Արատտա – Аратта – Aratta

Արատտան հնագույն պետական կազմավորում է, որը հիշատակվում է շումերական էպոսներում (մասնավորապես՝ «Էնմերքարը և Արատտայի տիրակալը»): Այն հայտնի էր իր հարուստ մշակույթով, ոսկու, արծաթի և լեռնային հանքերի առատությամբ: Պատմական աղբյուրներն Արատտան տեղադրում են Հայկական լեռնաշխարհում: Այս պետությունը հայ ժողովրդի պետականության ձևավորման վաղ շրջանի կարևորագույն էջերից է:

Аратта — древнее государственное образование, упоминаемое в шумерских эпосах (в частности, в поэме «Энмеркар и правитель Аратты»). Оно было известно своей богатой культурой и изобилием золота, серебра и драгоценных металлов. Исторические источники локализуют Аратту на территории Армянского нагорья. Это государство является одним из важнейших этапов формирования государственности на армянском нагорье.

Aratta is an ancient state formation mentioned in Sumerian epics, most notably in “Enmerkar and the Lord of Aratta.” Renowned for its rich culture and abundance of gold, silver, and precious stones, it was a significant political power of the Bronze Age. Historical research places Aratta within the Armenian Highland. It represents a vital chapter in the early development of statehood in the region

Առաջի Հիշատակումները Հայաստանի մասին Շումերների Ու Բաբելոնցինեի մոտ է,Ամենահնագույն աշխարհի քարտեզնեից մեկի վրա առաջի անգամ Նկարված է Հայաստանը:Խոսք Բաբելոնյան Քարտեզի մասին է,Առաջի անգամ Հայաստանի մասին Հիշատակումը հանդիպում է Շումերների մոտ:Արատտա, շումերական սեպագրերում հիշատակվող երկիր։ Հիշատակումը կապված է Ուրուքի երկու վաղ թագավորներ Էնմերքարի և Լուգալբանդայի հետ, որոնք նաև կան Շումերի թագավորների ցանկում։

Բաբելոնյան Քարտեզ

Աշխարհի ամենահին քարտեզի պատճենը, աշխարհի ժամանակակից պետություններից միայն մեկ երկիր կա

Արատտա

Արատտա, շումերական սեպագրերում հիշատակվող երկիր։ Հիշատակումը կապված է Ուրուքի երկու վաղ թագավորներ Էնմերքարի և Լուգալբանդայի հետ, որոնք նաև կան Շումերի թագավորների ցանկում։

Արատտայի մասին տվյալները մեզ հասել են Էնմերքարի ու Լուգալբանդայի մասին վիպերգերից, ինչպես նաև Գիլգամեշին նվիրված դյուցազնավեպից։ Սեպագիր բնագրերը թվագրվում են 20-18 դարեր մ․թ․ա․։ Հավանաբար Արատտա երկիրը գոյություն է ունեցել ամենավաղը 27-րդ դարում մ․թ․ա․։ Իսկ նրա տեղի հարցում պատմաբանները մինչ օրս չունեն միասնական կարծիք։

Աշխարհագրական տեղադրություն
Շումերական սեպագիր հերոսավեպերում բազմիցս հիշատակվում է, որ Արատտան բարձր լեռնային երկիր է, և Շումերն ու Արատտան կապող երեք ճանապարհ կա, որոնցից մեկը ջրային, երկուսը՝ ցամաքային։ Վիպերգում տալիս է նաև այդ ջրային ճանապարհի անունը՝ «ՈՒրուկի գետ»։ ՈՒրուկով հոսում էր միայն մեկ գետ՝ Եփրատը, և նշվում է, որ Արատտայից Շումեր գնում էին ջրային ճանապարհով, իսկ հակառակը՝ Շումերից Արատտա ցամաքային, այսինքն ջրային ճանապարհը՝ «ՈՒրուկի գետը» (Եփրատ) հյուսիսային լեռներից (Հայկական լեռնաշխարհ) դեպի ՈՒրուկի քաղաք հոսող միակողմանի վերից-վար երթևեկությամբ ջրային ուղի էր։ Այս աշխարհագրական տվյալների հիման վրա անառարկելիորեն կարելի է եզրահանգել, որ Արատտան գտնվել է Բիբլիական «Արարադի երկրում»՝ (Հայկական լեռնաշխարհ)։ Այդ են վկայում նաև Շումերից Արատտա ճանապարհին հիշատակվող տեղանունները։ Դրանցից է, օրինակ, Զամուա երկիրը։ Վերջինս Ուրմիո լճի հարավում էր (ասորեստանյան աղբյուրներում Ուրմիո լիճը կոչվում է «Զամուա երկրի ծով»), հետևաբար շարունակելով Շումեր-Զամուա գիծը՝ անխուսափելիորեն դուրս կգանք Հայկական լեռնաշխարհ։

