Լեգենդար Հետախույզի Ճանապարհը

1968 թվականի մայիսի 12-ին Մոսկվայում վախճանվեց Իվան Իվանովիչ Աղայանցը՝ խորհրդային արտաքին հետախուզության հիմնադիրներից մեկը, լեգենդար Գևորգ և Գոհար Վարդանյանների ուսուցիչը, ում անունը ոսկե տառերով է գրված հատուկ ծառայությունների համաշխարհային պատմության մեջ:

Նա էր, ով ֆաշիստների Խորհրդային Միություն ներխուժելուց 72 ժամ առաջ տեղեկացրեց հարձակման ճշգրիտ օրվա և ժամի մասին: Աղայանցի ջանքերով հայրենիք վերադարձվեցին Կոնչալովսկու մոտ 50 կտավներ, Ռախմանինովի արժեքավոր արխիվը և Ռոմեն Ռոլանի օրագրերը: Նրա ստեղծած հատուկ ստորաբաժանման անունը մինչ օրս գաղտնի է, բայց այն այնքան հաջող էր գործում, որ 1965 թվականին գնդապետ Աղայանցին շնորհվեց գեներալ-մայորի կոչում՝ բացառիկ դեպք:
Իվան Աղայանցը ծնվել է 1911 թվականի օգոստոսի 28-ին Ելիզավետպոլում (Գանձակ, Գյանջա): Հայրը՝ Իվան Սերգեևիչը, եղել է հոգևորական, իսկ մայրը՝ Աննա Միխայլովնան, կրթված անձնավորություն: Իվանը մեծացել է քրոջ՝ բժիշկ մասնագիտությամբ, ընտանիքում, որտեղ սովորել է օտար լեզուներ, հետաքրքրվել արվեստով և պատմությամբ: 1930 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվա և աշխատանքի անցել ՕԳՊՈՒ-ում: Նա կարճ ժամանակում կատարելապես տիրապետել է ֆրանսերենին, թուրքերենին, իսպաներենին, պարսկերենին, ինչպես նաև լավ խոսել է անգլերեն և իտալերեն:
1936 թվականին նրան տեղափոխել են արտաքին հետախուզության ապարատ, իսկ 1937 թվականին ուղարկել են Ֆրանսիա՝ օպերատիվ աշխատանքի: Նրա հաջող գործունեությունը թույլ տվեց կենտրոնին փոխանցել ֆաշիստական Գերմանիայի՝ ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակման ճշգրիտ տվյալները: Իսպանիայում նա մասնակցել է կոմունիստական առաջնորդներ Խոսե Դիասի և Դոլորես Իբարուրիի՝ Մոսկվա տեղափոխման գործողությանը:
1941 թվականի ամռանը, Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբին, Աղայանցին հանձնարարվել է մեկնել Իրան՝ ղեկավարելու խորհրդային ռեզիդենտուրան: Կնոջ՝ Ելենայի հետ, ով նույնպես ՆԿԳԲ-ի աշխատակից էր, նա մեկնել է Թեհրան՝ չնայած Ելենայի հղիությանը: Թեհրանում նա գործել է Իվան Ավալով կեղծանունով՝ որպես ԽՍՀՄ դեսպանատան խորհրդական: Նրա կոդային անունը եղել է «Ֆորդ»: 32 տարեկանում նա ղեկավարել է 120 օպերատիվ աշխատակից: Նա ոչ միայն ղեկավարել է ֆաշիստական գործակալների բացահայտման և ոչնչացման գործողությունները, այլև համակարգել է «Թեթև հեծելազոր» խմբի աշխատանքը:
Աղայանցը ղեկավարել է նաև նացիստների «Երկար թռիչք» գործողության ձախողմանը մասնակցած խմբերին, որի մասին հայտնի դարձավ տասնամյակներ անց: Նա եղել է Գևորգ և Գոհար Վարդանյանների ուսուցիչը: Նրա կարևոր առաքելություններից էր Շառլ դը Գոլի ղեկavnoարած Ֆրանսիական ազգային ազատագրության կոմիտեի հետ կապեր հաստատելը: 1943 թվականի օգոստոսի 1-ին, Ստալինի անձնական հանձնարարությամբ, նա մեկնել է Ալժիր՝ դը Գոլի հետ հանդիպելու: Այդ հանդիպումները հաջող էին, և շուտով Մոսկվայում տեղի ունեցավ Ստալին-դը Գոլ հանդիպումը:
Հետպատերազմյան տարիներին Աղայանցը նշանակվել է Փարիզի ռեզիդենտ: Նրա ղեկավարությամբ ռեզիդենտուրան ձեռք է բերել «Մարշալի պլանի» գաղտնի տարբերակը և ԱՄՆ-ի՝ ԽՍՀՄ-ի վրա միջուկային հարձակման պլանների մասին տվյալներ: 1947 թվականին վերադարձել է Մոսկվա, իսկ 1954-1959 թվականներին դասավանդել է հետախուզության դպրոցում՝ ղեկավարելով հատուկ դիսցիպլինների ամբիոնը: Նրա ղեկավարությամբ հրատարակվել է քաղաքական հետախուզության առաջին դասագիրքը:
1965 թվականին նրան շնորհվել է գեներալ-մայորի կոչում, իսկ 1967 թվականին նշանակվել է ԿԳՀ-ի Առաջին գլխավոր վարչության պետի տեղակալ: Իվանն ու Ելենան դաստիարակել են երեք երեխա՝ Նիկոլայը դարձել է լրագրող, Ալեքսանդրը՝ դիվանագետ, իսկ Արփենիկը նվիրվել է ընտանիքին:
Աղայանցը ծանր հիվանդ էր՝ Իրանում վարակված տուբերկուլոզ, հետո՝ քաղցկեղ: Չնայած դրան, նա երբեք չի բողոքել: Նա մահացավ 56 տարեկանում: Թաղվել է Նովոդևիչի գերեզմանատանը՝ կնոջ կողքին: Նրա գործունեության մեծ մասը դեռ գաղտնի է:

Путь Легендарного Разведчика
12 мая 1968 года в Москве скончался Иван Иванович Агаянц — один из основателей советской внешней разведки, наставник легендарных Геворка и Гоар Вартанян, чье имя золотыми буквами вписано в мировую историю спецслужб. Именно он за 72 часа до вторжения фашистов в Советский Союз сообщил о точной дате и времени нападения. Благодаря Агаянцу в СССР вернулись около 50 полотен Кончаловского, архив Рахманинова и дневники Ромена Роллана. Название созданного им спецподразделения до сих пор засекречено, но оно работало так успешно, что в 1965 году полковнику Агаянцу присвоили звание генерал-майора — редчайший случай.
Иван Агаянц родился 28 августа 1911 года в Елизаветполе (Гандзак, Гянджа). Отец, Иван Сергеевич, был священником, мать, Анна Михайловна, — образованной женщиной. Воспитывался сестрой-врачом, в доме которой изучал языки, увлекался искусством и историей. В 1930 году переехал в Москву и поступил в ОГПУ. Быстро овладел французским, турецким, испанским, персидским, а также хорошо говорил на английском и итальянском.
В 1936 году переведен во внешнюю разведку, а в 1937-м направлен во Францию. Его агентурная работа позволила передать в Центр данные о дате нападения Германии на СССР. В Испании он участвовал в операции по вывозу лидеров компартии Хосе Диаса и Долорес Ибаррури в Москву. В 1941 году, с началом войны, Агаянца направили в Иран руководить резидентурой. С женой Еленой, сотрудницей НКГБ, несмотря на ее беременность, он прибыл в Тегеран под прикрытием должности советника посольства. Псевдоним — Иван Авалов, кодовое имя — «Форд». В 32 года он руководил 120 оперативниками, координировал группу «Легкая кавалерия» и операции по срыву нацистского плана «Длинный прыжок».
