1991 թվականի օգոստոսի 21-ին ԽՍՀՄ-ում Արտակարգ դրության պետական կոմիտեի (ԳԿՉՊ) հեղաշրջման ձախողումը ճակատագրական դարձավ ոչ միայն Խորհրդային Միության, այլև Արցախի համար: Այդ օրը փրկեց Արցախը հայաթափումից՝ դառնալով նրա անկախության պայքարի շրջադարձային կետ:

1991-ի ամռանը Արցախի հայերի վիճակը հուսահատ էր: Խորհրդային զորքերը և Ադրբեջանի ոստիկանությունը գրավել էին Շահումյանի, Հադրութի և Շուշիի շրջանների մոտ 30 հայկական գյուղեր՝ բռնի տեղահանելով հազարավոր խաղաղ բնակիչների: Արցախի ղեկավարությունը, փորձելով կանխել աղետը, բանակցություններ էր փնտրում Ադրբեջանի հետ: Հուլիսի կեսերին Արցախի շրջանային խորհուրդը որոշեց պատվիրակություն ուղարկել Բաքու՝ Այազ Մութալիբովի հետ հանդիպելու:

Հուլիսի 20-ին Լեոնարդ Պետրոսյանի գլխավորությամբ պատվիրակությունը Բաքվում հանդիպեց Մութալիբովին՝ հայտարարելով, որ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը պատրաստ է բանակցել ԽՍՀՄ և Ադրբեջանի սահմանադրությունների հիման վրա և մասնակցել սեպտեմբերին կայանալիք նախագահական ընտրություններին: Սակայն օգոստոսի 19-21-ի իրադարձությունները փոխեցին ամեն ինչ: ԳԿՉՊ-ի ձախողումը արագացրեց ԽՍՀՄ-ի փլուզումը: Օգոստոսի 30-ին Ադրբեջանը հռչակեց անկախություն: Արցախին այլ ելք չմնաց, քան սեփական անկախությունը հռչակելը:

Սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղի մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհուրդների համատեղ նիստ: ԽՍՀՄ 1990 թվականի ապրիլի 3-ի օրենքի հիման վրա ընդունվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախության մասին հռչակագիրը: Դեկտեմբերի 10-ին տեղի ունեցավ անկախության հանրաքվե, որն ամրապնդեց Արցախի ինքնորոշման ճանապարհը:

ԳԿՉՊ-ի ձախողումը փրկեց Արցախը: Եթե ԽՍՀՄ-ը գոյատևեր ևս մեկ տարի, հայերն ամբողջությամբ կարող էին վտարվել: Խորհրդային Միության փլուզումը Արցախին տվեց ազատության հնարավորություն՝ դնելով նրա պետականության հիմքը:

—

### Русский

Спасение в хаосе: Провал ГКЧП и судьба Арцаха

21 августа 1991 года провал путча ГКЧП стал переломным моментом не только для СССР, но и для Арцаха. Этот день спас регион от полного обезлюдения армян, открыв путь к его независимости.

К лету 1991 года положение армян в Нагорном Карабахе было катастрофическим. Советские войска и азербайджанская милиция захватили около 30 армянских сёл в Шаумяновском, Гадрутском и Шушинском районах, насильственно выселив тысячи жителей. Руководство Арцаха искало выход, надеясь на диалог с Азербайджаном. В июле райсовет Арцаха решил отправить делегацию в Баку к президенту Аязу Муталибову.

20 июля делегация во главе с Леонардом Петросяном встретилась с Муталибовым, заявив о готовности вести переговоры на основе конституций СССР и Азербайджана и участвовать в сентябрьских выборах. Но события 19–21 августа изменили всё. Провал ГКЧП ускорил распад СССР. 30 августа Азербайджан провозгласил независимость, и Арцаху не осталось иного пути, кроме собственного суверенитета.

2 сентября в Степанакерте прошла сессия областного и Шаумяновского советов. На основе закона СССР от 3 апреля 1990 года была провозглашена Нагорно-Карабахская Республика. 10 декабря референдум подтвердил волю народа к независимости.

Провал ГКЧП стал спасением Арцаха. Ещё год под властью СССР мог привести к полной депортации армян. Распад Союза дал Арцаху шанс на свободу, заложив фундамент его государственности.

—

### English

Escape from Oblivion: The Failed Coup and Artsakh’s Salvation

On August 21, 1991, the collapse of the Soviet coup attempt by the GKChP (State Committee on the State of Emergency) changed history—not just for the USSR, but for Artsakh. This day saved the region from ethnic cleansing and ignited its fight for independence.

By summer 1991, Artsakh’s Armenians faced disaster. Soviet troops and Azerbaijani militia had seized about 30 Armenian villages in the Shahumyan, Hadrut, and Shushi regions, forcibly displacing thousands. Desperate to avoid catastrophe, Artsakh’s leadership sought talks with Azerbaijan. In mid-July, the regional council decided to send a delegation to Baku to meet President Ayaz Mutalibov.

On July 20, led by Leonard Petrosyan, the delegation pledged to negotiate based on the USSR and Azerbaijan constitutions and participate in Azerbaijan’s September elections. But the events of August 19–21 upended everything. The failed coup hastened the Soviet collapse. On August 30, Azerbaijan declared independence, leaving Artsakh no choice but to follow suit.

On September 2, a joint session of the Nagorno-Karabakh and Shahumyan councils in Stepanakert declared the Nagorno-Karabakh Republic, based on a 1990 Soviet law. A December 10 referendum cemented this bid for freedom.

The coup’s failure was Artsakh’s lifeline. Another year under Soviet rule could have erased its Armenian population. The USSR’s collapse gave Artsakh a chance to forge its own destiny.

—

### Azərbaycanca (Azerbaijani)

Xaosda xilas: GKÇP çevrilişinin uğursuzluğu və Qarabağın taleyi

1991-ci il avqustun 21-də SSRİ-də Fövqəladə Vəziyyət Dövlət Komitəsinin (GKÇP) çevriliş cəhdi uğursuzluğa düçar oldu. Bu, təkcə Sovet İttifaqı üçün deyil, Dağlıq Qarabağ (Artsax) üçün də taleyüklü an oldu. Bu gün bölgəni ermənilərin tamamilə köçürülməsindən xilas etdi və müstəqillik uğrunda mübarizəyə yol açdı.

1991-ci ilin yayına qədər Dağlıq Qarabağda ermənilərin vəziyyəti fəlakətli idi. Sovet qoşunları və Azərbaycan milisi Şahumyan, Hadrut və Şuşa rayonlarında təxminən 30 erməni kəndini ələ keçirmiş, minlərlə dinc sakini zorla köçürmüşdü. Fəlakətin qarşısını almaq üçün Qarabağ rəhbərliyi Azərbaycanla danışıqlar axtarırdı. İyulun ortalarında rayon şurası prezident Ayaz Mütəllibovla görüşmək üçün Bakıya nümayəndə heyəti göndərmək qərarına gəldi.