Պատմություն
Հայաստանի Մ.թ.ա. III-II հազարամյակների պատմության լուսաբանման համար անգնահատելի տեղեկություններ են հաղորդում Միջագետքի հնագույն՝ շումերական և աքքադական գրավոր հուշարձանները։ Շումերներըաշխարհի առաջին քաղաքակրթություններից մեկի ստեղծողները, մինչև Հարավային Միջագետքը յուրացնելը բնակվել են Միջագետքի հյուսիսային և Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջաններում։ Հեռանալով այնտեղից նրանք երկար ժամանակ պահպանել են կապը լեռնաշխարհի հետ։ Այդ իսկ պատճառով մեր լեռնաշխարհի մասին ամենավաղ հիշատակությունները գտնում ենք շումերական գրավոր հուշարձաններում։ Շումերները ստեղծեցին առաջին սեպագիրը, որը Մ.թ.ա. III-II հազարամյակի երկրորդ կեսին նրանցից փոխառեցին սեմական ծագում ունեցող աքքադացիները, իսկ հետագայում այն լայն տարածում ստացավ Առաջավոր Ասիայի երկրներում, այդ թվում՝ Վանի թագավորությունում։ Շումերական բնագրերում հիշատակվում է Արատտա երկիրը։ Արատտան Հայկական լեռնաշխարհի մինչ օրս հայտնի առաջին վաղ պետական կազմավորումն է։ Նրա մասին տեղեկությունները վերաբերում են Ք.ա. XXVIII-XXVII դարերին։

Պետական կառուցվածք
Արատտան եղել է աստվածապետական (կրոնապետական կամ թեոկրատական) կարգերով երկիր։ Դա պետական կառավարման այն ձևն է, որում և´ աշխարհիկ, և´ հոգևոր ողջ իշխանությանը տիրում էր հոգևոր դասը, որն էլ Աստծո անունից իրականացնում էր իշխանությունը։ Արատտայի արքան միաժամանակ երկրի գերագույն քուրմն էր։ Երկրի ճակատագրին վերաբերող կարևոր հարցերի լուծման համար քրմապետ-արքան գումարում էր ավագների ժողով։ Հիշատակվում է երկրի գլխավոր տնտեսական պաշտոնյան, որը կոչվում էր «կառավարիչ»։ Արատտայում հիշատակվում են նաև տնտեսական ոլորտի պաշտոնյաներ՝ հարկահաններ, վերակացուներ, ինչը խոսում է երկրում արդեն որոշակի զարգացում ստացած պետական համակարգի մասին։

Տնտեսություն
Մեզ են հասել տեղեկություններ նաև Արատտայի և Շումերի տնտեսական հարաբերությունների մասին։ Արատտացիները հացահատիկ և այլ երկրագործական ապրանքներ են ներմուծել և փոխարենը արտահանել մետաղներ ու թանկարժեք քարեր։ Բացի դրանից, հարավ են ուղարկել նաև շինարարական հումք՝«լեռնային քարեր»։ Շումերում որպես քաշող ուժ և փոխադրամիջոց օգտագործվել են ավանակները, Արատտայում՝ ձիերը։ Ձիերի կիրառումը տնտեսության մեջ և ռազմարվեստում բերեց աննախադեպ առաջընթացի։

Զինված ուժեր
Շումերական բնագրերը տեղեկություններ են պահպանել Արատտայի բանակի և պարսպապատ մայրաքաղաքի մասին։ Դրանցից մեկի համաձայն՝ շումերական բանակը պաշարում է Արատտայի համանուն մայրաքաղաքը, սակայն մեկ տարի պաշարելով՝ չի կարողանում գրավել. «Քաղաքից տեղում էին նետեր, ինչպես անձրևն ամպերից, պարսատիկների քարերն անձրևի կաթիլների պես Արատտայի պարիսպներից թափվում էին ամբողջ տարին աղմկոտ սուլոցով։ Օրերն անցնում էին, ամիսները` երկարում, տարին բոլորեց մի ամբողջ շրջան»։

