Հայ մտքի լույսը

1908 թվականի հուլիսի 19-ին Կոստանդնուպոլսում մահացել է Եղիա Տեմիրճիպաշյանը, արևմտահայ արձակագիր, բանաստեղծ, փիլիսոփա, խմբագիր, որի գրական և մտավոր ժառանգությունը խորապես արմատավորված է հայ մշակույթի և ազգային ինքնության մեջ:

Ծնվել է 1851 թվականի մայիսի 8-ին Կոստանդնուպոլսի Խասգյուղ թաղամասում՝ հայկական ընտանիքում, Տեմիրճիպաշյանը մեծացել է Օսմանյան կայսրության մշակութային կենտրոնում: Նա նախնական կրթությունն ստացել է Օհաննես Պատվելիի դպրոցում, ապա սովորել է Խասգյուղի Ներսիսյան վարժարանում, որտեղ աշակերտել է Թովմաս Թերզյանին և Մատաթիա Գարագաշյանին՝ ձեռք բերելով մխիթարյան-գրաբարյան խոր գիտելիքներ: Դպրոցում նրա դասընկերներից էին Մինաս Չերազը և Ռեթեոս Պերպերյանը, որոնց հետ կիսել է գրական և մտավոր կրքերը:

1866 թվականին Տեմիրճիպաշյանը տեղափոխվել է Շահնազարյան վարժարան, որտեղ ուսանելուն զուգահեռ դասավանդել է կրտսեր դասարաններում: Նա մոլի ընթերցասեր էր և 1870 թվականին աշխատանքի է անցել Բարձր դռան տպագրության դիվանում, ապա ստանձնել Հանրօգուտ շինությունների նախարարության վարչական ժողովի քարտուղարի պաշտոնը, սակայն շուտով հրաժարվել է դրանից: 1874 թվականին, սիրային հուսահատությունից դրդված, նա փորձել է ինքնասպանություն գործել՝ նետվելով ծովը, բայց ջրի սառնությունն ստիպել է նրան դուրս գալ: Նույն թվականին մեկնել է Ֆրանսիա՝ ուսանելու Մարսելի Առևտրական բարձրագույն վարժարանում, սակայն փոխարենը հրատարակել է «Le Moniteur Littéraire et Financier de Marseille» շաբաթաթերթի մի քանի համար՝ ձգտելով Արևմուտքին ներկայացնել հայ մշակույթը: Այստեղ նա խորապես ուսումնասիրել է պոզիտիվիստ փիլիսոփաների, մասնավորապես Էմիլ Լիտրեի աշխատանքները և ծանոթացել Վիկտոր Հյուգոյի նման գործիչների հետ:

1876 թվականին վերադառնալով Կոստանդնուպոլիս՝ նա միացել է կրթական նախարարության թարգմանության դիվանին և մասնակցել աշխարհաբարի պայքարին: Չնայած պահպանողական մամուլի դիմադրությանը, նա սկսել է գրքույկներ հրատարակել, որոնցից առաջինը եղել է «Դամբարանը» (1879): 1880 թվականին «Մասիս»-ը նրան հրավիրել է աշխատակցելու: Չնայած հասարակական աշխատանքի հանդեպ դիմադրությանը, նա ընտրվել է Պեշիկթաշի թաղական, ապա՝ Սթենիա-Ենիքյոյի երեսփոխան: 1882 թվականին նա սկսել է դասավանդել փիլիսոփայություն և այլ առարկաներ Բերայի վարժարաններում և Հայկական Կրթարանում: 1883-1889 թվականներին խմբագրել է «Գրական և իմաստասիրական շարժում» հանդեսը, իսկ 1884 թվականին Գրիգոր Զոհրապի առաջարկով ստանձնել է «Երկրագունտ» հանդեսի խմբագրությունը: Նա նաև խմբագրել է «Տնտես» և «Դար» հանդեսները՝ անձամբ կատարելով գրեթե բոլոր աշխատանքները՝ խմբագրությունից մինչև տարածում: Բացի այդ, նա աշխատել է ֆրանս-հայերեն բառարանի վրա, որը բազմիցս հրատարակվել է:

Տեմիրճիպաշյանի կապը հայության հետ խորն էր: Նրա գրականությունն արտացոլում էր հայ ժողովրդի մտավոր և հոգևոր ձգտումները, մինչդեռ նրա խմբագրական աշխատանքը նպաստում էր հայ գրականության և մշակույթի զարգացմանը Օսմանյան կայսրությունում: Նրա «Սիրային նամակները» (1886–1889) և բանաստեղծությունները, ինչպիսիք են «Հրայրք մութին» և «Անգեղն երգ», արտահայտում են հայկական ռոմանտիզմի խորքային զգացմունքները: 1895 թվականին նա ծանոթացել է հունգարուհի Էլեն Նիսընի հետ, ով դարձել է նրա կյանքի ուղեկիցը: Չնայած առողջական խնդիրներին և կյանքի դժվարություններին, նա շարունակել է ստեղծագործել՝ հատկապես «Ծաղիկ» և «Բյուզանդիոն» հանդեսներում:

1908 թվականի հուլիսի 19-ին, ծանր հիվանդության և անձնական ողբերգությունների հետևանքով, Եղիա Տեմիրճիպաշյանը, գտնվելով Ազգային հիվանդանոցում, ինքնասպանությամբ վերջ է դրել իր կյանքին: Նրա ժառանգությունը՝ լի հայկական մշակույթի և փիլիսոփայության նկատմամբ նվիրվածությամբ, շարունակում է ոգեշնչել՝ խորհրդանշելով հայ մտքի անմար լույսը:

—

### Биография на русском языке

Свет армянской мысли

19 июля 1908 года в Константинополе скончался Егия Темирчубашян, западноармянский прозаик, поэт, философ, редактор, чьё литературное и интеллектуальное наследие глубоко укоренено в армянской культуре и национальной идентичности. Родился он 8 мая 1851 года в районе Хасгюх Константинополя, в армянской семье, и вырос в культурном центре Османской империи. Начальное образование получил в школе Оганнеса Патвели, затем учился в Нерсисянской школе Хасгюха, одной из лучших в то время, под руководством Товмаса Терзяна и Мататии Гарагашяна, где приобрёл глубокие знания в мхитарянской и грабарской традициях. Среди его одноклассников были Минас Чераз и Ретэос Перперян, с которыми он разделял страсть к литературе и интеллектуальным поискам.

В 1866 году Темирчубашян перешёл в Шахназарянскую школу, основанную Нубар-пашой, где, обучаясь, преподавал младшим классам. Он был страстным читателем, а в 1870 году работал в типографском отделе Высокой Порты, затем занял пост секретаря административного совета Министерства общественных работ, но вскоре отказался от должности. В 1874 году, отчаявшись из-за неразделённой любви, он попытался покончить с собой, бросившись в море, но холод воды заставил его выйти на берег. В том же году он отправился во Францию, чтобы учиться в Марсельской высшей коммерческой школе, но вместо этого выпустил несколько номеров еженедельника «Le Moniteur Littéraire et Financier de Marseille», стремясь представить армянскую культуру Западу. Там он углублённо изучал труды позитивистских философов, особенно Эмиля Литтре, и встречался с такими деятелями, как Виктор Гюго.

Вернувшись в Константинополь в 1876 году, он присоединился к переводческому отделу Министерства образования и участвовал в борьбе за использование ашхарабара. Несмотря на сопротивление консервативной прессы, он начал издавать брошюры, первой из которых была «Могила» (1879). В 1880 году журнал «Масис» пригласил его к сотрудничеству. Несмотря на сопротивление общественной деятельности, он был избран старостой Пешикташа, а затем представителем объединённых районов Стении и Еникёя. В 1882 году он начал преподавать философию и другие дисциплины в школах Беры и Армянском образовательном центре. С 1883 по 1889 год он редактировал журнал «Литературное и философское движение», а в 1884 году, по предложению Григора Зограба, возглавил журнал «Еркрагунд». Он также редактировал журналы «Тнтес» и «Дар», лично выполняя почти всю работу — от редактуры до распространения. Кроме того, он работал над франко-армянским словарём, который неоднократно переиздавался.

