1387 թվականի սեպտեմբերի  1-ը Հայաստում  նշանավորվեց մի խավար օրով, երբ Վանի բերդի ամուր պարիսպները, որոնք դարեր շարունակ պաշտպանել էին հայ ժողովրդին, ծնկի բերվեցին Լենկ Թեմուրի անողոք զորքերի կողմից:

Լճի ափին կանգնած այս հաստատուն բերդը, որը խորհրդանշում էր հայոց դիմադրության ոգին, ընկավ 20 օր տևած հերոսական պայքարից հետո՝ դառնալով Թեմուրի ավերիչ արշավանքների ևս մեկ զոհ: 

Լենկ Թեմուր՝ միջինասիական սարսափելի զորապետը, ում անունը դող էր առաջացնում ժողովուրդների սրտերում, 1386 թվականին սկսել էր իր արշավանքները Հայաստանում: Նա գրավել էր Նախիջևանը, Երևանը և Այրարատի այլ վայրեր՝ ամենուր թողնելով ավերածություններ և կոտորածներ: 1387 թվականի գարնանը նրա հայացքն ընկավ Վանի վրա: Բերդը, որի բնական պաշտպանությունը լրացվում էր հզոր պարիսպներով, հայտնի էր իր անառիկությամբ: Սակայն Թեմուրի բանակը, որը բաղկացած էր թյուրքական և մոնղոլական ցեղերից, անդադար հարվածներ էր հասցնում: 

Հայ պաշտպանները՝ տեղի բնակիչներն ու զինվորները, քաջությամբ դիմակայեցին: Իրենց հայրենիքի և սրբավայրերի համար նրանք 20 օր պայքարեցին՝ չնայելով սննդի սղությանն ու թշնամու ճնշող գերակայությանը: Բայց ճակատագիրը անողոք էր: Սեպտեմբերի 1-ին Թեմուրի զորքերը ճեղքեցին պաշտպանությունը: Բերդի անկումը բերեց սարսափելի հետևանքներ՝ բնակչության մեծ մասը կոտորվեց, իսկ կանայք և երեխաները գերեվարվեցին՝ տարվելով Միջին Ասիա: 

Վանի բերդի անկումը ոչ միայն ռազմական պարտություն էր, այլև հայ ժողովրդի համար խորը վերք: Լենկ Թեմուրի արշավանքները խաթարեցին Հայաստանի ժողովրդագրությունը, տեղահանելով հազարավոր հայերի և բնակեցնելով քոչվոր ցեղեր: Սակայն Վանի պաշտպանների սխրանքը մնաց հայ ժողովրդի հիշողության մեջ՝ որպես աննկուն ոգու և զոհաբերության խորհրդանիշ: 

—

### Русский

Ван под ударом: Триумф и трагедия под натиском Тимура»


В первый день сентября 1387 года над Ванской крепостью, что возвышалась на берегу озера Ван, нависла тень беды. Могучие стены, веками защищавшие армянский народ, пали под натиском безжалостных войск Ленк-Тимура, известного как Тамерлан. Двадцать дней отчаянного сопротивления не смогли остановить его армию, и этот день стал ещё одной трагической главой в истории Армении, полной мужества и жертв. 

Ленк-Тимур, грозный военачальник из Средней Азии, чьё имя наводило ужас на целые народы, начал свои опустошительные походы в Армению в 1386 году. Он захватил Нахичевань, Ереван и другие земли Айрарата, оставляя за собой разрушенные города и горы тел. Весной 1387 года его взор обратился к Вану. Крепость, окружённая водами озера и укреплённая мощными стенами, казалась неприступной. Но армия Тимура, состоявшая из тюркских и монгольских воинов, была неумолима. 

Местные защитники — армянские жители и воины — сражались с неукротимым мужеством. Двадцать дней они держали оборону, несмотря на нехватку продовольствия и подавляющее превосходство врага. Каждый камень крепости был пропитан их решимостью защитить родную землю. Но силы были неравны. 1 сентября войска Тимура ворвались в крепость, и началась бойня. Мужчин перебили, а женщин и детей угнали в плен, отправив в далёкую Среднюю Азию. 

Падение Ванской крепости стало не только военным поражением, но и глубокой раной для армянского народа. Походы Тимура разрушили демографию Армении, вынудив тысячи людей покинуть родные земли и заменив их кочевыми племенами. Однако подвиг защитников Вана остался в памяти народа как символ стойкости и самопожертвования, вдохновляющий поколения. 

—

### English

Van’s Last Stand: The Tragedy of Timur’s Conquest


On the first day of September 1387, the ancient Van Fortress, standing proudly on the shores of Lake Van, faced a dark fate. Its formidable walls, which had shielded the Armenian people for centuries, crumbled under the relentless assault of Timur’s merciless army. For twenty days, the defenders held their ground with unwavering courage, but the fortress fell, marking a sorrowful chapter in Armenia’s history—a tale of heroism drowned in tragedy. 