İyulun 20-də Leonard Petrosyanın başçılığı ilə nümayəndə heyəti Bakıda Mütəllibovla görüşdü və SSRİ və Azərbaycan konstitusiyaları əsasında danışıqlara hazır olduqlarını, sentyabrda keçiriləcək prezident seçkilərində iştirak etməyə razı olduqlarını bildirdi. Lakin avqustun 19-21-dəki hadisələr hər şeyi dəyişdi. Çevrilişin uğursuzluğu SSRİ-nin dağılmasını sürətləndirdi. Avqustun 30-da Azərbaycan müstəqilliyini elan etdi və Qarabağa öz müstəqilliyini elan etməkdən başqa yol qalmadı.

Sentyabrın 2-də Stepanakertdə Dağlıq Qarabağ vilayət və Şahumyan rayon şuralarının birgə iclası keçirildi. 1990-cı il aprelin 3-də qəbul edilmiş SSRİ qanununa əsasən Dağlıq Qarabağ Respublikasının müstəqilliyi elan olundu. Dekabrın 10-da keçirilən referendum bu azadlıq istəyini təsdiqlədi.

GKÇP-nin uğursuzluğu Qarabağ üçün xilas oldu. SSRİ bir il daha yaşasaydı, erməni əhalisi tamamilə deportasiya oluna bilərdi. İttifaqın dağılması Qarabağa öz taleyini qurmaq şansı verdi.

—

20 օգոստոսի 1974 թվականին Սանտ Ռաֆայելում (Վար, Ֆրանսիա) վախճանվեց Շահան Շահնուրը (Արմեն Լյուբեն, իսկական անունը՝ Շահնուր Քերեսթեճյան)՝ հայ գրող, բանաստեղծ, լուսանկարիչ, սփյուռքահայ գրականության հիմնադիրներից մեկը։

Նրա կյանքը նման էր նրա գրքերին՝ լի խոր խորհրդով, ցավով և լույսի որոնումով։ Ծնվել է Սկյուտարում, Կոստանդնուպոլսում, նա մեծացել է Օսմանյան կայսրության բարդ ժամանակներում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Սեմերճյան դպրոցում, ապա՝ Պերպերյան վարժարանում, որտեղ 1921 թվականին ավարտել է բարձր առաջադիմությամբ։ Դեռ երիտասարդ տարիներին նա խորասուզվել է հայ և ֆրանսիական գրականության մեջ՝ կլանելով գրքերի հոգին։ Շահնուրն օժտված էր նաև նկարչական տաղանդով, սակայն ընտրեց լուսանկարչությունը՝ որպես առաջին մասնագիտություն։ 1922 թվականին նա հաստատվել է Փարիզում, որտեղ սկսել է լուսանկարչությամբ զբաղվել և գրել իր առաջին գրական փորձերը։ Նա աշխատակցել է «Յառաջ», «Արեւ», «Ապագայ», «Անահիտ» պարբերականներին և Թեոդիկի «Ամենուն տարեցոյցին»։ 1929 թվականին լույս է տեսել նրա «Նահանջը առանց երգի» վեպը, որը սփյուռքահայության կյանքի մասին ահազանգ էր՝ խոսելով ուծացման և մշակութային կորստի վտանգների մասին։ Այս գործը, իր ռեալիստական խորությամբ, մինչ օրս մնում է այժմեական։ 1928–1932 թվականներին Շահնուրը սովորել է Փարիզի համալսարանի գրականության բաժնում, բայց ծանր հիվանդությունը ստիպել է նրան հեռանալ Փարիզից և հաստատվել Ֆրանսիայի հարավում։ 1933 թվականին նա հրատարակել է «Յարալէզներուն դաւաճանութիւնը» պատմվածքների ժողովածուն, որով ամրապնդվել է որպես հայ ռեալիստական արձակի վարպետ։ Ֆրանսերեն գրել է բանաստեղծություններ՝ Արմեն Լյուբեն ստորագրությամբ։ 1939 թվականին «Լա նուվել ռեվյու ֆրանսեզ»–ում ներկայացրել է «Գիշերային փոխադրություն» հուշերը, իսկ 1942–1957 թվականներին ֆրանսերեն լույս են տեսել նրա «Պրպտումներ անտեղի», «Գաղտագողի անցորդ», «Սուրբ համբերություն», «Բարձրավանդակ» ժողովածուները։ 1958 թվականից հայերեն հրատարակել է «Թերթիս կիրակնօրեայ թիւը», «Զոյգ մը կարմիր տետրակներ» (1967), «Կրակը կողքիս» (1973) գրքերը։ 1963 թվականին նշվել է նրա 60-ամյակը, ինչն ավելի է տարածել նրա համբավը։ Ցավոք, առողջական վիճակի վատացումը կարճել է նրա կյանքը, բայց նրա գրական ժառանգությունը՝ «Նահանջը առանց երգի», «Բաց տոմարը», «Սիրտ սրտի» և այլ գործեր, շարունակում են խոսել սփյուռքի հոգու, կորստի և հույսի մասին։ 

—

**Русский

Голос души армянской диаспоры

20 августа 1974 года в Сент-Рафаэле (департамент Вар, Франция) скончался Шахан Шахнур (Армен Любен, настоящее имя — Шахнур Керестеджян) — армянский писатель, поэт, фотограф, один из основоположников литературы армянской диаспоры. Его жизнь была словно его книги — полна глубокого смысла, боли и поисков света. Родился он в Скутари, Константинополь, в сложные времена Османской империи. Начальное образование получил в школе Семерджяна, затем в училище Перперяна, которое окончил с отличием в 1921 году. Еще в юности он погрузился в армянскую и французскую литературу, впитывая их дух. Обладая талантом к рисованию, Шахнур выбрал фотографию как первую профессию. В 1922 году он обосновался в Париже, где занялся фотографией и начал свои литературные опыты. Сотрудничал с изданиями «Ярдж», «Арев», «Апага», «Анахит» и ежегодником Теодика «Аменун тарецуйц». В 1929 году вышел его роман «Отступление без песни», ставший тревожным сигналом об ассимиляции и культурной утрате диаспоры. Этот роман, с его реалистичной глубиной, остается актуальным и сегодня. В 1928–1932 годах Шахнур учился на литературном факультете Парижского университета, но тяжелая болезнь заставила его покинуть Париж и поселиться на юге Франции. В 1933 году он опубликовал сборник рассказов «Измена яралезов», закрепивший его место среди мастеров армянской реалистической прозы. На французском языке, под псевдонимом Армен Любен, он писал стихи. В 1939 году в «Ла нувелль ревю франсез» он представил воспоминания «Ночная транспортировка», а в 1942–1957 годах на французском вышли сборники «Неуместные поиски», «Тайный прохожий», «Святое терпение», «Плато». С 1958 года на армянском публиковались сборники «Воскресный номер газеты» (1958), «Пара красных тетрадей» (1967), «Огонь рядом со мной» (1973). В 1963 году отмечалось его 60-летие, что укрепило его славу. К сожалению, ухудшение здоровья оборвало его жизнь, но его литературное наследие — «Отступление без песни», «Открытая книга», «Сердце к сердцу» и другие произведения — продолжает говорить о душе диаспоры, утрате и надежде. 

