rafael Gabrielovich Patkanyan passed away on August 26, 1892, in Nor-Nakhichevan, Don Cossack Region (Russian Empire). A distinguished Armenian writer, poet, and intellectual, he is renowned for his patriotic and socially profound works that greatly influenced the Armenian youth of the 19th century. The Patkanyan family was already prominent before his birth, not only in Nor-Nakhichevan but throughout the Caucasus. His literary style aimed for accessibility to the people, characterized by lively and joyful expression. Patkanyan’s linguistic views are reflected in works such as *The Tears of Araks* and *The Death of Brave Vardan Mamikonian*. His patriotic poems, stories, and satirical works, written in the Nor-Nakhichevan dialect, had a significant impact on his contemporaries. He was buried near the Surb Khach Church in Nor-Nakhichevan (now Rostov-on-Don). 

—

մայիսի 29- ին , 1866, Գանձակում Թիֆլիսի նահանգ: ծնվել է Հակոբ Մնացականի Հակոբյանը հայ բանաստեղծ էր, Վրաստանի և Հայաստանի ժողովրդական բանաստեղծ (1923), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից, հայտնի «Պրոլետար» ծածկանունով:

Հակոբ Հակոբյանը ծնվել է արհեստավորի ընտանիքում: Կրթությունը սկսել է գյուղում՝ Ծովի Աղի անունով կնոջ մոտ, ապա հաճախել է ծխական դպրոց: Հայրը ցանկանում էր նրան քահանա կամ արհեստավոր դարձնել, սակայն մայրը կարողացավ որդուն ընդունել գիմնազիա: Գիմնազիայում հայերենի և գրականության արգելքի պատճառով Հակոբյանը գրասեր ընկերների հետ գաղտնի հավաքույթներ էր կազմակերպում՝ կարդալով հայերեն գրականություն և քննարկելով այն:
Դեռևս 6-րդ դասարանից նա գրել է բանաստեղծություններ և մասնակցել աշակերտական գաղտնի հավաքույթների: Նրա «Հյուսիսի ագռավը» բանաստեղծությունը, որը փակցրել էր եկեղեցու պատին, դարձավ գիմնազիայից վտարման պատճառ: Դրանից հետո Հակոբյանը մեկնեց Թիֆլիս, աշակերտեց դեղատանը, սակայն կյանքը լի էր դժվարություններով: Նա աշխատել է Բաքվի նավթահանքերում, Սև քաղաքի մեխանիկական գործարանում՝ որպես գրանցող, գանձապահ, ապա Էյզենշմիդի գործարանում՝ որպես հաշվապահ: 1894 թվականին վերադարձավ Թիֆլիս՝ զբաղվելով հաշվապահությամբ մինչև 1921 թվականը: ԽՄԿԿ անդամ էր 1904 թվականից:
Հակոբյանի գրական կարիերան սկսվել է 1893 թվականին: Նրա վաղ շրջանի բանաստեղծությունները տպագրվել են «Մուրճ» և «Նոր հոսանք» ամսագրերում: Նա ազդվել է հայ ազգային գրողներից, մասնավորապես Ռ. Պատկանյանից: Նրա ստեղծագործությունները, ինչպիսիք են «Մաքառման ժամին», «Էտապը», «Գործարան», արտացոլում են պրոլետարական կյանքի դժվարություններն ու պայքարը: Հակոբյանի բանաստեղծությունները հրատարակվել են բազմաթիվ ժողովածուներում, այդ թվում՝ «Աշխատանքի երգեր» (1906), «Հեղափոխական բեմ» (1922), «Նոր առավոտ» (1931): Նա նաև թարգմանել է ռուս և եվրոպացի գրողների՝ Լերմոնտովի, Գորկու, Նեգրիի ստեղծագործությունները:
Հակոբ Հակոբյանը վախճանվել է Թբիլիսիում, 1937 թվականի նոյեմբերի 13-ին, թողնելով հարուստ գրական ժառանգություն, որն արժևորվում է հայ և խորհրդային գրականության մեջ:

Голос Пролетариата: Вдохновляющий Путь Акопа Акопяна
29 мая 1866 года, в Гандзаке Тифлисская губерния,  родился Акоп Мнацаканович Акопян — армянский поэт, народный поэт Грузии и Армении (1923), член Союза писателей СССР с 1934 года, известный под псевдонимом «Пролетар».
Акоп Акопян родился в семье ремесленника. Начальное образование получил в деревне у женщины по имени Цови Аги, затем учился в приходской школе. Отец хотел видеть сына священником или ремесленником, но мать настояла на обучении в гимназии. Из-за запрета на армянский язык и литературу в гимназии Акопян с группой единомышленников организовывал тайные собрания, где они читали и обсуждали армянскую литературу.
Уже в 6-м классе гимназии он писал стихи и участвовал в подпольных ученических собраниях. Его стихотворение «Ворон Севера», вывешенное на стене церкви, привело к исключению из гимназии. После этого Акопян отправился в Тифлис, где работал учеником в аптеке, но жизнь была полна лишений. Позже он переехал в Баку, работал на нефтяных промыслах, затем в Черном городе в механическом заводе в качестве регистратора и кассира, а после — бухгалтером на заводе Эйзеншмида. В 1894 году, вернувшись в Тифлис, он занимал должности бухгалтера до установления советской власти в 1921 году. С 1904 года — член РКП(б).
Литературная деятельность Акопяна началась в 1893 году. Его ранние стихи публиковались в журналах «Мурч» и «Новое течение». Под влиянием армянских писателей, особенно Р. Патканяна, он создавал произведения, отражавшие борьбу и жизнь пролетариата. Среди его известных стихов — «В час борьбы», «Этап», «Фабрика», «Деревня на юге». Его сборники включают «Песни труда» (1906), «Революционная сцена» (1922), «Новое утро» (1931). Акопян также переводил произведения русских и европейских авторов, включая Лермонтова, Горького и Негри.
Акоп Акопян скончался в Тбилиси 13 ноября 1937 года, оставив богатое литературное наследие, которое ценится в армянской и советской литературе

The Voice of the Proletariat: The Inspiring Journey of Hakob Hakobyan
Born May 29) 1866, Gandzak, Tiflis Governorate, Caucasus Viceroyalty, Russian Empire. Hakob Mnatsakani Hakobyan was an Armenian poet, People’s Poet of Georgia and Armenia (1923), and a member of the USSR Writers’ Union since 1934, known by his pseudonym “Proletar.”
Hakob Hakobyan was born into a craftsman’s family. He began his education in a village under a woman named Tsovi Aghi, later attending a parish school. His father intended for him to become a priest or artisan, but his mother ensured his admission to a gymnasium. Due to the ban on the Armenian language and literature in the gymnasium, Hakobyan organized secret gatherings with like-minded students to read and discuss Armenian literature.
By the 6th grade, he was writing poetry and participating in clandestine student meetings. His poem “The Raven of the North,” posted on a church wall, led to his expulsion from the gymnasium. Afterward, he moved to Tiflis, working as an apprentice in a pharmacy, facing a life filled with hardships. He later worked in Baku’s oil fields, then as a registrar and cashier at a mechanical factory in the Black City, and subsequently as a bookkeeper at EisenSchmidt’s factory. In 1894, he returned to Tiflis, holding accounting positions until the establishment of Soviet rule in 1921. He joined the Communist Party in 1904.
Hakobyan’s literary career began in 1893. His early poems appeared in the journals Murch and New Current. Influenced by Armenian writers, particularly R. Patkanyan, his works reflected the struggles of the proletariat. Notable poems include “At the Hour of Struggle,” “The Stage,” “The Factory,” and “The Village in the South.” His collections include Songs of Labor (1906), Revolutionary Scene (1922), and New Morning (1931). He also translated works by Russian and European authors, such as Lermontov, Gorky, and Negri.
Hakob Hakobyan passed away in Tbilisi on November 13, 1937, leaving a lasting legacy in Armenian and Soviet literature.