1227 թվականի օգոստոսի 25-ին , Չինաստանի Քանսու նահանգում մահացավ Չինգիզ Խանը, մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը, մահանում է՝ թողնելով մի կայսրություն, որի ստվերը ծածկել էր աշխարհի կեսը։

Նրա արշավանքները, որոնք ցնցել էին Եվրասիայի ժողովուրդներին, հասան նաև հայոց երկիր։ Թեև Չինգիզ Խանն անձամբ չի եղել Հայաստանում, նրա զորքերի արշավանքները Կովկասում խոր հետք են թողել հայ ժողովրդի պատմության վրա։

1220-1222 թվականներին Չինգիզ Խանի հրամանով նրա զորավարներ Ջեբեն և Սուբեդեյը կատարեցին արշավանք դեպի Կովկաս։ Նրանք, հետապնդելով Խորեզմի շահին, անցան Վրաստանի և Հայաստանի հողերով։ Հայկական բնակավայրերը, որոնք այդ ժամանակ մասամբ գտնվում էին Վրացական թագավորության կազմում, դիմակայեցին մոնղոլական բանակի կայծակնային հարվածներին։ 1221 թվականին Խունան գետի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հայ-վրացական ուժերը պարտություն կրեցին։ Գյուղերն այրվեցին, բայց հայ ժողովուրդը ցույց տվեց իր ճկունությունը՝ հարմարվելով նոր իրողություններին։

Չինգիզ Խանի կայսրությունն աչքի էր ընկնում իր կրոնական հանդուրժողականությամբ։ Հայերն, որպես քրիստոնյա ժողովուրդ, կարողացան պահպանել իրենց հավատքն ու ավանդույթները։ Հետագայում, Իլխանության ժամանակաշրջանում, հայկական իշխանությունները, հատկապես Կիլիկիայի Հայոց թագավորությունում, դաշնակցային հարաբերություններ հաստատեցին մոնղոլների հետ։ Սա հայերին թույլ տվեց ամրապնդել իրենց դիրքերը սելջուկների և մամլուքների դեմ պայքարում։

Հայ մատենագիր Կիրակոս Գանձակեցին իր գրառումներում նկարագրում է մոնղոլների արշավանքները որպես աղետ, սակայն նաև ընդգծում է հայերի կարողությունը՝ հարմարվելու և նոր տերությունների հետ համագործակցելու։ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը դարձավ մոնղոլների կարևոր դաշնակիցը՝ միասին պայքարելով ընդհանուր թշնամիների դեմ։

Չինգիզ Խանի ժառանգությունը հայերի համար երկակի է։ Նրա արշավանքները բերեցին ավերածություններ, բայց նաև բացեցին նոր հնարավորություններ։ Հայ ժողովուրդը, ինչպես միշտ, գտավ ուղիներ՝ գոյատևելու և բարգավաճելու նույնիսկ ամենամութ ժամանակներում։

—

### На русском языке

Буря над армянской землёй: Чингисхан и его наследие

25  августа 1227 года, провинция Ганьсу, Китай умер  Чингисхан, основатель Монгольской империи, умер, оставив после себя государство, простиравшееся от Тихого океана до Каспия. Его завоевательные походы потрясли мир, и армянские земли не стали исключением. Хотя сам Чингисхан не ступал на армянскую землю, его полководцы оставили неизгладимый след в истории региона.

В 1220–1222 годах полководцы Чингисхана, Джебе и Субэдэй, провели стремительный рейд через Кавказ, преследуя хорезмшаха. Их путь пролегал через Грузию и армянские земли, которые частично входили в состав Грузинского царства. В 1221 году в битве на реке Хунан грузино-армянские войска потерпели поражение. Деревни были разорены, но армяне проявили удивительную способность к адаптации.

Чингисхан был известен своей религиозной терпимостью, что позволило армянам, как христианскому народу, сохранить свою веру и традиции. Впоследствии, в период Илханидов, армянские княжества, особенно Киликийское царство, установили союзнические отношения с монголами. Это помогло армянам укрепить свои позиции в борьбе против сельджуков и мамлюков.

