Ճակատագիր՝ խճճված դավադրության մեջ

1977 թվականի մայիսի 17-ին Վատիկանում կյանքից հեռացավ Գրիգոր-Պետրոս Աղաջանյանը՝ մի մարդ, ով 1958 և 1963 թվականներին գրեթե դարձավ Կաթոլիկ եկեղեցու ղեկավար:

Այս փաստը, որը շատերին կարող է թվալ գեղեցիկ առասպել, իրականում պատմական իրողություն է: Լինելով Հռոմի պապի գահի ամենահավանական թեկնածուներից մեկը՝ ընդամենը մի քանի օր առաջ կոնկլավի հրավիրվելուց առաջ նա դարձավ խնամքով պլանավորված և իրականացված դավադրության զոհ, որը ոգեշնչվել և իրագործվել էր իտալական «Սաֆար» գաղտնի ռազմական ծառայության կողմից: Այդ տարիներին քչերին էր հայտնի ճշմարտությունը: Լռությունը շարունակվեց ավելի քան երեք տասնամյակ, մինչև 1990-ականների կեսերին, վերջապես, հրապարակվեցին գաղտնի փաստաթղթեր, որոնք ամփոփում էին այս տխուր պատմության մանրամասները: 
Դավադիրներին խիստ անհանգստացնում էր այն, որ 1958 թվականի հոկտեմբերին կայացած ընտրություններում հայ կարդինալը ստացել էր ձայների զգալի քանակ: Ի դեպ, այդ օրերին Աղաջանյանը հյուրընկալվել էր ԽՍՀՄ-ից Իտալիա ժամանած իր քրոջ՝ Էլիզաբեթ Պապիկովնայի մոտ: Կարդինալի քույրը, որը նույնպես ծնվել էր Ջավախքում և Խորհրդային Միության քաղաքացի էր, 71-ամյա կինը որոշել էր երկարացնել իր մնալը Իտալիայում: Գաղտնի ոստիկանությունը հենց սրան էր սպասում: Անմիջապես սկսվեց շուրջօրյա հսկողություն: Հետևելով Էլիզաբեթ Պապիկովնայի յուրաքանչյուր քայլին՝ «դիտորդները» վերադասներին զեկուցում էին նրա յուրաքանչյուր շարժման մասին: 
Հաշվի առնելով բոլոր հանգամանքները՝ հատուկ ծառայությունները վերջապես գտան իրենց ուզած առիթը: Հունիսի 10-ին, ժամը 16:00-ի սահմաններում, Էլիզաբեթը հայկական սեմինարիայում ընդունեց Խորհրդային դեսպանատան առաջին քարտուղար Գուրգենին, որը գաղտնի ծառայություններին հայտնի էր որպես Իտալիայում ռուսական հատուկ ծառայությունների աշխատակիցների խմբի անդամ: Կարո՞ղ էր Էլիզաբեթ Պապիկովնան լինել ԿԳԲ-ի գործակալ: Իհարկե, ոչ: Նման բան տեղի չէր ունեցել: Դեսպանատան աշխատակցի կողմից քաղաքավարության այցը հանցագործություն չէր, մանավանդ որ երկուսն էլ հայեր էին, և օտարության մեջ գտնվող հայրենակիցների այս հանդիպումը այլ կերպ չէր կարելի բնորոշել: Բացի այդ, Էլիզաբեթ Պապիկովնան, այսպես թե այնպես, պարտավոր էր տեղեկացնել Հռոմ ժամանելու մասին և գրանցվել Խորհրդային դեսպանատանը: Սակայն այս անմեղ հանգամանքները շատ արագ ստացան բոլորովին այլ մեկնաբանություն և փաստաթղթի տեսքով հասան Վատիկան՝ տարածվելով կարդինալների շրջանում: Հոգևորականները, որոնք մինչև մահ վախենում էին կոմունիզմի «ուրվականից», այս ամենից հետո պատրաստ էին նույնիսկ գնալ իրենց խղճի դեմ՝ միայն թե կանխեին Պետրոսի գահին «գրեթե ԿԳԲ-ի գործակալի» ընտրությունը: 
Այդպես էլ եղավ: Հունիսի 30-ի առավոտյան Հռոմի Պապ հայտարարվեց Մոնտինին: Երբ ավելի ուշ դավադրության մասին լուրը հասավ կարդինալ Աղաջանյանին, դա նրան խորապես վիրավորեց և ցավ պատճառեց: Սակայն այլևս ոչինչ հնարավոր չէր փոխել: 

