Հեքիաթի Վարպետ՝ Կրթության և Գրականության Զորապետ 

1911 թվականի հուլիսի 3-ին, Թիֆլիսում, կյանքից հեռացավ Ղազարոս Ստեփանի Աղայանը՝ հայ գրականության, մանկավարժության և հրապարակախոսության մեծանուն դեմքերից մեկը։

Ծնված 1840 թվականի ապրիլի 16-ին, Բոլնիս-Խաչենում, նա իր կյանքով և ստեղծագործական ժառանգությամբ դարձավ հայ ժողովրդի մշակութային կյանքի անբաժանելի մասը։ Աղայանը ոչ միայն գրող էր, այլև մանկավարժ, ուսուցիչ և հասարակական գործիչ, ում աշխատանքները ձևավորեցին հայկական կրթության և գրականության զարգացման ուղին։

Նրա մանկավարժական գործունեությունը հեղափոխական էր։ Նա մշակեց մայրենի լեզվի ուսուցման մեթոդիկա, որն իր արտացոլումը գտավ նրա «Արևիկ» այբբենարանում և «Ուսումն մայրենի լեզվի» դասագրքերում։ Այս գրքերը, որոնք ներառում էին բանաստեղծություններ, առակներ, հեքիաթներ և պատմվածքներ, դարձան հայկական դպրոցների անբաժան մասը։ Հատկապես նրա «Ուսումն մայրենի լեզվի, պատկերավոր, այբբենարան և առաջին ընթերցարան» գիրքը, որը 1875-1916 թվականներին վերահրատարակվեց 33 անգամ, ծառայեց որպես կրթության հիմնաքար սերունդների համար։ Աղայանը նաև խմբագրել է «Արարատ» ամսագիրը՝ 1869 թվականին ստանձնելով խմբագրի պաշտոնը և հրապարակելով հոդվածներ, որոնք նվիրված էին կրթության և աշխատանքի կարևորությանը։ Նա աշխատել է որպես ուսուցիչ Ախլցխայում և Ալեքսանդրապոլում, որտեղ բարեփոխեց կրթական համակարգը և ընկերների հետ հիմնեց Սահականուշյան օրիորդաց դպրոցը։

Աղայանի գրական ժառանգությունը նույնքան հարուստ է։ Նա ստեղծել է բանաստեղծություններ, հեքիաթներ, առակներ և պատմվածքներ, որոնք մինչ օրս սիրված են հայ ընթերցողների կողմից։ Նրա «Անահիտ», «Արեգնազան», «Տորք Անգեղ և Հայկանուշ Գեղեցիկ» ստեղծագործությունները հայ ժողովրդի հոգևոր աշխարհի արտացոլումն են։ Բացի սեփական գործերից, Աղայանը հարստացրել է հայ գրականությունը ռուս և եվրոպական դասական գրողների՝ Կռիլովի, Պուշկինի, Շիլլերի, Հայնեի և Շեքսպիրի թարգմանություններով։ Հատկապես նշանակալի է Պուշկինի «Ոսկի ձկնիկ» հեքիաթի նրա փոխադրությունը։

Աղայանը եղել է Թիֆլիսի «Վերնատուն» գրական խմբակի մշտական անդամ, որտեղ հավաքվում էին հայ մտավորականության լավագույն ներկայացուցիչները՝ Հովհաննես Թումանյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Լևոն Շանթը և այլք։ Այս հանդիպումները նպաստում էին գրականության և մշակույթի զարգացմանը, իսկ Աղայանի մասնակցությունն այդ քննարկումներին ընդգծում էր նրա կարևոր դերը հայ մշակույթի մեջ։

Նրա կյանքը նման էր հեքիաթի հերոսի ճանապարհի, ինչպես նշել է Ավետիք Իսահակյանը՝ նրան անվանելով «լեռների քաջ որսկան» և «աշխարհե աշխարհ կտրող քարավանապետ»։ Աղայանի անունը հավերժացվել է Երևանի փողոցներից մեկում, նրա անվան դպրոցում և Բոլնիս-Խաչենի տուն-թանգարանում։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք ներառում են «Անահիտ», «Երկու քույր» և բազմաթիվ հեքիաթներ, շարունակում են ոգեշնչել ընթերցողներին՝ պահպանելով հայ ժողովրդի մշակութային ժառանգությունը։

—

Мастер Сказок: Воин Образования и Литературы июля 1911 года в Тифлисе ушёл из жизни Газарос Агаян — выдающийся армянский писатель, педагог и публицист. Родился он 16 апреля 1840 года в селе Болнис-Хачен. Его жизнь и творчество стали неотъемлемой частью армянской культуры, оставив глубокий след в образовании и литературе. Агаян был не только талантливым литератором, но и новатором в области педагогики, а также активным общественным деятелем, чьи труды определили развитие армянской школы и литературы.