Армянский хронист Киракос Гандзакеци описывает монгольские вторжения как катастрофу, но подчёркивает умение армян приспосабливаться и сотрудничать с новыми властителями. Киликийская Армения стала важным союзником монголов, участвуя в их походах против общих врагов.

Наследие Чингисхана для армян двойственно: его походы принесли разрушения, но открыли новые возможности. Армяне, как и всегда, нашли способы выжить и процветать даже в самые тёмные времена.

—

### На английском

Storm Over Armenia: Chinggis Khan and His Legacy**

August 25 , 1227, Gansu Province, China
Chinggis Khan, the founder of the Mongol Empire, dies, leaving behind a dominion that stretched from the Pacific to the Caspian Sea. His conquests shook the world, and the Armenian lands were no exception. While Chinggis Khan himself never set foot in Armenia, his generals left a profound mark on the region’s history.

Between 1220 and 1222, Chinggis Khan’s commanders, Jebe and Subedei, conducted a lightning raid through the Caucasus, pursuing the Khwarazmian Shah. Their path crossed Georgia and the Armenian territories, which were partly under the Georgian Kingdom’s control. In 1221, the Armenian-Georgian forces were defeated in the Battle of the Khunan River. Villages were ravaged, yet the Armenians demonstrated remarkable resilience.

Chinggis Khan’s empire was known for its religious tolerance, allowing Armenians, as Christians, to preserve their faith and traditions. Later, during the Ilkhanid period, Armenian principalities, particularly the Kingdom of Cilicia, forged alliances with the Mongols. This enabled Armenians to strengthen their position against the Seljuks and Mamluks.

The Armenian chronicler Kirakos Gandzaketsi describes the Mongol invasions as devastating but highlights the Armenians’ ability to adapt and collaborate with the new rulers. Cilician Armenia became a key Mongol ally, joining campaigns against shared enemies.

Chinggis Khan’s legacy for Armenians is twofold: his campaigns brought destruction but also opened new opportunities. As always, the Armenian people found ways to survive and thrive, even in the darkest of times.

—

Գևորգ Միքայելի Աղաջանյանը ծնվել է 1931 թվականի օգոստոսի 25-ին ԼՂԻՄ Ստեփանակերտի (հետո՝ Ասկերանի) շրջանի Դաշուշեն գյուղում։ Հայ բանաստեղծ, լրագրող և խմբագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1967 թվականից և ԽՄԿԿ անդամ 1960 թվականից։

Նրա ստեղծագործությունները, որոնք ընդգրկում են բանաստեղծություններ, առակներ և թարգմանություններ, արտացոլում են հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային արժեքները՝ հաճախ անդրադառնալով Արցախի բնության և պատմության թեմաներին։ 1956 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի Վ. Ի. Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը։ 1958-1962 թվականներին եղել է ԼԿԵՄ Լեռնային Ղարաբաղի մարզկոմի պրոպագանդայի և ագիտացիայի բաժնի վարիչ, 1962-1967 թվականներին՝ մարզային ռադիոհաղորդումների խմբագիր և ավագ խմբագիր։ 1967-1974 թվականներին ծառայել է որպես Ադրբեջանի գրողների միության Լեռնային Ղարաբաղի մարզային բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղար, 1974-1976 թվականներին՝ «Սովետական Ղարաբաղ» օրաթերթի սեփական թղթակից, 1976-1979 թվականներին՝ Ադրբեջանի հեռուստատեսության հայերեն հաղորդումների խմբագրությունում կրտսեր խմբագիր։ 1979 թվականից աշխատել է «Գրական Ադրբեջան» հանդեսի տեխնիկական խմբագրի պաշտոնում։ Նրա «Անհանգիստ է սիրտս» (1972) գիրքը լույս է տեսել ադրբեջաներեն։ Գևորգ Աղաջանյանը կազմել և խմբագրել է Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված ղարաբաղցի բանաստեղծների «Երդում» ժողովածուն (Բաքու, 1973)։ Նրա բանաստեղծությունները, ինչպիսիք են «Շավիղներ» (1960), «Խոսիր, առվակ» (1966) և «Եզերք» (1981), հայ և ադրբեջանական գրականության կարևոր մասն են կազմում։