—

**English

The Voice of the Armenian Diaspora’s Soul

On August 20, 1974, in Saint-Raphaël (Var, France), Shahan Shahnour (Armen Lubin, real name Shahnour Kerestejian) passed away — an Armenian writer, poet, photographer, and one of the founders of Armenian diaspora literature. His life was like his books — filled with profound meaning, pain, and a quest for light. Born in Scutari, Constantinople, during the turbulent times of the Ottoman Empire, he received his early education at the Semerjian School and later at the Perperian School, graduating with distinction in 1921. In his youth, he immersed himself in Armenian and French literature, absorbing their essence. Gifted in drawing, Shahnour chose photography as his initial profession. In 1922, he settled in Paris, where he pursued photography and began his literary endeavors. He contributed to publications such as *Yaradj*, *Arev*, *Apaga*, *Anahit*, and Theodig’s *Amenun Taretsuyts*. In 1929, he published his novel *Retreat Without Song*, a poignant warning about the dangers of assimilation and cultural loss in the diaspora. This work, with its realistic depth, remains relevant today. From 1928 to 1932, Shahnour studied at the literature department of the University of Paris, but a severe illness forced him to leave Paris and settle in southern France. In 1933, he released the short story collection *The Betrayal of the Yaralezes*, cementing his place among masters of Armenian realistic prose. Writing in French under the pseudonym Armen Lubin, he produced poetry. In 1939, he published the memoir *Night Transport* in *La Nouvelle Revue Française*, and from 1942 to 1957, his French collections *Untimely Searches*, *Secret Passerby*, *Holy Patience*, and *Plateau* were released. From 1958, his Armenian works included the collections *The Sunday Issue of the Newspaper* (1958), *A Pair of Red Notebooks* (1967), and *Fire Beside Me* (1973). In 1963, his 60th anniversary was celebrated, further spreading his fame. Sadly, declining health cut his life short, but his literary legacy — *Retreat Without Song*, *Open Book*, *Heart to Heart*, and other works — continues to speak of the diaspora’s soul, loss, and hope. 

—

19 օգոստոսի 2006 թվականին Վեդիում վախճանվեց Գեղամ Մալխասի Մալխասյանը՝ հայ նկարիչ, գրաֆիկ, մանկավարժ, նկարիչ Արման Մալխասյանի հայրը։

Նրա կյանքը նման էր նրա կտավներին՝ լի խորիմաստությամբ, ներքին լույսով, բայց երբեմն ստվերված քաոսի երանգներով։ Ծնվել է Վեդիում՝ Արարատի հովտի սրտում, որտեղ լեռան վեհությունը ձևավորել է նրա հայացքն աշխարհի հանդեպ։ 1971–1975 թվականներին սովորել է Վեդու գեղարվեստի դպրոցում, որտեղ առաջին անգամ զգացել է վրձնի կախարդանքը։ 1975–1981 թվականներին կրթությունը շարունակել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում։ 1977–1979 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում, բայց նույնիսկ այդ տարիներին նրա մտքերը լցված էին արվեստով։ 1983–1988 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գրաֆիկայի բաժնում, որտեղ նրա դիպլոմային աշխատանքը՝ Պարույր Սևակի «Անլռելի Զանգակատունը» գրքի նկարազարդումները, դարձավ հայ գրաֆիկայի գոհար։ 1989 թվականին վերապատրաստվել է Վիլնյուսի գեղարվեստի ինստիտուտում։ Գեղամը ոչ միայն ստեղծում էր, այլև կիսվում էր իր տաղանդով։ 1981–1983 թվականներին նկարչություն է դասավանդել Արարատի մարզի Նոր Կյանք գյուղի դպրոցում, իսկ 1989 թվականից մինչև կյանքի վերջը՝ Վեդու գեղարվեստի դպրոցում, որտեղ նրա աշակերտները սովորել են տեսնել արվեստի խորքերը։ 1999 թվականին դարձել է Հայաստանի նկարիչների միության անդամ։ Նրա գրաֆիկական աշխատանքները՝ «Նախասկիզբ» (2003, 21 x 31.2 սմ), «Ծնունդի նախազգացում» (2003, 30.8 x 21.1 սմ), «Եվ եղան լուսավոր մտքեր» (50 x 70 սմ), «Ուխտավորը» (50 x 70 սմ), «Պոետը», արտացոլում են հայ ժողովրդի հոգին։ Դրանք լի են լույսով և խորհրդավորությամբ, կարծես նկարիչը ձգտել է կտավի վրա բռնել ժամանակի և հավերժության սահմանը։ Նրա ցուցահանդեսները տեղի են ունեցել Արարատում (2000), Արտաշատում (2001), Տալլինում (2001), Վեդու քաղաքապետարանի սրահում (2002, աշակերտների հետ) և Երևանի Գեղարվեստի ակադեմիայում՝ «Քաոս և կարգ» (2004)։ 1997 թվականին «Արարատ լեռը մեր աչքերով» ցուցահանդես-մրցույթում նրա աշխատանքը գրավել է առաջին մրցանակ՝ ապացուցելով նրա արվեստի զորությունը։ 2013 թվականին նրա հիշատակին նկարահանվել է «Գեղամ Մալխասյան» ֆիլմը։ Հայտնի նկարիչ Արմինե Կալենցը նրա մասին ասել է. «Նա մենակ է, նա քաոսի մեջ է, մի օր կփարատվի քաոսը և կճառագի լույսը»։ Գեղամի կտավները շարունակում են ճառագել այդ լույսը։ 