Его педагогическая деятельность была поистине революционной. Агаян разработал методику преподавания родного языка, которая нашла отражение в его учебниках «Аревик» и «Усумн майрени лезви» («Изучение родного языка»). Эти книги, включавшие стихи, сказки, басни и рассказы, стали основой обучения в армянских школах. Особенно значимым стал его учебник «Усумн майрени лезви, паткеравор, айббенарани ев араджин ентэрцарани», который в период с 1875 по 1916 годы переиздавался 33 раза и служил краеугольным камнем образования. В 1869 году Агаян стал редактором журнала «Арарат», где публиковал статьи, посвящённые важности труда и образования. Он преподавал в Ахалцихе и Александрополе, где реформировал систему образования и вместе с друзьями основал женскую школу Сагакануш.

Литературное наследие Агаяна не менее впечатляюще. Он создавал стихи, сказки, басни и рассказы, которые до сих пор любимы армянскими читателями. Его произведения, такие как «Анахит», «Арегназан», «Торк Ангех и Айкануш Гехецик», отражают духовный мир армянского народа. Агаян обогатил армянскую литературу переводами произведений русских и европейских классиков, включая Крылова, Пушкина, Шиллера, Гейне и Шекспира. Особое место занимает его переложение сказки Пушкина «Золотая рыбка».

Агаян был постоянным участником тифлисского литературного кружка «Вернатун», созданного Ованесом Туманяном. Здесь собирались лучшие представители армянской интеллигенции — Аветик Исаакян, Левон Шант и другие. Эти встречи способствовали развитию литературы и культуры, а участие Агаяна подчёркивало его значимость в армянском обществе.

Его жизнь, по словам Аветика Исаакяна, напоминала путь героя сказки — «храброго охотника гор» и «караванщика, пересекающего миры». Имя Агаяна увековечено в названии одной из улиц Еревана, школы его имени и дома-музея в Болнис-Хачене. Его произведения, включая «Анахит», «Две сестры» и многочисленные сказки, продолжают вдохновлять читателей, сохраняя культурное наследие армянского народа.

—

### English

On July 3, 1911, in Tiflis, Ghazaros Aghayan, one of the towering figures of Armenian literature, pedagogy, and journalism, passed away. Born on April 16, 1840, in Bolnis-Khachen, he became an integral part of Armenian cultural life through his remarkable contributions. Aghayan was not only a gifted writer but also an innovative educator and public figure whose works shaped the development of Armenian education and literature.

His pedagogical efforts were groundbreaking. Aghayan developed a methodology for teaching the Armenian language, embodied in his textbooks “Arevik” and “Usumn mayreni lezvi” (“Study of the Native Language”). These books, filled with poems, fables, fairy tales, and stories, became staples in Armenian schools. His “Usumn mayreni lezvi, patkeravor, aybbenaran ev arajin yenter tsarani” (Illustrated Study of the Native Language, Alphabet, and First Reader) was particularly influential, reprinted 33 times between 1875 and 1916, serving as a cornerstone of education. In 1869, Aghayan took on the role of editor for the journal “Ararat,” publishing articles on the importance of education and labor. He taught in Akhaltsikhe and Alexandropol, where he reformed the education system and, with friends, founded the Sagakanush Girls’ School.

Aghayan’s literary legacy is equally rich. He authored poems, fairy tales, fables, and stories that remain beloved by Armenian readers. Works like “Anahit,” “Aregnazan,” and “Tork Angegh and Haykanush Geghetsik” reflect the spiritual essence of the Armenian people. Aghayan also enriched Armenian literature with translations of Russian and European classics, including Krylov, Pushkin, Schiller, Heine, and Shakespeare. His adaptation of Pushkin’s “The Tale of the Fisherman and the Fish” is particularly noteworthy.

Aghayan was a regular member of the “Vernatun” literary circle in Tiflis, founded by Hovhannes Tumanyan. This group brought together luminaries like Avetik Isahakyan and Levon Shant, fostering literary and cultural development through discussions of classic and contemporary works. Aghayan’s participation highlighted his central role in Armenian culture.

As Avetik Isahakyan described, Aghayan’s life resembled that of a fairy-tale hero—a “brave hunter of the mountains” and a “caravan leader traversing worlds.” His name lives on in a street in Yerevan, a school named after him, and a house-museum in Bolnis-Khachen. His works, including “Anahit,” “Two Sisters,” and numerous fairy tales, continue to inspire readers, preserving the cultural heritage of the Armenian people.