Timur, known as Tamerlane, was a fearsome Central Asian warlord whose name struck terror across continents. By the late 14th century, he had forged a vast empire centered in Samarkand, uniting Turkic and Mongol tribes. His campaigns swept through Central Asia, Persia, Azerbaijan, Georgia, and Armenia. In 1386, he first invaded Armenia, seizing Nakhchivan, Yerevan, and other regions of Ayrarat, leaving behind a trail of devastation and slaughter. By the spring of 1387, his sights were set on Van. 

The Van Fortress, with its natural defenses and sturdy fortifications, was a symbol of Armenian resilience. Yet, Timur’s army, vast and ruthless, surrounded it with unyielding determination. The Armenian defenders—local residents and soldiers—fought fiercely for twenty days, their spirits unbroken despite dwindling supplies and the enemy’s overwhelming numbers. But on September 1, the fortress fell. The aftermath was brutal: most men were killed, and women and children were taken captive, marched off to Central Asia as prisoners. 

The fall of Van was more than a military defeat; it was a wound to the heart of the Armenian people. Timur’s campaigns displaced thousands, reshaping the region’s demographics as nomadic tribes were settled in their place. Yet, the courage of Van’s defenders endures in Armenian memory, a testament to their unyielding spirit and sacrifice in the face of impossible odds. 

—

1227 թվականի օգոստոսի 25-ին , Չինաստանի Քանսու նահանգում մահացավ Չինգիզ Խանը, մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը, մահանում է՝ թողնելով մի կայսրություն, որի ստվերը ծածկել էր աշխարհի կեսը։

Նրա արշավանքները, որոնք ցնցել էին Եվրասիայի ժողովուրդներին, հասան նաև հայոց երկիր։ Թեև Չինգիզ Խանն անձամբ չի եղել Հայաստանում, նրա զորքերի արշավանքները Կովկասում խոր հետք են թողել հայ ժողովրդի պատմության վրա։

1220-1222 թվականներին Չինգիզ Խանի հրամանով նրա զորավարներ Ջեբեն և Սուբեդեյը կատարեցին արշավանք դեպի Կովկաս։ Նրանք, հետապնդելով Խորեզմի շահին, անցան Վրաստանի և Հայաստանի հողերով։ Հայկական բնակավայրերը, որոնք այդ ժամանակ մասամբ գտնվում էին Վրացական թագավորության կազմում, դիմակայեցին մոնղոլական բանակի կայծակնային հարվածներին։ 1221 թվականին Խունան գետի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հայ-վրացական ուժերը պարտություն կրեցին։ Գյուղերն այրվեցին, բայց հայ ժողովուրդը ցույց տվեց իր ճկունությունը՝ հարմարվելով նոր իրողություններին։

Չինգիզ Խանի կայսրությունն աչքի էր ընկնում իր կրոնական հանդուրժողականությամբ։ Հայերն, որպես քրիստոնյա ժողովուրդ, կարողացան պահպանել իրենց հավատքն ու ավանդույթները։ Հետագայում, Իլխանության ժամանակաշրջանում, հայկական իշխանությունները, հատկապես Կիլիկիայի Հայոց թագավորությունում, դաշնակցային հարաբերություններ հաստատեցին մոնղոլների հետ։ Սա հայերին թույլ տվեց ամրապնդել իրենց դիրքերը սելջուկների և մամլուքների դեմ պայքարում։

Հայ մատենագիր Կիրակոս Գանձակեցին իր գրառումներում նկարագրում է մոնղոլների արշավանքները որպես աղետ, սակայն նաև ընդգծում է հայերի կարողությունը՝ հարմարվելու և նոր տերությունների հետ համագործակցելու։ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը դարձավ մոնղոլների կարևոր դաշնակիցը՝ միասին պայքարելով ընդհանուր թշնամիների դեմ։

Չինգիզ Խանի ժառանգությունը հայերի համար երկակի է։ Նրա արշավանքները բերեցին ավերածություններ, բայց նաև բացեցին նոր հնարավորություններ։ Հայ ժողովուրդը, ինչպես միշտ, գտավ ուղիներ՝ գոյատևելու և բարգավաճելու նույնիսկ ամենամութ ժամանակներում։

—

### На русском языке

Буря над армянской землёй: Чингисхан и его наследие

25  августа 1227 года, провинция Ганьсу, Китай умер  Чингисхан, основатель Монгольской империи, умер, оставив после себя государство, простиравшееся от Тихого океана до Каспия. Его завоевательные походы потрясли мир, и армянские земли не стали исключением. Хотя сам Чингисхан не ступал на армянскую землю, его полководцы оставили неизгладимый след в истории региона.