—

**Русский** 

Поэт души Арцаха

Геворг Микаэлович Агаджанян родился 25 августа 1931 года в селе Дашушен, Степанакертский (позже Аскеранский) район Нагорно-Карабахской автономной области. Армянский поэт, журналист и редактор, член Союза писателей СССР с 1967 года и член КПСС с 1960 года. Его творчество, включающее стихи, басни и переводы, отражает духовные и культурные ценности армянского народа, часто обращаясь к темам природы и истории Арцаха. В 1956 году окончил филологический факультет Азербайджанского педагогического института имени В. И. Ленина по специальности армянский язык и литература. В 1958–1962 годах был заведующим отделом пропаганды и агитации Нагорно-Карабахского обкома ЛКСМ, в 1962–1967 годах — редактором и старшим редактором областных радиопередач. С 1967 по 1974 год занимал должность ответственного секретаря Нагорно-Карабахского отделения Союза писателей Азербайджана, в 1974–1976 годах — собственным корреспондентом газеты «Советский Карабах», в 1976–1979 годах — младшим редактором армянских передач Азербайджанского телевидения. С 1979 года работал техническим редактором журнала «Литературный Азербайджан». Его книга «Беспокойно моё сердце» (1972) была опубликована на азербайджанском языке. Геворг Агаджанян составил и отредактировал сборник произведений карабахских поэтов, погибших в Великой Отечественной войне, под названием «Клятва» (Баку, 1973). Его поэтические сборники, такие как «Тропы» (1960), «Говори, ручей» (1966) и «Край» (1981), являются важной частью армянской и азербайджанской литературы.

—

**English** 

Poet of the Soul of Artsakh

Gevorg Mikaeli Aghajanyan was born on August 25, 1931, in the village of Dashushen, Stepanakert (later Askeran) District, Nagorno-Karabakh Autonomous Region. An Armenian poet, journalist, and editor, he has been a member of the USSR Writers’ Union since 1967 and the Communist Party since 1960. His works, encompassing poetry, fables, and translations, reflect the spiritual and cultural values of the Armenian people, often focusing on the nature and history of Artsakh. In 1956, he graduated from the Faculty of Philology at the Azerbaijan Pedagogical Institute named after V. I. Lenin, specializing in Armenian language and literature. From 1958 to 1962, he served as head of the propaganda and agitation department of the Nagorno-Karabakh Regional Committee of the Communist Youth League. From 1962 to 1967, he worked as an editor and senior editor of regional radio broadcasts. From 1967 to 1974, he was the executive secretary of the Nagorno-Karabakh branch of the Azerbaijan Writers’ Union, from 1974 to 1976, a correspondent for the *Soviet Karabakh* newspaper, and from 1976 to 1979, a junior editor for Armenian-language broadcasts on Azerbaijan Television. Since 1979, he has served as a technical editor for the *Literary Azerbaijan* journal. His book *My Heart Is Restless* (1972) was published in Azerbaijani. Aghajanyan compiled and edited *The Oath* (Baku, 1973), a collection of works by Karabakh poets who perished in the Great Patriotic War. His poetry collections, such as *Trails* (1960), *Speak, Brook* (1966), and *Edge* (1981), form an important part of Armenian and Azerbaijani

—

Ալբերտ Ստեփանի Պապիկյանը ծնվել է 1926 թվականի օգոստոսի 25-ին Նալբանդում, Ալեքսանդրապոլի գավառ (այժմ՝ Հայաստան)։ Հայ նկարիչ, ՌԴ վաստակավոր նկարիչ (1971), նա հայտնի է իր տաք գույներով բնանկարներով, դիմանկարներով և նատյուրմորտներով, որոնք արտացոլում են հայկական բնության գեղեցկությունն ու մարդկային կյանքի խորությունը։