3 июля 1911 года в Тифлисе ушёл из жизни Газарос Агаян — выдающийся армянский писатель, педагог и публицист. Родился он 16 апреля 1840 года в селе Болнис-Хачен. Его жизнь и творчество стали неотъемлемой частью армянской культуры, оставив глубокий след в образовании и литературе. Агаян был не только талантливым литератором, но и новатором в области педагогики, а также активным общественным деятелем, чьи труды определили развитие армянской школы и литературы.

Его педагогическая деятельность была поистине революционной. Агаян разработал методику преподавания родного языка, которая нашла отражение в его учебниках «Аревик» и «Усумн майрени лезви» («Изучение родного языка»). Эти книги, включавшие стихи, сказки, басни и рассказы, стали основой обучения в армянских школах. Особенно значимым стал его учебник «Усумн майрени лезви, паткеравор, айббенарани ев араджин ентэрцарани», который в период с 1875 по 1916 годы переиздавался 33 раза и служил краеугольным камнем образования. В 1869 году Агаян стал редактором журнала «Арарат», где публиковал статьи, посвящённые важности труда и образования. Он преподавал в Ахалцихе и Александрополе, где реформировал систему образования и вместе с друзьями основал женскую школу Сагакануш.

Литературное наследие Агаяна не менее впечатляюще. Он создавал стихи, сказки, басни и рассказы, которые до сих пор любимы армянскими читателями. Его произведения, такие как «Анахит», «Арегназан», «Торк Ангех и Айкануш Гехецик», отражают духовный мир армянского народа. Агаян обогатил армянскую литературу переводами произведений русских и европейских классиков, включая Крылова, Пушкина, Шиллера, Гейне и Шекспира. Особое место занимает его переложение сказки Пушкина «Золотая рыбка».

Агаян был постоянным участником тифлисского литературного кружка «Вернатун», созданного Ованесом Туманяном. Здесь собирались лучшие представители армянской интеллигенции — Аветик Исаакян, Левон Шант и другие. Эти встречи способствовали развитию литературы и культуры, а участие Агаяна подчёркивало его значимость в армянском обществе.

Его жизнь, по словам Аветика Исаакяна, напоминала путь героя сказки — «храброго охотника гор» и «караванщика, пересекающего миры». Имя Агаяна увековечено в названии одной из улиц Еревана, школы его имени и дома-музея в Болнис-Хачене. Его произведения, включая «Анахит», «Две сестры» и многочисленные сказки, продолжают вдохновлять читателей, сохраняя культурное наследие армянского народа.

—

Master of Fairy Tales: Champion of Education and Literature 

On July 3, 1911, in Tiflis, Ghazaros Aghayan, one of the towering figures of Armenian literature, pedagogy, and journalism, passed away. Born on April 16, 1840, in Bolnis-Khachen, he became an integral part of Armenian cultural life through his remarkable contributions. Aghayan was not only a gifted writer but also an innovative educator and public figure whose works shaped the development of Armenian education and literature.

His pedagogical efforts were groundbreaking. Aghayan developed a methodology for teaching the Armenian language, embodied in his textbooks “Arevik” and “Usumn mayreni lezvi” (“Study of the Native Language”). These books, filled with poems, fables, fairy tales, and stories, became staples in Armenian schools. His “Usumn mayreni lezvi, patkeravor, aybbenaran ev arajin yenter tsarani” (Illustrated Study of the Native Language, Alphabet, and First Reader) was particularly influential, reprinted 33 times between 1875 and 1916, serving as a cornerstone of education. In 1869, Aghayan took on the role of editor for the journal “Ararat,” publishing articles on the importance of education and labor. He taught in Akhaltsikhe and Alexandropol, where he reformed the education system and, with friends, founded the Sagakanush Girls’ School.

Aghayan’s literary legacy is equally rich. He authored poems, fairy tales, fables, and stories that remain beloved by Armenian readers. Works like “Anahit,” “Aregnazan,” and “Tork Angegh and Haykanush Geghetsik” reflect the spiritual essence of the Armenian people. Aghayan also enriched Armenian literature with translations of Russian and European classics, including Krylov, Pushkin, Schiller, Heine, and Shakespeare. His adaptation of Pushkin’s “The Tale of the Fisherman and the Fish” is particularly noteworthy.

Aghayan was a regular member of the “Vernatun” literary circle in Tiflis, founded by Hovhannes Tumanyan. This group brought together luminaries like Avetik Isahakyan and Levon Shant, fostering literary and cultural development through discussions of classic and contemporary works. Aghayan’s participation highlighted his central role in Armenian culture.

As Avetik Isahakyan described, Aghayan’s life resembled that of a fairy-tale hero—a “brave hunter of the mountains” and a “caravan leader traversing worlds.” His name lives on in a street in Yerevan, a school named after him, and a house-museum in Bolnis-Khachen. His works, including “Anahit,” “Two Sisters,” and numerous fairy tales, continue to inspire readers, preserving the cultural heritage of the Armenian people.