В 1220–1222 годах полководцы Чингисхана, Джебе и Субэдэй, провели стремительный рейд через Кавказ, преследуя хорезмшаха. Их путь пролегал через Грузию и армянские земли, которые частично входили в состав Грузинского царства. В 1221 году в битве на реке Хунан грузино-армянские войска потерпели поражение. Деревни были разорены, но армяне проявили удивительную способность к адаптации.

Чингисхан был известен своей религиозной терпимостью, что позволило армянам, как христианскому народу, сохранить свою веру и традиции. Впоследствии, в период Илханидов, армянские княжества, особенно Киликийское царство, установили союзнические отношения с монголами. Это помогло армянам укрепить свои позиции в борьбе против сельджуков и мамлюков.

Армянский хронист Киракос Гандзакеци описывает монгольские вторжения как катастрофу, но подчёркивает умение армян приспосабливаться и сотрудничать с новыми властителями. Киликийская Армения стала важным союзником монголов, участвуя в их походах против общих врагов.

Наследие Чингисхана для армян двойственно: его походы принесли разрушения, но открыли новые возможности. Армяне, как и всегда, нашли способы выжить и процветать даже в самые тёмные времена.

—

### На английском

Storm Over Armenia: Chinggis Khan and His Legacy**

August 25 , 1227, Gansu Province, China
Chinggis Khan, the founder of the Mongol Empire, dies, leaving behind a dominion that stretched from the Pacific to the Caspian Sea. His conquests shook the world, and the Armenian lands were no exception. While Chinggis Khan himself never set foot in Armenia, his generals left a profound mark on the region’s history.

Between 1220 and 1222, Chinggis Khan’s commanders, Jebe and Subedei, conducted a lightning raid through the Caucasus, pursuing the Khwarazmian Shah. Their path crossed Georgia and the Armenian territories, which were partly under the Georgian Kingdom’s control. In 1221, the Armenian-Georgian forces were defeated in the Battle of the Khunan River. Villages were ravaged, yet the Armenians demonstrated remarkable resilience.

Chinggis Khan’s empire was known for its religious tolerance, allowing Armenians, as Christians, to preserve their faith and traditions. Later, during the Ilkhanid period, Armenian principalities, particularly the Kingdom of Cilicia, forged alliances with the Mongols. This enabled Armenians to strengthen their position against the Seljuks and Mamluks.

The Armenian chronicler Kirakos Gandzaketsi describes the Mongol invasions as devastating but highlights the Armenians’ ability to adapt and collaborate with the new rulers. Cilician Armenia became a key Mongol ally, joining campaigns against shared enemies.

Chinggis Khan’s legacy for Armenians is twofold: his campaigns brought destruction but also opened new opportunities. As always, the Armenian people found ways to survive and thrive, even in the darkest of times.

—

1903 թվականի հունիսի 12-ին Ռուսական կայսրության ցար Նիկոլայ II-ը հրապարակեց  հրամանագիր, որը խորը վերք հասցրեց հայ ժողովրդի հոգևոր և կրթական կյանքին։ Այդ օրը ռուսական իշխանությունները որոշեցին բռնագրավել Հայ Առաքելական Եկեղեցու գույքը և փակել բոլոր հայկական դպրոցները։

Այս հրամանագիրը ոչ միայն սպառնում էր հայ ժողովրդի կրոնական և մշակութային ինքնությանը, այլև կանխամտածված փորձ էր՝ կտրելու հայերի կապը սեփական պատմության, կրթության և հավատքի հետ։

Հայ Առաքելական Եկեղեցին դարեր շարունակ եղել է հայ ժողովրդի հոգևոր կենտրոնը, պահպանելով ազգային մշակույթն ու ինքնությունը օտար տիրապետությունների օրոք։ Եկեղեցու գույքը՝ ներառյալ հողերը, վանքերը և սրբավայրերը, ոչ միայն կրոնական նշանակություն ունեին, այլև ծառայում էին որպես համայնքային կյանքի հիմք։ Դրանց բռնագրավումը ծանր հարված էր հայ ժողովրդի տնտեսական և սոցիալական կառուցվածքին։

Հայկական դպրոցների փակումը ևս մեկ ծանրագույն հարված էր։ Դպրոցները հայերի համար եղել են ոչ միայն կրթության, այլև ազգային գիտակցության և մշակույթի պահպանման կենտրոններ։ Ռուսական կայսրության այս քայլը նպատակ ուներ ճնշել հայերի ազգային ոգին և արագացնել ռուսացման գործընթացը։ Հայ երիտասարդները զրկվեցին մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու հնարավորությունից, ինչը սպառնում էր ազգային ինքնության խարխլմանը։