—

**Русский

Свет сквозь хаос
19 августа 2006 года в Веди скончался Гегам Малхасович Малхасян — армянский художник, график, педагог, отец художника Армана Малхасяна. Его жизнь была подобна его картинам — полной глубины и света, но порой омраченной тенями хаоса. Родился он в Веди, в сердце Араратской долины, где величие горы сформировало его взгляд на мир. С 1971 по 1975 год он учился в Вединской художественной школе, где впервые ощутил магию кисти. С 1975 по 1981 год продолжил обучение в Ереванском художественном училище им. Паноса Терлемезяна. В 1977–1979 годах служил в Советской армии, но даже тогда его мысли были заняты искусством. С 1983 по 1988 год он учился на отделении графики Ереванского художественно-театрального института, создав дипломную работу — иллюстрации к «Несмолкаемой колокольне» Паруйра Севака, ставшую жемчужиной армянской графики. В 1989 году он прошел курсы повышения квалификации в Вильнюсском художественном институте. Гегам не только творил, но и делился своим даром. С 1981 по 1983 год он преподавал рисование в школе села Нор Кянк Араратской области, а с 1989 года до конца жизни — в Вединской художественной школе, где его ученики учились видеть глубину искусства. В 1999 году он стал членом Союза художников Армении. Его графические работы — «Начало» (2003, 21 x 31.2 см), «Предчувствие рождения» (2003, 30.8 x 21.1 см), «И были светлые мысли» (50 x 70 см), «Паломник» (50 x 70 см), «Поэт» — словно говорят о душе армянского народа. Они полны света и таинственности, будто художник стремился запечатлеть грань между временем и вечностью. Его выставки прошли в Арарате (2000), Арташате (2001), Таллине (2001), в мэрии Веди (2002, с учениками) и в Академии художеств Еревана на выставке «Хаос и порядок» (2004). В 1997 году его работа на выставке-конкурсе «Гора Арарат нашими глазами» завоевала первый приз, доказав силу его искусства. В 2013 году в его честь был снят фильм «Гегам Малхасян». Известная художница Армине Каленц сказала о нем: «Он одинок, он в хаосе, но однажды хаос рассеется, и засияет свет». Картины Гегама продолжают излучать этот свет. 

—


**English

Light Through Chaos

On August 19, 2006, in Vedi, Gegham Malkhasovich Malkhasyan passed away — an Armenian artist, graphic designer, educator, and father of artist Arman Malkhasyan. His life mirrored his canvases — profound, filled with inner light, yet sometimes shadowed by the hues of chaos. Born in Vedi, in the heart of the Ararat Valley, the grandeur of the mountain shaped his vision of the world. From 1971 to 1975, he studied at the Vedi Art School, where he first felt the magic of the brush. From 1975 to 1981, he continued his education at the Panos Terlemezyan Art College in Yerevan. From 1977 to 1979, he served in the Soviet Army, but even then, his thoughts were consumed by art. From 1983 to 1988, he studied at the graphics department of the Yerevan Art and Theater Institute, creating a diploma project — illustrations for Paruyr Sevak’s *The Unsilenced Bell Tower* — that became a gem of Armenian graphic art. In 1989, he advanced his skills at the Vilnius Art Institute. Gegham not only created but shared his gift. From 1981 to 1983, he taught drawing at a school in Nor Kyank village, Ararat Province, and from 1989 until the end of his life, he taught at the Vedi Art School, where his students learned to see the depths of art. In 1999, he became a member of the Artists’ Union of Armenia. His graphic works — *The Beginning* (2003, 21 x 31.2 cm), *Premonition of Birth* (2003, 30.8 x 21.1 cm), *And There Were Bright Thoughts* (50 x 70 cm), *The Pilgrim* (50 x 70 cm), *The Poet* — seem to speak of the Armenian soul. They are filled with light and mystery, as if the artist sought to capture the boundary between time and eternity. His exhibitions took place in Ararat (2000), Artashat (2001), Tallinn (2001), Vedi City Hall (2002, with students), and at the Yerevan Academy of Arts in the *Chaos and Order* exhibition (2004). In 1997, his work at the *Mount Ararat Through Our Eyes* exhibition-competition won first place, proving the power of his art. In 2013, a film *Gegham Malkhasyan* was made in his memory. Renowned artist Armine Kalents said of him: “He is alone, he is in chaos, but one day the chaos will dissipate, and light will shine.” Gegham’s works continue to radiate that light. 

—

Հովհաննես (Վանիկ) Միհրանի Շարամբեյանը ծնվել է 1926 թվականի օգոստոսի 18-ին Երևանում, Վանից գաղթած հոր և երևանցի մոր ընտանիքում։ Նա հայ նկարիչ էր, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ և ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ։

Շարամբեյանը կրթություն է ստացել Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում (1945) և Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում (1945-1951)։ 1947 թվականին Դիլիջանում հիմնել է նկարչական ստուդիա, որը 1970 թվականից դարձել է նկարչական դպրոց։ 1958 թվականին ստեղծել է Դիլիջանի երկրագիտական թանգարանին կից կիրառական արվեստի բաժին, որը 1979 թվականից դարձել է Հայաստանի ժողովրդական արվեստի պետական թանգարանի մասնաճյուղ։ 1978-1986 թվականներին եղել է այդ թանգարանի տնօրենը։ Նրա անունով են կոչվում Երևանի Ժողովրդական ստեղծագործության կենտրոնը, Դիլիջանի գեղարվեստի դպրոցը և Դիլիջանի հին փողոցը, որի վերականգնման վրա նա աշխատել է ավելի քան երեք տասնամյակ՝ մասնակցելով նախագծմանը, կազմակերպչական հարցեր լուծելով և շենքերի մանրամասների էսքիզներ ստեղծելով։

Բացի նկարչությունից, Շարամբեյանը զբաղվել է մշակութային և հասարակական գործունեությամբ։ 1943 թվականին Դիլիջանում աշխատել է Հասմիկ Հակոբյանի անվան ժողովրդական թատրոնում՝ որպես գլխավոր նկարիչ։ 1947 թվականին կազմակերպել է Դիլիջանի Ղ. Աղայանի անվան գրադարանին կից գեղարվեստական ստուդիա։ 1953 թվականին առաջին անգամ մասնակցել է հանրապետական ցուցահանդեսի, իսկ 1956 թվականին ընդունվել է ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։ Ընտրվել է ՀԽՍՀ գեղարվեստի ֆոնդի դեկորատիվ կիրառական արվեստի խորհրդի նախագահ և Հայաստանի նկարիչների վարչության անդամ։ 1960 թվականին դարձել է Դիլիջանի գլխավոր նկարիչ, իսկ 1967 թվականին ստացել է ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարչի կոչում։ 1973 թվականին ընտրվել է Հայաստանի ժողովրդական արվեստի տան կիրառական արվեստի սեկցիայի նախագահ։

Շարամբեյանը մեծ ներդրում է ունեցել Հայաստանի ժողովրդական արվեստի պահպանման և զարգացման գործում։ Նա հիմնել է Դիլիջանի ժողովրդական արվեստի թանգարանը, նպաստել Երևանի փայտարվեստի թանգարանի ստեղծմանը և եղել Դիլիջանի պատմամշակութային արգելոց-թանգարանի գլխավոր խորհրդատու։ Նրա գործունեությունը գնահատվել է ԽՍՀՄ և արտասահմանյան երկրների պատվոգրերով ու մեդալներով։