1939-1941 թվականներին սովորել է Մոսկվայի գեղարվեստի դպրոցում, 1942-1943 թվականներին՝ Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայում, իսկ 1949 թվականին ավարտել է Լենինգրադի Իլյա Ռեպինի անվան գեղարվեստի ինստիտուտը։ 1950 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների, նույն թվականին Լենինգրադում անցկացրել է իր առաջին անհատական ցուցահանդեսը։ Պապիկյանի ստեղծագործությունները, ինչպիսիք են «Ամպրոպից առաջ» (1969), «Ծիրանի ծառ» (1970) և «Սևան» (1977), պահվում են ՌԴ մշակույթի նախարարության ֆոնդում։ Նրա կտավները, ներառյալ «Հողմահույզ օր», «Սևանա լիճ» և «Պուշկինը Հայաստանում», արտահայտում են հայկական բնապատկերների և մշակույթի յուրահատուկ ոգին։ Պապիկյանը պարգևատրվել է ՌԴ վաստակավոր նկարչի կոչմամբ (1971) և ՀԽՍՀ գեղարվեստի ակադեմիայի արծաթե մեդալով (1979)։ Նրա աշխատանքները մնայուն հետք են թողել հայ և ռուսական արվեստի պատմության մեջ։ 

—

**Русский** 

Армянский художник в мире тёплых красок и глубоких чувств

Альберт Степанович Папикян родился 25 августа 1926 года в селе Налбанд, Александропольский уезд (ныне Армения). Армянский художник, заслуженный художник Российской Федерации (1971), он известен своими пейзажами, портретами и натюрмортами, выполненными в тёплых тонах, которые отражают красоту армянской природы и глубину человеческой жизни. В 1939–1941 годах учился в Московской художественной школе, в 1942–1943 годах — в Тбилисской академии художеств, а в 1949 году окончил Ленинградский институт живописи, скульптуры и архитектуры имени Ильи Репина. С 1950 года участвовал в выставках, в том же году провёл первую персональную выставку в Ленинграде. Произведения Папикяна, такие как «Перед грозой» (1969), «Абрикосовое дерево» (1970) и «Севан» (1977), хранятся в фонде Министерства культуры РФ. Его полотна, включая «Ветреный день», «Озеро Севан» и «Пушкин в Армении», передают уникальный дух армянских пейзажей и культуры. Папикян был удостоен звания заслуженного художника РФ (1971) и серебряной медали Академии художеств Армянской ССР (1979). Его работы оставили значительный след в истории армянского и российского искусства. 

—

**English** 

Armenian Painter in a World of Warm Colors and Deep Emotions

Albert Stepanovich Papikyan was born on August 25, 1926, in Nalband, Alexandropol Province (now Armenia). An Armenian painter and Honored Artist of the Russian Federation (1971), he is renowned for his warm-toned landscapes, portraits, and still lifes that capture the beauty of Armenian nature and the depth of human life. From 1939 to 1941, he studied at the Moscow Art School, from 1942 to 1943 at the Tbilisi Academy of Arts, and in 1949, he graduated from the Ilya Repin Institute of Painting, Sculpture, and Architecture in Leningrad. Since 1950, he participated in exhibitions, holding his first solo exhibition in Leningrad that same year. Papikyan’s works, such as *Before the Storm* (1969), *Apricot Tree* (1970), and *Sevan* (1977), are held in the collection of the Russian Ministry of Culture. His paintings, including *Windy Day*, *Lake Sevan*, and *Pushkin in Armenia*, convey the unique spirit of Armenian landscapes and culture. He was awarded the title of Honored Artist of the Russian Federation (1971) and the Silver Medal of the Armenian SSR Academy of Arts (1979). His works have left a lasting mark on the history of Armenian and Russian art. 

—