Այս հրամանագիրը առաջացրեց հայ ժողովրդի զանգվածային բողոքի ալիք։ Հայերը, չնայած ճնշումներին, կազմակերպեցին բողոքի ակցիաներ, ստորագրահավաքներ և դիմեցին միջազգային հանրությանը՝ փորձելով պաշտպանել իրենց իրավունքները։ Եկեղեցու առաջնորդները, մտավորականները և սովորական քաղաքացիները միավորվեցին՝ դիմակայելու այս անարդարությանը։ Ի վերջո, ժողովրդի անդրդվելի դիմադրության և միջազգային ճնշման արդյունքում, 1905 թվականին ցարը ստիպված եղավ չեղարկել հրամանագիրը՝ վերադարձնելով եկեղեցու գույքը և թույլ տալով վերաբացել դպրոցները։

Այս իրադարձությունը հայ ժողովրդի պատմության մեջ մնաց որպես դիմադրության և հավատի հանդեպ նվիրվածության խորհրդանիշ։ Այն ցույց տվեց, որ հայ ժողովուրդը, նույնիսկ ծանր ճնշումների պայմաններում, ընդունակ է պայքարել իր հոգևոր և մշակութային ժառանգության համար։

—

Конфискация Имущества Армянской Апостольской Церкви и Закрытие Школ в 1903 Году
12 июня 1903 года российский царь Николай II издал указ, который стал сокрушительным ударом по духовной и образовательной жизни армянского народа. В этот день власти Российской Империи постановили конфисковать имущество Армянской Апостольской Церкви и закрыть все армянские школы. Этот указ не только угрожал религиозной и культурной идентичности армян, но и был целенаправленной попыткой разорвать их связь с собственной историей, верой и образованием.

Армянская Апостольская Церковь на протяжении веков служила духовным и культурным центром армянского народа, сохраняя национальную идентичность в условиях иностранного владычества. Церковное имущество, включая земли, монастыри и святыни, имело не только религиозное, но и социальное значение, являясь основой для жизни общин. Конфискация этого имущества нанесла тяжелый удар по экономической и социальной структуре армянского общества.

Закрытие армянских школ стало еще одним разрушительным шагом. Школы были не просто местом обучения, но и центрами сохранения национального сознания и культуры. Решение российских властей преследовало цель подавить армянский дух и ускорить процесс русификации. Армянская молодежь лишилась возможности получать образование на родном языке, что угрожало подрывом национальной идентичности.

Указ вызвал волну массовых протестов среди армян. Несмотря на репрессии, народ организовал акции протеста, петиции и обратился к международному сообществу, чтобы защитить свои права. Церковные лидеры, интеллигенция и простые граждане объединились в борьбе против этой несправедливости. В конечном итоге, благодаря упорному сопротивлению народа и международному давлению, в 1905 году царь был вынужден отменить указ, вернув имущество церкви и разрешив вновь открыть школы.

Это событие осталось в истории армянского народа как символ сопротивления и преданности своей вере и культуре. Оно показало, что даже в условиях жестоких репрессий армяне способны защищать свое духовное и культурное наследие.

—
Assault on Faith and Education: The 1903 Confiscation of Armenian Church Property and Closure of Schools
On June 12, 1903, Russian Tsar Nicholas II issued a decree that struck a devastating blow to the spiritual and educational life of the Armenian people. On that day, the Russian authorities decided to confiscate the property of the Armenian Apostolic Church and close all Armenian schools. This decree not only threatened the religious and cultural identity of the Armenians but was a deliberate attempt to sever their connection to their history, faith, and education.

For centuries, the Armenian Apostolic Church had been the spiritual and cultural heart of the Armenian people, preserving their national identity under foreign domination. The church’s property, including lands, monasteries, and sacred sites, held not only religious significance but also served as the foundation of community life. Its confiscation dealt a severe blow to the economic and social fabric of Armenian society.

The closure of Armenian schools was another crushing measure. These schools were not merely places of learning but also centers for preserving national consciousness and culture. The Russian Empire’s decision aimed to suppress the Armenian spirit and accelerate the process of Russification. Armenian youth were deprived of the opportunity to receive education in their native language, threatening the erosion of their national identity.

The decree sparked a wave of mass protests among Armenians. Despite repression, the people organized demonstrations, petitions, and appeals to the international community to defend their rights. Church leaders, intellectuals, and ordinary citizens united to resist this injustice. Ultimately, due to the unwavering resistance of the Armenian people and international pressure, the Tsar was forced to repeal the decree in 1905, returning the church’s property and allowing the schools to reopen.

This event remains a symbol of resistance and devotion to faith and culture in Armenian history. It demonstrated that, even under severe oppression, the Armenian people were capable of fighting for their spiritual and cultural heritage.