Связь Темирчубашяна с армянским народом была глубокой. Его литература отражала интеллектуальные и духовные устремления армян, а редакторская деятельность способствовала развитию армянской литературы и культуры в Османской империи. Его «Любовные письма» (1886–1889) и стихи, такие как «Огни во тьме» и «Песнь Ангела», выражают глубокие чувства армянского романтизма. В 1895 году он познакомился с венгеркой Элен Нисен, ставшей его спутницей жизни. Несмотря на проблемы со здоровьем и жизненные трудности, он продолжал творить, публикуясь в журналах «Цахик» и «Бюзандион».

19 июля 1908 года, измученный тяжёлой болезнью и личными трагедиями, Егия Темирчубашян, находясь в Национальной больнице, покончил с собой. Его наследие, пронизанное преданностью армянской культуре и философии, продолжает вдохновлять, символизируя неугасимый свет армянской мысли.

—

### Biography in English

The Light of Armenian Thought

On July 19, 1908, in Constantinople, Yeghia Temirchubashyan, a Western Armenian prose writer, poet, philosopher, and editor, passed away, leaving a literary and intellectual legacy deeply rooted in Armenian culture and national identity. Born on May 8, 1851, in the Khaskyugh district of Constantinople to an Armenian family, Temirchubashyan grew up in the cultural hub of the Ottoman Empire. He received his early education at Ohannes Patveli’s school and later studied at the prestigious Nersisyan School in Khaskyugh, under the guidance of Tovmas Terzyan and Matatia Garagashyan, acquiring profound knowledge in the Mkhitarian and Grabar traditions. His classmates included Minas Cheraz and Reteos Perperyan, with whom he shared a passion for literature and intellectual pursuits.

In 1866, Temirchubashyan transferred to the Shahnazaryan School, where he studied and taught younger classes. An avid reader, he joined the printing department of the Sublime Porte in 1870 and later served as secretary of the administrative council of the Ministry of Public Works, a position he soon left. In 1874, driven to despair by unrequited love, he attempted suicide by throwing himself into the sea but was deterred by the cold water. That same year, he traveled to France to study at the Marseille Higher Commercial School but instead published several issues of the weekly *Le Moniteur Littéraire et Financier de Marseille*, aiming to introduce Armenian culture to the West. There, he delved into the works of positivist philosophers, particularly Émile Littré, and met figures like Victor Hugo.

Returning to Constantinople in 1876, he joined the translation department of the Ministry of Education and engaged in the struggle for the use of Ashkharabar. Despite resistance from conservative press, he began publishing booklets, starting with *The Tomb* (1879). In 1880, *Masis* invited him to contribute. Though reluctant to engage in public work, he was elected elder of Pashiktash and later representative of the Stenia-Yenikoy districts. In 1882, he began teaching philosophy and other subjects at Bera schools and the Armenian Educational Center. From 1883 to 1889, he edited the *Literary and Philosophical Movement* journal, and in 1884, at Grigor Zohrab’s suggestion, he took over the *Yerkragund* journal. He also edited *Tntes* and *Dar*, handling nearly all tasks from editing to distribution. Additionally, he worked on a French-Armenian dictionary, republished multiple times.

Temirchubashyan’s connection to the Armenian people was profound. His literature reflected the intellectual and spiritual aspirations of Armenians, while his editorial work advanced Armenian literature and culture in the Ottoman Empire. His *Love Letters* (1886–1889) and poems like *Fires in the Dark* and *Angel’s Song* express the depth of Armenian romanticism. In 1895, he met Hungarian Ellen Nissen, who became his life companion. Despite health issues and personal struggles, he continued to create, publishing in *Tsaghik* and *Byuzandion*.

On July 19, 1908, overwhelmed by illness and personal tragedies, Yeghia Temirchubashyan took his own life in the National Hospital. His legacy, imbued with dedication to Armenian culture and philosophy, continues to inspire, symbolizing the enduring light of Armenian thought.