Судьба, опутанная заговором
17 мая 1977 года в Ватикане скончался Григор-Петрос Агаджанян — человек, который в 1958 и 1963 годах был в шаге от того, чтобы возглавить Католическую церковь. Этот факт, который многим может показаться красивой легендой, на самом деле является объективной исторической реальностью. Будучи одним из самых реальных кандидатов на папский престол, буквально за несколько дней до созыва конклава он стал жертвой тщательно спланированного и реализованного заговора, вдохновленного и осуществленного итальянской секретной военной службой «Сафар». В те годы правда была известна немногим. Это молчание длилось более тридцати лет, пока в середине 90-х годов, наконец, не были опубликованы секретные документы, обобщающие подробности этой печальной истории. 
Заговорщиков крайне беспокоило то обстоятельство, что в предыдущих выборах в октябре 1958 года армянин-кардинал получил значительное количество голосов. По случайному стечению обстоятельств в те дни Агаджанян гостил у своей сестры, приехавшей в Италию из СССР. Сестра кардинала, Элизабет Папиковна, также родившаяся в Джавахке, была гражданкой Советского Союза, и 71-летняя женщина решила продлить свое пребывание в Италии. Тайная полиция именно этого и ждала. Немедленно началась круглосуточная слежка. Отслеживая каждый ее шаг, в отчетах, направленных в вышестоящие органы, «наблюдатели» докладывали о каждом движении Элизабет Папиковны. 
После бесконечных поисков у сотрудников спецслужб появился долгожданный повод. 10 июня, примерно в 16:00, Элизабет в армянской семинарии приняла первого секретаря советского посольства Гургена, известного секретным службам как член группы сотрудников русских спецслужб в Италии. Могла ли Элизабет Папиковна быть агентом КГБ? Конечно, нет. Ничего подобного не было. Визит вежливости одного из сотрудников посольства нельзя считать преступлением, тем более что оба — армяне, и эту встречу соотечественников на чужбине нельзя назвать иначе. К тому же Элизабет Папиковна так или иначе была обязана уведомить о своем прибытии в Рим и зарегистрироваться в советском посольстве. Но очень быстро это невинное стечение обстоятельств получило совершенно иное толкование и в виде документа дошло до Ватикана, распространившись среди кардиналов. Священнослужители, до смерти боявшиеся призрака коммунизма, после этого были готовы пойти даже против своей совести, лишь бы пресечь избрание на престол Петра «почти агента» КГБ. 
Так и случилось. Утром 30 июня Папой Римским был объявлен Монтини. Когда позже весть о заговоре дошла до кардинала Агаджаняна, это причинило ему глубокую боль и оскорбление. Но уже ничего нельзя было исправить. 

Destiny Entangled in Conspiracy
On May 17, 1977, in the Vatican, Grigor-Petros Agagianian passed away—a man who, in 1958 and 1963, came tantalizingly close to leading the Catholic Church. This fact, which might seem to many a mere legend, is an objective historical reality. As one of the most credible candidates for the papal throne, just days before the conclave was convened, he fell victim to a meticulously planned and executed conspiracy, orchestrated by the Italian secret military service “Safar.” In those years, the truth was known to few. The silence persisted for over three decades until, in the mid-1990s, classified documents detailing this tragic story were finally published. 
The conspirators were deeply troubled by the fact that, in the October 1958 elections, the Armenian cardinal had garnered a significant number of votes. By a twist of fate, during those days, Agagianian was visiting his sister, who had arrived in Italy from the USSR. The cardinal’s sister, Elizabeth Papikovna, also born in Javakhk, was a Soviet citizen, and the 71-year-old woman decided to extend her stay in Italy. The secret police had been waiting for just such an opportunity. Round-the-clock surveillance began immediately. Tracking her every move, the “observers” reported each step Elizabeth Papikovna took to their superiors. 
After relentless scrutiny, the special services finally found the pretext they sought. On June 10, around 4:00 PM, Elizabeth received the first secretary of the Soviet embassy, Gurgen, at the Armenian seminary—a man known to the secret services as a member of a group of Russian intelligence operatives in Italy. Could Elizabeth Papikovna have been a KGB agent? Of course not. No such thing occurred. A courtesy visit from an embassy official was not a crime, especially since both were Armenians, and this meeting of compatriots in a foreign land could hardly be called anything else. Moreover, Elizabeth Papikovna was, in any case, obliged to notify the Soviet embassy of her arrival in Rome and register there. Yet, this innocent coincidence was swiftly given a sinister interpretation, documented, and sent to the Vatican, where it circulated among the cardinals. The clergy, terrified to death of the specter of communism, were ready to go against their own consciences to prevent the election of a “near-KGB agent” to the throne of Peter. 
And so it came to pass. On the morning of June 30, Montini was declared Pope. When news of the conspiracy later reached Cardinal Agagianian, it caused him profound pain and offense. But by then, nothing could be undone.