Մշակույթ
Արատտայի մասին կարևորագույն տեղեկություններից մեկն Արատտայում սեփական գրի գործածության փաստն է, ինչն ապացուցվում է նաև Հայկական լեռնաշխարհից հայտնաբերված Մ.թ.ա. III-II . III հազարամյակի մեհենագիր հուշարձաններով, որոնք դեռևս վերծանված չեն։ Հետաքրքիր է նաև այն փաստը, որ Արատտայի հիշատակության ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհը միավորված էր մեկ մշակութային գոտում, որը հնագիտական գրականության մեջ ընդունված է կոչել Հայաստանի վաղ բրոնզիդարյան մշակույթ։

Դիցարան

Աստված Այ(Հայ) և Աստծո թոռնուհի Այ(Հայ) – Այա(Հայա)

Հայտնի է, որ Հայկական լեռնաշխարհի հետ էր կապվում իմաստության և տիեզերական ջրերի աստված Հայ(ա) ի պաշտամունքը, որի անվանումը հավանաբար որոշ առնչություններ ունի ուրարտական և հայկական դիցարաններում պահպանված Հալդի և Հայկ անվանումների հետ։ Դիցերի շաքում էր դասվում նաև Շումերի հիշարժան տրուհիներից՝ Ինաննան, որն ըստ հիշատակումների, իր ծագումով սերում էր Արատտայից և հանդիսանում նաև՝ նրա հովանավորը (ենթադրվում է, որ Հայկական լեռնաշխարհի և նրա հարակից երկրների հին պանթեոններում ընդունված Նանե կամ Նանա աստվածուհու նախնական անվանական տարբերակն է)։ Շումերական դիցավեպերում հիշատակվում են նաև Արատտայի Դումուզի և Գեշտինաննա (եղբայր և քույր) դիցերը, որոնց անունները հին հայկական պանթեոնում պահպանվել են Դեմիտր և Գիսանե/Գիսաննա անվանումներով։

Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э

Բեհոստումյան Արձանագրություն

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Первые упоминания об Армении встречаются у шумеров и вавилонян. Армения впервые изображена на одной из древнейших карт мира. Речь идёт о вавилонской карте. Первое упоминание об Армении встречается у шумеров. Аратта – страна, упомянутая в шумерской клинописи. Это упоминание связано с двумя ранними царями Урука, Энмеркаром и Лугальбандой, которые также входят в шумерский список царей.

Вавилонская карта

Копия древнейшей карты мира, единственное из современных государств мира.

Аратта

Аратта – страна, упомянутая в шумерской клинописи. Упоминание связано с двумя ранними царями Урука – Энмеркаром и Лугальбандой, которые также включены в шумерский список царей.

Сведения об Аратте дошли до нас из гаданий об Энмеркаре и Лугальбанде, а также из эпоса, посвящённого Гильгамешу. Клинописные оригиналы датируются XX–XVIII веками до нашей эры. Аратта, вероятно, существовала не ранее XXVII века до нашей эры. И у историков до сих пор нет единого мнения о её местоположении.

Географическое положение
В шумерских клинописных эпосах неоднократно упоминается, что Аратта – высокогорная страна, и что между Шумером и Араттой существуют три пути: один водный и два сухопутных. Випергум также называет этот водный путь «рекой Урука». Через Урук протекала только одна река – Евфрат. Известно, что люди шли из Аратты в Шумер по воде, а из Шумера в Аратту – по суше. Водный путь, то есть «река Урука» (Евфрат), представлял собой односторонний водный путь, текущий с северных гор (Армянского нагорья) к городу Урук. Исходя из этих географических данных, можно с уверенностью заключить, что Аратта находилась в библейской «земле Арарад» (Армянском нагорье). Об этом же свидетельствуют и топонимы, упоминаемые на пути из Шумера в Аратту. Одной из них является, например, страна Замуа. Последняя находилась к югу от озера Урмио (в ассирийских источниках озеро Урмио называется «морем страны Замуа»), поэтому, продолжая линию Шумер – Замуа, мы неизбежно дойдем до Армянского нагорья.