Նրա հայտնի կտավներից են՝ «Կոմիտաս», «Մեխակներ», «Երիտասարդ վիրաբույժներ», «Հակոբ բիձայի դիմանկարը», «Դիլիջան», «Մ. Գորկին», «Նվիրում խաչքարին», «Հին բակ Դիլիջանում», «Հիշողություն հին Երևանից», «Կոնդ», «Խոր Վիրապ», «Վանի կարպետ», «Դիլիջանյան ծաղիկներ», «Սարերը մայրամուտին», «Աշունը սարերում», «Մակարավանք» և այլն։ Նա եղել է «Անուշ» ֆիլմի (1983) գլխավոր նկարիչը։ Շարամբեյանի ստեղծագործությունները պահվում են Տրետյակովյան պատկերասրահում, Արևելյան ժողովուրդների արվեստի թանգարանում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Դիլիջանի և Վանաձորի թանգարաններում, ինչպես նաև մասնավոր հավաքածուներում։

Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Բուլղարիայում, Փարիզում, Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժում, Հոլանդիայում, Գերմանիայում, Երևանում, Դիլիջանում, Իջևանում, Էջմիածնում և Հայաստանի այլ քաղաքներում։

Հովհաննես Շարամբեյանը մահացել է 1986 թվականի մայիսի 11-ին Երևանում։

—
Создатель старой улицы Дилижана

Ованес (Ваник) Миранович Шарамбеян родился 18 августа 1926 года в Ереване, в семье отца, эмигранта из Вана, и матери-ереванки. Он был армянским художником, заслуженным художником Армянской ССР и заслуженным деятелем искусств Армянской ССР.

Шарамбеян получил образование в Ереванском художественном училище имени Паноса Терлемезяна (1945) и Ереванском художественно-театральном институте (1945–1951). В 1947 году основал в Дилижане художественную студию, которая с 1970 года стала художественной школой. В 1958 году создал отдел прикладного искусства при Дилижанском краеведческом музее, который с 1979 года стал филиалом Государственного музея народного искусства Армении. В 1978–1986 годах был директором этого музея. Его именем названы Центр народного творчества в Ереване, художественная школа в Дилижане и восстановленная им старая улица в Дилижане, над которой он работал более трех десятилетий, участвуя в проектировании, решении организационных вопросов и создании эскизов деталей зданий.

Помимо живописи, Шарамбеян активно занимался культурной и общественной деятельностью. В 1943 году работал главным художником в Дилижанском народном театре имени Асмик Акопян. В 1947 году организовал художественную студию при библиотеке имени Г. Агаяна в Дилижане. В 1953 году впервые участвовал в республиканской выставке, а в 1956 году был принят в Союз художников СССР. Он был избран председателем совета декоративно-прикладного искусства Художественного фонда Армянской ССР и членом правления Союза художников Армении. В 1960 году стал главным художником Дилижана, а в 1967 году получил звание заслуженного художника Армянской ССР. В 1973 году избран председателем секции прикладного искусства Дома народного искусства Армении.

Шарамбеян внес значительный вклад в сохранение и развитие народного искусства Армении. Он основал Дилижанский музей народного искусства, способствовал созданию Музея резьбы по дереву в Ереване и был главным консультантом Дилижанского историко-культурного музея-заповедника. Его деятельность была отмечена почетными грамотами и медалями СССР и зарубежных стран.

Среди его известных картин: «Комитас», «Гвоздики», «Молодые хирурги», «Портрет дяди Акопа», «Дилижан», «М. Горький», «Посвящение хачкару», «Старый двор в Дилижане», «Воспоминание о старом Ереване», «Конд», «Хор Вирап», «Ванский ковер», «Дилижанские цветы», «Горы на закате», «Осень в горах», «Макараванк» и другие. Он был главным художником фильма «Ануш» (1983). Работы Шарамбеяна хранятся в Третьяковской галерее, Государственном музее искусства народов Востока, Национальной галерее Армении, фондах Дилижанского и Ванадзорского музеев, а также в частных коллекциях.

Персональные выставки проходили в Болгарии, Париже, Эрмитаже Санкт-Петербурга, Нидерландах, Германии, Ереване, Дилижане, Иджеване, Эчмиадзине и других городах Армении.

Ованес Шарамбеян умер 11 мая 1986 года в Ереване.

—
Rebuilder of Dilijan’s Old Street

Hovhannes (Vanik) Mihrani Sharambeyan was born on August 18, 1926, in Yerevan, to a father who emigrated from Van and a Yerevan-born mother. He was an Armenian artist, Honored Artist of the Armenian SSR, and Honored Art Worker of the Armenian SSR.

Sharambeyan studied at the Panos Terlemezyan Art School in Yerevan (1945) and the Yerevan Art and Theater Institute (1945–1951). In 1947, he founded an art studio in Dilijan, which became an art school in 1970. In 1958, he established the applied arts section at the Dilijan Local History Museum, which became a branch of the State Museum of Folk Art of Armenia in 1979. From 1978 to 1986, he served as the director of this museum. The Yerevan Center for Folk Creativity, the Dilijan Art School, and the old Dilijan street he restored over three decades—contributing to its design, organization, and building detail sketches—are named after him.

Beyond painting, Sharambeyan was active in cultural and public work. In 1943, he worked as the chief artist at the Asmik Hakobyan People’s Theater in Dilijan. In 1947, he organized an art studio at the G. Aghayan Library in Dilijan. In 1953, he participated in a republican exhibition for the first time, and in 1956, he joined the USSR Artists’ Union. He was elected chairman of the Decorative and Applied Arts Council of the Armenian SSR Art Fund and a member of the Armenian Artists’ Union board. In 1960, he became Dilijan’s chief artist, and in 1967, he was awarded the title of Honored Artist of the Armenian SSR. In 1973, he was elected chairman of the applied arts section of the Armenian House of Folk Art.

Sharambeyan made significant contributions to preserving and developing Armenian folk art. He founded the Dilijan Folk Art Museum, contributed to the creation of the Yerevan Wood Carving Museum, and served as the chief consultant for the Dilijan Historical-Cultural Museum-Reserve. His work was recognized with USSR and foreign honors and medals.

His notable paintings include *Komitas*, *Carnations*, *Young Surgeons*, *Portrait of Uncle Hakob*, *Dilijan*, *M. Gorky*, *Dedication to the Khachkar*, *Old Yard in Dilijan*, *Memory of Old Yerevan*, *Kond*, *Khor Virap*, *Van Carpet*, *Dilijan Flowers*, *Mountains at Sunset*, *Autumn in the Mountains*, *Makaravank*, and others. He was the chief artist for the film *Anush* (1983). Sharambeyan’s works are held in the Tretyakov Gallery, the State Museum of Oriental Art, the National Gallery of Armenia, Dilijan and Vanadzor museums, and private collections.

He held solo exhibitions in Bulgaria, Paris, the Hermitage in St. Petersburg, the Netherlands, Germany, Yerevan, Dilijan, Ijevan, Echmiadzin, and other Armenian cities.

