Գրքի և Գիտության Լույսը

Հուլիսի 2, 1833, Վենետիկ, Ավստրիական կայսրություն մահացավ Ղուկաս Պողոսին Ինճիճյանը, հայ բանասեր, աշխարհագրագետ, խմբագիր և Մխիթարյան միաբանության անդամ, ում գրական և գիտական գործունեությունը դարձավ հայ մշակույթի և կրթության վերածննդի խորհրդանիշ:

Նրա բազմաթիվ աշխատությունները, ներառյալ «Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց» և «Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի», հարստացրին հայոց պատմության, աշխարհագրության և մշակույթի ուսումնասիրությունը: Նրա ջանքերով հիմնված «Արշարունյաց ընկերությունը» նպաստեց հայերեն գրքերի տարածմանը՝ դառնալով հայ գրականության զարգացման կարևոր օղակ:

Ղուկաս Ինճիճյանը ծնվել է 1758 թվականի մարտի 17-ին Կոստանդնուպոլսում: Նրա պապը՝ Հաջի Միքայելը, ծագումով Ադրիանապոլսից էր, իսկ հայրը՝ Պողոս Միքայելյանը, հայտնի էր որպես Ինճիճի: Մայրը՝ Տիրուհին, պատմաբան Միքայել Չամչյանի քույրն էր: 1770 թվականին հայրը նրան ուղարկեց Վենետիկ՝ Մխիթարյան միաբանություն, որտեղ նա աշակերտեց արքեպիսկոպոս Ստեփանոս Ագոնց Քուվերին: 1774 թվականին Ինճիճյանը ընտրեց հոգևորականի կյանքը՝ դառնալով միաբանության անդամ: 1786-1790 թվականներին նա ապրել է Կոստանդնուպոլսում, իսկ 1805 թվականին կրկին այցելել է այն՝ բուժման և աշխարհագրական հետազոտությունների նպատակով:

Ինճիճյանի կյանքը նշանավորվեց բեղմնավոր գրական և գիտական գործունեությամբ: 1791 թվականին նա Վենետիկում հրատարակեց «Տեսութիւն համառօտ, հին և նոր աշխարհագրութեան» չափածո աշխատությունը, որը թարգմանվեց իտալերեն և մասամբ ֆրանսերեն: 1794 թվականին լույս տեսավ «Ամարանոց Բիւզանդեան» գիրքը, որն ուսումնասիրում էր Բոսֆորի և Դարդանելի նեղուցների աշխարհագրությունը: 1799-1802 թվականներին նա հրատարակեց «Տարեգրութիւն» պարբերականը՝ հայկական երկրորդ պարբերականը և առաջինը աշխարհաբար լեզվով: 1803-1820 թվականներին նա հրատարակեց «Եղանակ Բիւզանդեան Բազմավէպ» տարեգրքերը՝ ներկայացնելով ժամանակի քաղաքական, կրոնական և գիտական իրադարձությունները:

1810 թվականին Ինճիճյանը նպաստեց «Արշարունյաց ընկերության» հիմնադրմանը, որի նպատակն էր հայերեն գրքերի տարածումը: Ցավոք, 1815 թվականի հրդեհը ոչնչացրեց նրա գրադարանը և ԓսմանյան պետության աշխարհագրության մի քանի հատորներ: 1819 թվականին, Տյուզյան ընտանիքի հետ կապված խնդիրների պատճառով, նա ժամանակավորապես փախավ Օդեսա, բայց 1820 թվականին վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս: 1828 թվականին, կաթոլիկ հայերի աքսորի ժամանակ, նա վերջնականապես վերադարձավ Վենետիկ, որտեղ ընտրվեց միաբանության փոխառաջնորդ՝ պաշտոնավարելով մինչև մահը:

Ինճիճյանի կարևորագույն աշխատություններից են «Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի» (1804-1806), «Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց» (1822) և «Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի» (1835) եռահատորը: Վերջինս, Միքայել Չամչյանի «Հայոց պատմութիւն»-ից հետո, հայոց աշխարհագրության ամենաընդգրկուն աշխատությունն է: Նա նաև հրատարակեց ուսումնական ձեռնարկներ, օրինակ՝ «Պատմութիւն կենդանեաց» (1801), և «Ազգասեր» (1815)՝ ազգասիրության մասին:

Ղուկաս Ինճիճյանի ժառանգությունը հայ մշակույթի և գիտության անգնահատելի մասն է: Նրա աշխատությունները ոգեշնչել են սերունդներ՝ խթանելով հայկական ինքնության և գիտելիքի պահպանումը:

—

Свет Книги и Науки։
2 июля 1833, Венеция, Австрийская империя скончался  Лукас Погомовтч Инджиджян, армянский филолог, географ, редактор и член Мхитаристского ордена, чья литературная и научная деятельность стала символом возрождения армянской культуры и образования. Его многочисленные труды, включая «Описание древней Армении» и «Археологическая география армянского мира», обогатили изучение армянской истории, географии и культуры. Основанное при его участии общество «Аршаруняц» способствовало распространению армянских книг, став важным звеном в развитии армянской литературы.