История
Древние шумерские и аккадские письменные памятники Месопотамии предоставляют бесценную информацию для освещения истории Армении III–II тысячелетий до нашей эры. Шумеры, создатели одной из первых цивилизаций в мире, до освоения Южной Месопотамии обитали в северных районах Месопотамии и южных районах Армянского нагорья. Уйдя оттуда, они долгое время поддерживали связь с нагорьем. Именно поэтому самые ранние упоминания о нашем нагорье встречаются в шумерских письменных памятниках. Шумеры создали первую клинопись, которую заимствовали у них аккадцы семитского происхождения во второй половине III–II тысячелетий до нашей эры, а впоследствии она получила распространение в странах Центральной Азии, включая Ванское царство. В шумерских оригиналах упоминается страна Аратта. Аратта — первое известное на сегодняшний день раннегосударственное образование на территории Армянского нагорья. Сведения о ней относятся к XXIII–XXVII векам до н.э.

Государственное устройство
Аратта была страной с теократическим (теократическим или теократическим) строем. Это форма государственного устройства, при которой вся светская и духовная власть принадлежала духовенству, действовавшему от имени Бога. Царь Аратты был также верховным жрецом страны. Для решения важных вопросов, касающихся судьбы страны, жрец-царь созывал собрание старейшин. Упоминается главный экономический чиновник страны, которого называли «губернатором». В Аратте упоминаются также должностные лица в сфере экономики – сборщики налогов, надзиратели, что говорит о государственном устройстве, уже достигшем определённого уровня развития в стране.

Экономика
До нас также дошли сведения об экономических отношениях Аратты с Шумером. Аратта импортировала зерно и другие сельскохозяйственные продукты, а экспортировала металлы и драгоценные камни. Кроме того, они отправляли на юг строительное сырье – «горные камни». В Шумере в качестве тягловой силы и средства передвижения использовались ослы, а в Аратте – лошади. Использование лошадей в экономике и военном деле привело к беспрецедентному прогрессу.

Вооруженные силы
Шумерские рукописи сохранили сведения о войске Аратты и её окружённой стенами столице. Согласно одной из них, шумерское войско осадило одноимённую столицу Аратту, но после года осады не смогло её взять. «Стрелы летели из города, словно дождь из туч, камни пращей, словно капли дождя, с шумным свистом падали со стен Аратты круглый год. Дни шли, месяцы удлинялись, год завершал целый цикл».

Культура
Одним из важнейших сведений об Аратте является факт использования в Аратте собственной письменности, что подтверждается также клинописными памятниками III–II тысячелетий до н. э., обнаруженными на Армянском нагорье и до сих пор не расшифрованными. Интересен также тот факт, что в период упоминания Аратты Армянское нагорье было объединено в единую культурную зону, которую в археологической литературе принято называть культурой ранней бронзы Армении.

Դիցարան

Бог Ай(Хай) и внучка Бога Ай(Хай) – Айя(Хая)

Известно, что Армянское нагорье было связано с культом бога мудрости и космических вод Хай(а), имя которого, вероятно, связано с именами Халди и Айк, сохранившимися в урартской и армянской мифологии. Среди богов была и одна из памятных шумерских богинь – Инанна, которая, согласно упоминаниям, была родом из Аратты и также являлась её покровительницей (предполагается, что она является первоначальным номинальным вариантом богини Нанэ или Нана, принятым в древних пантеонах Армянского нагорья и соседних с ним стран). В шумерских мифах упоминаются также боги Аратты Думузи и Гештинанна (брат и сестра), чьи имена сохранились в древнеармянском пантеоне под именами Демитр и Гисане/Гисанна.

Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э

Бехостумская надпи

////////////////////////////////////////////////////////////////////////

The First Mentions of Armenia are in the Sumerians and Babylonians. Armenia is first depicted on one of the oldest maps of the world. It is about the Babylonian Map. The first mention of Armenia is found in the Sumerians. Aratta, a country mentioned in Sumerian cuneiform. The mention is associated with two early kings of Uruk, Enmerkar and Lugalbanda, who are also in the Sumerian king list.

Babylonian Map

Copy of the oldest map of the world, only one of the modern states in the world

Aratta

Aratta, a country mentioned in Sumerian cuneiform. The mention is associated with two early kings of Uruk, Enmerkar and Lugalbanda, who are also included in the Sumerian king list.

Information about Aratta has come down to us from the vipers about Enmerkar and Lugalbanda, as well as from the epic dedicated to Gilgamesh. The cuneiform originals date back to the 20th-18th centuries BC. Aratta probably existed no earlier than the 27th century BC. And historians still do not have a common opinion about its location.