Hovhannes Sharambeyan passed away on May 11, 1986, in Yerevan.

—

2024 թվականի օգոստոսի 18-ին Ֆրանսիայի Դուշի քաղաքում (Լուարե, Կենտրոն՝ Լուարայի հովիտ) մահացավ Ալեն Ֆաբիեն Մորիս Մարսել Դելոնը՝ ֆրանսիական թատրոնի և կինոյի լեգենդար դերասան, կինոռեժիսոր:

Նրա կարիերան, որը ձգվել է ավելի քան վեց տասնամյակ, նրան դարձրել է համաշխարհային կինոյի խորհրդանիշ: Դելոնը ոչ միայն ֆրանսիական կինոյի աստղ էր, այլև մարդ, ում սիրտը ջերմությամբ էր լցված հայ ժողովրդի նկատմամբ: 

Դելոնի կապը հայերի հետ առանձնահատուկ էր: 2012 թվականին նա այցելեց Երևան՝ մասնակցելու «Բարև, մամա» ֆիլմի պրեմիերային: Այդ այցի ընթացքում նա այցելեց Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր, որտեղ հարգանքի տուրք մատուցեց Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին: Նա նաև այցելեց Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, խորապես տպավորվելով հայկական մշակույթով և ժողովրդի ջերմ ընդունելությունից: Երևանում կայացած մամուլի ասուլիսում Դելոնը նշել է, որ զարմացած է հայերի սիրով և ջերմությամբ, մասնավորապես նշելով, որ իր մտերիմ ընկեր Շառլ Ազնավուրը նրան չէր պատմել այդպիսի ընդունելության մասին: 

2020 թվականին Դելոնը, մի շարք այլ հայտնի ֆրանսիացի գործիչների հետ, ինչպիսիք են Ֆանի Արդանը, Ժան Ռենոն և Պիեռ Ռիշարը, ստորագրեց բաց նամակ՝ ի պաշտպանություն Հայաստանի և Արցախի: Այս քայլը ցույց տվեց նրա խոր հարգանքը հայ ժողովրդի նկատմամբ և նրա զգայուն վերաբերմունքը նրանց պատմության նկատմամբ: 

Հայաստանի կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը, ինչպես նաև Ֆրանսիայի դեսպանը Հայաստանում՝ Օլիվիե Դեկոտինյին, Դելոնի մահվանից հետո խոսեցին նրա ջերմ վերաբերմունքի մասին հայերի նկատմամբ: Նրանք նշեցին, որ Դելոնի այցը Ծիծեռնակաբերդ և նրա աջակցությունը հայկական գործին մնացել են հայ ժողովրդի սրտերում: 

Ալեն Դելոնի ժառանգությունը ոչ միայն նրա անմոռանալի դերերն են այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «Ռոկկո և նրա եղբայրները» կամ «Սամուրայ», այլև նրա մարդասիրական կապը հայ ժողովրդի հետ, որը նա ցույց տվեց իր կյանքի ընթացքում: Նրա անունը հայերի համար մնում է սիրո, հարգանքի և ընդհանուր արժեքների խորհրդանիշ: 

—

##Русский
Любовь армянского народа нему  и его любовь к армянам  была взаимной.

18 августа 2024 года в Души, Луаре, Центр — Долина Луары, Франция, скончался Ален Фабьен Морис Марсель Делон — французский актер театра и кино, кинорежиссер. Его карьера, охватившая более шести десятилетий, сделала его иконой мирового кинематографа. Однако для армянского народа Делон был не только звездой экрана, но и человеком, чье отношение к Армении и ее народу оставило неизгладимый след. 

Связь Алена Делона с армянами была особенной. В 2012 году он посетил Ереван по случаю премьеры фильма «С Новым годом, мамы». Во время визита Делон побывал в мемориальном комплексе «Цицернакаберд», где почтил память жертв Геноцида армян, и посетил Первопрестольный Святой Эчмиадзин. На пресс-конференции он выразил удивление теплым приемом, который оказали ему в Армении, отметив, что его близкий друг, легендарный армянский шансонье Шарль Азнавур, не предупреждал его о такой любви со стороны армянского народа. 

В 2020 году Делон вместе с другими известными французскими деятелями, такими как Фанни Ардан, Жан Рено и Пьер Ришар, подписал открытое письмо в поддержку Армении и Нагорного Карабаха. Этот жест стал свидетельством его глубокого уважения к армянскому народу и их истории. 

После смерти Делона Министерство образования, науки, культуры и спорта Армении выразило соболезнования, подчеркнув, что его «трепетное отношение к Армении и армянскому народу навсегда останутся в нашей памяти и сердцах». Посол Франции в Армении Оливье Декотиньи также отметил визит Делона в Цицернакаберд, назвав его символической звездой, присоединившейся к небосводу. 

Наследие Алена Делона — это не только его незабываемые роли в фильмах, таких как «Рокко и его братья» или «Самурай», но и его гуманистическая связь с армянами, которую он проявил через свои действия и поддержку. Его имя останется в сердцах армян как символ уважения и солидарности. 

—

### Français (French)
L’amour du peuple arménien pour lui et son amour pour les Arméniens étaient réciproques.

Le 18 août 2024, à Douchy, dans le Loiret, Centre-Val de Loire, France, s’est éteint Alain Fabien Maurice Marcel Delon, acteur français de théâtre et de cinéma, ainsi que réalisateur. Sa carrière, qui s’étend sur plus de six décennies, a fait de lui une icône mondiale du cinéma. Mais pour le peuple arménien, Delon était bien plus qu’une star : c’était un homme dont l’affection pour l’Arménie a marqué les esprits. 

La relation d’Alain Delon avec les Arméniens était unique. En 2012, il s’est rendu à Erevan à l’occasion de la première du film *Bonne année, les mamans*. Lors de ce voyage, il a visité le mémorial de Tsitsernakaberd, où il a rendu hommage aux victimes du génocide arménien, ainsi que la cathédrale d’Etchmiadzine. Lors d’une conférence de presse, il a exprimé son étonnement face à l’accueil chaleureux des Arméniens, précisant que son ami proche, le célèbre chansonnier arménien Charles Aznavour, ne l’avait pas préparé à un tel élan d’amour. 

En 2020, Delon, aux côtés d’autres figures françaises comme Fanny Ardant, Jean Reno et Pierre Richard, a signé une lettre ouverte en soutien à l’Arménie et au Haut-Karabagh. Ce geste a témoigné de son profond respect pour le peuple arménien et de sa sensibilité à leur histoire. 

Après son décès, le ministère arménien de l’Éducation, des Sciences, de la Culture et des Sports a exprimé ses condoléances, soulignant que son « attachement à l’Arménie et au peuple arménien restera à jamais dans nos mémoires et nos cœurs ». L’ambassadeur de France en Arménie, Olivier Decottignies, a également rappelé sa visite à Tsitsernakaberd, le décrivant comme une étoile symbolique rejoignant le firmament. 