Лукас Инджиджян родился 17 марта 1758 года в Константинополе. Его дед, Хаджи Микаэл, был из Адрианополя, а отец, Погос Микаэлян, известен как Инджиджи. Мать, Тируи, была сестрой историка Микаэла Чамчяна. В 1770 году отец отправил его в Венецию, в Мхитаристский орден, где он учился у архиепископа Степаноса Агонца Кувера. В 1774 году Лукас выбрал духовную жизнь, став членом ордена. В 1786–1790 годах он жил в Константинополе, а в 1805 году вернулся туда для лечения и географических исследований.

Жизнь Инджиджяна была отмечена плодотворной деятельностью. В 1791 году он опубликовал в Венеции стихотворный труд «Краткое обозрение старой и новой географии», переведённый на итальянский и частично на французский. В 1794 году вышел «Летний дворец Византии», посвящённый географии Босфора и Дарданелл. В 1799–1802 годах он издавал «Летопись» — второй армянский периодический журнал и первый на разговорном армянском языке. В 1803–1820 годах публиковались «Византийские заметки», освещавшие политические, религиозные и научные события.

В 1810 году Инджиджян способствовал созданию общества «Аршаруняц» для распространения армянских книг. В 1815 году пожар уничтожил его библиотеку и часть рукописей по географии Османской империи. В 1819 году из-за проблем семьи Тюзян он бежал в Одессу, но вернулся в Константинополь в 1820 году. В 1828 году, после высылки католических армян, он окончательно вернулся в Венецию, где стал вице-настоятелем ордена и служил до смерти.

Ключевые труды Инджиджяна — «География четырёх частей света» (1804–1806), «Описание древней Армении» (1822) и трёхтомная «Археологическая география армянского мира» (1835). Последняя — наиболее полное исследование армянской географии после «Истории Армении» Чамчяна. Он также издавал учебные пособия, такие как «История животных» (1801), и патриотический труд «Азгасер» (1815).

Наследие Лукаса Инджиджяна остаётся бесценной частью армянской культуры и науки, вдохновляя поколения на сохранение армянской идентичности и знаний.

—

A  Beacon of Knowledge: The Life and Legacy of Ghukas Inchichian
July 2, 1833, Venice, Austrian Empire was born  Ghukas Inchichian, Armenian philologist, geographer, editor, and member of the Mekhitarist Order, whose literary and scholarly work became a cornerstone of the Armenian cultural and educational revival. His numerous works, including *Description of Ancient Armenia* and *Archaeological Geography of the Armenian World*, enriched the study of Armenian history, geography, and culture. The “Arsharuni Society,” founded with his support, promoted the distribution of Armenian books, becoming a vital link in the development of Armenian literature.

Born on March 17, 1758, in Constantinople, Ghukas Inchichian came from a notable family. His grandfather, Hadji Mikaël, hailed from Adrianople, and his father, Poghos Mikaelyan, was known as Inchichi. His mother, Tiruhi, was the sister of historian Mikaël Chamchian. In 1770, his father sent him to the Mekhitarist Order in Venice, where he studied under Archbishop Stepanos Agonts Kuver. In 1774, he embraced a spiritual life, joining the order. He lived in Constantinople from 1786 to 1790 and returned in 1805 for medical treatment and geographical research.

Inchichian’s life was marked by prolific literary and scholarly activity. In 1791, he published *A Brief Survey of Old and New Geography* in Venice, a poetic work translated into Italian and partially into French. In 1794, he released *Byzantine Summer Palace*, exploring the geography of the Bosphorus and Dardanelles. From 1799 to 1802, he published *Chronicle*, the second Armenian periodical and the first in vernacular Armenian. From 1803 to 1820, he issued *Byzantine Notes*, covering political, religious, and scientific events.

In 1810, Inchichian helped establish the Arsharuni Society to promote Armenian books. A 1815 fire destroyed his library and parts of his manuscripts on Ottoman geography. In 1819, due to issues with the Tuzian family, he fled to Odessa but returned to Constantinople in 1820. In 1828, following the exile of Catholic Armenians, he settled in Venice, where he became vice-abbot of the Mekhitarist Order, serving until his death.

Inchichian’s major works include *Geography of the Four Parts of the World* (1804–1806), *Description of Ancient Armenia* (1822), and the three-volume *Archaeological Geography of the Armenian World* (1835), the most comprehensive study of Armenian geography after Chamchian’s *History of Armenia*. He also published textbooks like *History of Animals* (1801) and the patriotic *Azgaser* (1815).

Ghukas Inchichian’s legacy is an invaluable part of Armenian culture and scholarship, inspiring generations to preserve Armenian identity and knowledge.