Geographical location
Sumerian cuneiform epics repeatedly mention that Aratta is a high mountainous country, and that there are three roads connecting Sumer and Aratta, one of which is water, two are land. Vipergum also gives the name of this water road as the “River of Uruk”. Only one river, the Euphrates, flowed through Uruk, and it is noted that people went from Aratta to Sumer by water, and vice versa, from Sumer to Aratta by land, that is, the water road, the “River of Uruk” (Euphrates) was a one-way up-down waterway flowing from the northern mountains (Armenian Highlands) to the city of Uruk. Based on this geographical data, it can be indisputably concluded that Aratta was located in the Biblical “Land of Ararad” (Armenian Highlands). This is also evidenced by the place names mentioned on the way from Sumer to Aratta. One of them is, for example, the country of Zamua. The latter was south of Lake Urmio (in Assyrian sources, Lake Urmio is called the “sea of ​​the country of Zamua”), therefore, continuing the Sumer-Zamua line, we will inevitably reach the Armenian Highlands.

History
The ancient Sumerian and Akkadian written monuments of Mesopotamia provide invaluable information for illuminating the history of Armenia in the III-II millennia BC. The Sumerians, the creators of one of the first civilizations in the world, lived in the northern regions of Mesopotamia and the southern regions of the Armenian Highlands before mastering Southern Mesopotamia. Having left there, they maintained contact with the highlands for a long time. That is why the earliest mentions of our highlands are found in Sumerian written monuments. The Sumerians created the first cuneiform script, which was borrowed from them by the Akkadians of Semitic origin in the second half of the 3rd-2nd millennium BC, and later it became widespread in the countries of Central Asia, including the Kingdom of Van. The Sumerian originals mention the country of Aratta. Aratta is the first early state formation known to date in the Armenian Highlands. Information about it dates back to the 28th-27th centuries BC.

State structure
Aratta was a country with a theocratic (theocratic or theocratic) order. This is a form of state government in which all secular and spiritual power was held by the clergy, who exercised power in the name of God. The king of Aratta was also the supreme priest of the country. To resolve important issues concerning the fate of the country, the priest-king convened a meeting of elders. The country’s chief economic official, who was called the “governor”, is mentioned. Aratta also mentions officials in the economic sphere – tax collectors, overseers, which speaks of a state system that has already reached a certain level of development in the country.

Economy
We have also received information about the economic relations between Aratta and Sumer. The Arattaans imported grain and other agricultural products and exported metals and precious stones in return. In addition, they also sent building raw materials to the south – “mountain stones”. Donkeys were used as a means of traction and transportation in Sumer, while horses were used in Aratta. The use of horses in the economy and military art led to unprecedented progress.

Armed forces
Sumerian manuscripts have preserved information about the army of Aratta and its walled capital. According to one of them, the Sumerian army besieged the capital of the same name in Aratta, but after a year of siege, it was unable to capture it. “Arrows were shot from the city, like rain from the clouds, the stones of the slings, like raindrops, fell from the walls of Aratta with a noisy whistle all year round. The days passed, the months lengthened, the year completed a whole cycle.”

Culture
One of the most important pieces of information about Aratta is the fact of the use of its own script in Aratta, which is also proven by the cuneiform monuments of the 3rd-2nd millennium BC discovered in the Armenian Highlands, which have not yet been deciphered. Also interesting is the fact that during the period of Aratta’s mention, the Armenian Highlands were united in a single cultural zone, which in archaeological literature is commonly called the Early Bronze Age culture of Armenia.

Դիցարան

God Ai(Hay) and God’s granddaughter Ai(Hay) – Aya(Haya)

It is known that the Armenian Highlands were associated with the worship of the god of wisdom and cosmic waters, Hay(a), whose name probably has some connection with the names Haldi and Hayk preserved in Urartian and Armenian mythology. Among the gods was also one of the memorable Sumerian goddesses, Inanna, who, according to references, was originally from Aratta and was also its patron (it is assumed that she is the initial nominal version of the goddess Nane or Nana adopted in the ancient pantheons of the Armenian Highlands and its neighboring countries). Sumerian myths also mention the gods Dumuzi and Geshtinanna (brother and sister) of Aratta, whose names have been preserved in the ancient Armenian pantheon under the names Demitr and Gisane/Gisanna.

Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э

Behostumian Inscription