Агаянц наладил связи с Шарлем де Голлем, выполнив задание Сталина. Встречи с де Голлем в Алжире в 1943 году заложили основу для переговоров Сталина с французским лидером. В Париже, будучи резидентом, он добыл секретный вариант «Плана Маршалла» и данные о планах США по ядерному удару по СССР.
В 1947 году вернулся в Москву, с 1954 по 1959 год преподавал в разведшколе, возглавив кафедру спецдисциплин. Под его руководством издан первый учебник политической разведки. Затем он возглавил службу «А» КГБ, занимавшуюся дезинформацией и влиянием на зарубежное мнение. В 1965 году стал генерал-майором, в 1967-м — замначальника Первого главного управления КГБ.
Иван и Елена воспитали троих детей: Николай стал журналистом, Александр — дипломатом, Арпеник посвятила себя семье. Агаянц страдал от туберкулеза, подхваченного в Иране, и онкологии, но никогда не жаловался. Умер в 56 лет. Похоронен на Новодевичьем кладбище рядом с женой. Большинство его дел остаются засекреченными.

The Journey of a Legendary Spy
On May 12, 1968, in Moscow, Ivan Ivanovich Agayants passed away — one of the founders of Soviet foreign intelligence, mentor to the legendary Gevork and Goar Vartanyan, whose name is etched in gold in the history of global intelligence services. It was he who, 72 hours before the Nazi invasion of the Soviet Union, reported the exact date and time of the attack. Thanks to Agayants, around 50 paintings by Konchalovsky, Rachmaninoff’s priceless archive, and Romain Rolland’s diaries were returned to the homeland. The name of the special unit he created remains classified, yet it operated so effectively that in 1965, Colonel Agayants was promoted to Major General — an exceptionally rare case.
Born on August 28, 1911, in Elizavetpol (Gandzak, Gyanja), Agayants was raised by his sister, a doctor, after his father, a priest, and educated mother. In her home, he mastered foreign languages and developed a passion for art and history. In 1930, he moved to Moscow and joined the OGPU. He quickly became fluent in French, Turkish, Spanish, and Persian, and spoke English and Italian proficiently.
In 1936, he was transferred to foreign intelligence and sent to France in 1937. His successful operations provided the Center with the exact details of Germany’s planned attack on the USSR. In Spain, he facilitated the evacuation of communist leaders José Díaz and Dolores Ibárruri to Moscow. In 1941, at the start of the Great Patriotic War, Agayants was sent to Iran to lead the Soviet residency. Accompanied by his wife, Elena, an NKGB officer, despite her pregnancy, he operated in Tehran under the alias Ivan Avalov, with the codename “Ford.” At 32, he commanded 120 operatives, oversaw the “Light Cavalry” group, and played a key role in thwarting the Nazi operation “Long Jump.”
Agayants established ties with Charles de Gaulle, fulfilling Stalin’s personal assignment. His 1943 meetings with de Gaulle in Algiers paved the way for Stalin’s negotiations with the French leader. As a resident in Paris, he obtained the secret version of the Marshall Plan and U.S. military plans for a nuclear strike on the USSR.
Returning to Moscow in 1947, he taught at the intelligence school from 1954 to 1959, heading the special disciplines department. Under his guidance, the first political intelligence textbook was published. He later led the KGB’s Service “A,” focusing on disinformation and influencing foreign opinion. In 1965, he was promoted to Major General, and in 1967, he became Deputy Chief of the KGB’s First Chief Directorate.
Ivan and Elena raised three children: Nikolai became a journalist, Alexander a diplomat, and Arpenik devoted herself to family. Agayants suffered from tuberculosis contracted in Iran and later cancer but never complained. He died at 56 and was buried at Novodevichy Cemetery next to his wife. Most of his work remains classified.