L’héritage d’Alain Delon ne se limite pas à ses rôles inoubliables dans des films comme *Rocco et ses frères* ou *Le Samouraï*. Il réside aussi dans son lien humaniste avec le peuple arménien, marqué par son soutien et son respect. Son nom restera dans les cœurs arméniens comme un symbole d’amitié et de solidarité. 

—

### English

The love of the Armenian people for him and his love for the Armenians was mutual.

On August 18, 2024, in Douchy, Loiret, Centre-Val de Loire, France, Alain Fabien Maurice Marcel Delon—French theater and film actor, as well as filmmaker—passed away. His career, spanning over six decades, cemented him as a global cinema icon. Yet, for the Armenian people, Delon was more than a screen legend; he was a figure whose connection to Armenia left a lasting legacy. 

Delon’s bond with Armenians was profound. In 2012, he visited Yerevan for the premiere of the film *Happy New Year, Moms*. During his visit, he paid respects at the Tsitsernakaberd Memorial, honoring the victims of the Armenian Genocide, and visited the Holy See of Etchmiadzin. At a press conference, he expressed his surprise at the warm welcome he received, noting that his close friend, the renowned Armenian singer Charles Aznavour, had not forewarned him of such affection from the Armenian people. 

In 2020, Delon joined other prominent French figures, including Fanny Ardant, Jean Reno, and Pierre Richard, in signing an open letter in support of Armenia and Nagorno-Karabakh. This act underscored his deep respect for the Armenian people and their history. 

Following his passing, Armenia’s Ministry of Education, Science, Culture, and Sports issued condolences, stating that his “tender regard for Armenia and the Armenian people will forever remain in our memories and hearts.” France’s Ambassador to Armenia, Olivier Decottignies, also highlighted Delon’s visit to Tsitsernakaberd, describing him as a symbolic star now part of the heavens. 

Alain Delon’s legacy transcends his unforgettable roles in films like *Rocco and His Brothers* or *The Samurai*. It lives on in his humanitarian connection with Armenians, demonstrated through his actions and support. His name will remain a symbol of respect and solidarity in the hearts of Armenians. 

—

1991 թվականի օգոստոսի 18-ին Ղրիմի Ֆորոս ամառանոցում ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը, ով այդ ժամանակ արձակուրդում էր, մեկուսացվեց խորհրդային անվտանգության ծառայությունների կողմից: Հաջորդ օրը՝ օգոստոսի 19-ին, ստեղծվեց Արտակարգ դրության պետական կոմիտեն (ГКЧП), որը փորձեց վերականգնել ԽՍՀՄ-ում կոմունիստական վերահսկողությունը՝ հայտարարելով արտակարգ դրություն ամբողջ երկրում:

Այդ ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղում արդեն գործում էր արտակարգ դրություն՝ կապված հայ-ադրբեջանական հակամարտության սրման հետ: Այս իրադարձությունները և դրանց ձախողումը դարձան կարևոր խթան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (Արցախ) հռչակման համար 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին:

Օգոստոսի հեղաշրջումը և Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտություն
1980-ականների վերջին ԽՍՀՄ-ում «Պերեստրոյկայի» քաղաքականությունը խթանեց ազգային շարժումները, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղում: 1988 թվականին հայերը սկսեցին պահանջել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի վերամիավորումը Հայաստանի հետ, ինչը հանգեցրեց Բաքվի կոշտ արձագանքին: 1991 թվականին հակամարտությունն արդեն վերածվել էր բացահայտ առճակատման՝ բռնություններով, էթնիկ զտումներով և խորհրդային զորքերի միջամտությամբ:

Հեղաշրջման ձախողումը, որը ղեկավարվում էր Գենադի Յանաևի և Վլադիմիր Կրյուչկովի կողմից, թուլացրեց ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունները: Բորիս Ելցինի՝ Ռուսաստանի նախագահի, հաղթանակը հեղաշրջման դեմ խորհրդանշում էր կոմունիստական վերահսկողության վերջը: Սա առիթ դարձավ ԽՍՀՄ հանրապետությունների համար՝ հայտարարելու իրենց անկախությունը: Լեռնային Ղարաբաղում հայ բնակչությունը, օգտվելով կենտրոնական իշխանության թուլացումից, սեպտեմբերի 2-ին հռչակեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (ԼՂՀ): Այս քայլը դարձավ պատասխան Բաքվի կողմից հայերի նկատմամբ իրականացվող ճնշումներին և խորհրդային ռեպրեսիվ մեքենայի գործողություններին:

ԽՍՀՄ զինված ուժերի և ՕՄՕՆ-ի գործողությունները
1988-1991 թվականներին Լեռնային Ղարաբաղում խորհրդային զինված ուժերն և ՕՄՕՆ-ի ստորաբաժանումները ներգրավված էին բռնությունների մեջ, որոնք հաճախ ուղղված էին հայ բնակչության դեմ: 1991 թվականի գարնանը «Կոլցո» (Օղակ) գործողության շրջանակներում խորհրդային զորքերը, Ադրբեջանի ՕՄՕՆ-ի հետ համատեղ, իրականացրին հայկական գյուղերի դեպորտացիա՝ նպատակ ունենալով «մաքրել» տարածքը հայերից: Գետաշեն և Մարտունաշեն գյուղերում տեղի ունեցան ջարդեր, սպանություններ և բռնի տեղահանություններ: Ըստ Human Rights Watch-ի տվյալների՝ այս գործողությունների ընթացքում սպանվել են տասնյակ հայեր, իսկ հարյուրավոր մարդիկ բռնի կերպով տեղահանվել են:

Խորհրդային զորքերի գործողությունները հաճախ քողարկվում էին որպես «կարգուկանոնի վերականգնում», սակայն դրանք նպաստում էին հակամարտության սրմանը: ՕՄՕՆ-ի ստորաբաժանումները, հատկապես Ռիգայի և Բաքվի ՕՄՕՆ-ը, հայտնի էին իրենց դաժանությամբ: 1990-1991 թվականներին Բաքվում հայերի դեմ կազմակերպված ջարդերը, որոնց մասնակցում էին նաև խորհրդային ուժային կառույցները, խորացրին հայերի անվստահությունը ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունների նկատմամբ:

Հետևանքներ
Հեղաշրջման ձախողումը արագացրեց ԽՍՀՄ փլուզումը, ինչը հնարավորություն տվեց ԼՂՀ-ին ամրապնդել իր դիրքերը: 1991 թվականի դեկտեմբերին ԽՍՀՄ-ի պաշտոնական լուծարումը Բելովեժի համաձայնագրերով նշանակում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը դուրս եկավ խորհրդային վերահսկողությունից՝ վերածվելով լայնամասշտաբ պատերազմի Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև: 1992-1994 թվականների Առաջին Ղարաբաղյան պատերազմը դարձավ այս իրադարձությունների տրամաբանական շարունակությունը:

Այսպիսով, 1991 թվականի օգոստոսի հեղաշրջումը ոչ միայն ազդեց ԽՍՀՄ-ի ճակատագրի վրա, այլև կտրուկ փոխեց Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության ընթացքը՝ հանգեցնելով ԼՂՀ-ի հռչակմանը և դրա հետագա պայքարին անկախության համար:

—

### Russian
Три дня, изменившие Кавказ: Августовский путч 1991 года и Карабахский конфликт

18 августа 1991 года на государственной даче в Форосе, Крым, президент СССР Михаил Горбачёв, находившийся в отпуске, был изолирован сотрудниками КГБ. На следующий день, 19 августа, был создан Государственный комитет по чрезвычайному положению (ГКЧП), который объявил о введении чрезвычайного положения по всему Советскому Союзу. До этого чрезвычайное положение уже действовало в Нагорном Карабахе из-за обострения армяно-азербайджанского конфликта. Неудача путча и предшествующие ему события ускорили политическую развязку в конфликте между Баку и Степанакертом, приведя к провозглашению Нагорно-Карабахской Республики (НКР) 2 сентября 1991 года.

Августовский путч и Карабахский конфликт
К концу 1980-х годов политика «перестройки» Горбачёва привела к подъёму национальных движений в СССР. В Нагорном Карабахе армяне начали требовать воссоединения автономной области с Арменией, что вызвало жёсткую реакцию Баку. К 1991 году конфликт перерос в открытое противостояние с применением насилия, этническими чистками и вмешательством советских войск. Августовский путч, организованный консервативными силами под руководством Геннадия Янаева и Владимира Крючкова, стал попыткой предотвратить распад СССР и подписание нового Союзного договора, который должен был трансформировать СССР в конфедерацию суверенных государств.

Провал путча, во многом благодаря сопротивлению президента РСФСР Бориса Ельцина и массовым протестам в Москве, ослабил центральную власть СССР. Это создало вакуум власти, которым воспользовались республики, включая Армению и Азербайджан. В Нагорном Карабахе армянское население, столкнувшееся с репрессиями со стороны Баку и советских сил, увидело в ослаблении Москвы возможность для решительных действий. 2 сентября 1991 года была провозглашена НКР, что стало ответом на эскалацию насилия и попытки Баку подавить армянское самоопределение.

Преступные действия ВС СССР и ОМОНа
В 1988–1991 годах советские вооружённые силы (ВС) и отряды ОМОНа активно участвовали в карабахском конфликте, часто поддерживая азербайджанскую сторону. Весной 1991 года операция «Кольцо», проведённая советскими войсками совместно с азербайджанским ОМОНом, была направлена на депортацию армян из сёл Нагорного Карабаха. В деревнях Геташен и Мартунашен произошли массовые убийства и насильственные выселения. По данным Human Rights Watch, в ходе операции погибло несколько десятков армян, а сотни были депортированы. Эти действия сопровождались грабежами, изнасилованиями и разрушением армянских населённых пунктов.

ОМОН, особенно бакинский, прославился своей жестокостью. В 1990 году в Баку произошли погромы армян, в которых участвовали не только местные радикалы, но и силовые структуры, подконтрольные советским властям. Эти события усилили недоверие армян к центральной власти СССР, что подтолкнуло их к провозглашению НКР. Советские войска, действуя под предлогом «восстановления порядка», часто способствовали эскалации конфликта, а не его урегулированию.

Последствия
Провал путча ускорил распад СССР, завершившийся подписанием Беловежских соглашений в декабре 1991 года. Это вывело Карабахский конфликт из-под контроля Москвы, превратив его в полномасштабную войну между Арменией и Азербайджаном в 1992–1994 годах. Провозглашение НКР стало важным шагом в борьбе армян за самоопределение, хотя и привело к дальнейшей эскалации конфликта.

Августовский путч 1991 года стал переломным моментом не только для СССР, но и для Нагорного Карабаха, определив дальнейший ход борьбы за независимость региона.

—

English
A Turning Point in the Caucasus: The August 1991 Coup and Its Impact on the Nagorno-Karabakh Conflict

On August 18, 1991, Soviet President Mikhail Gorbachev, vacationing at his state dacha in Foros, Crimea, was isolated by KGB operatives. The next day, August 19, the State Committee on the State of Emergency (GKChP) was formed, declaring a nationwide state of emergency. Prior to this, a state of emergency had already been in place in Nagorno-Karabakh due to the escalating Armenian-Azerbaijani conflict. The failed coup and the preceding events in the region accelerated the political resolution of the conflict between Baku and Stepanakert, leading to the proclamation of the Nagorno-Karabakh Republic (NKR) on September 2, 1991.

The August Coup and the Nagorno-Karabakh Conflict
By the late 1980s, Gorbachev’s “perestroika” policy had sparked national movements across the USSR. In Nagorno-Karabakh, Armenians demanded reunification with Armenia, provoking a harsh response from Baku. By 1991, the conflict had escalated into open violence, ethnic cleansing, and Soviet military intervention. The August coup, led by conservative figures like Gennady Yanayev and Vladimir Kryuchkov, aimed to prevent the dissolution of the USSR and block the signing of a new Union Treaty that would transform the Soviet Union into a confederation of sovereign states.

The coup’s failure, largely due to resistance from Russian President Boris Yeltsin and mass protests in Moscow, severely weakened the Soviet central authority. This power vacuum emboldened Soviet republics to assert their independence. In Nagorno-Karabakh, the Armenian population, facing repression from Baku and Soviet forces, seized the opportunity to declare the NKR on September 2, 1991. This move was a direct response to escalating violence and Baku’s attempts to suppress Armenian self-determination.

Criminal Actions of Soviet Armed Forces and OMON
Between 1988 and 1991, Soviet Armed Forces (VS) and OMON units were heavily involved in the Nagorno-Karabakh conflict, often siding with Azerbaijan. In spring 1991, Operation “Ring” saw Soviet troops and Azerbaijani OMON forcibly deport Armenians from villages like Getashen and Martunashen. According to Human Rights Watch, these operations resulted in dozens of Armenian deaths and the forced displacement of hundreds. The actions were marked by looting, sexual violence, and the destruction of Armenian settlements.

OMON units, particularly those from Riga and Baku, gained notoriety for their brutality. In 1990, anti-Armenian pogroms in Baku, involving local radicals and Soviet-aligned forces, claimed numerous lives and deepened Armenian distrust of Moscow. These actions, often justified as “restoring order,” fueled the conflict rather than resolving it, pushing Armenians toward declaring the NKR.

Consequences
The coup’s failure hastened the USSR’s collapse, formalized by the Belovezh Accords in December 1991. This removed the Karabakh conflict from Soviet control, transforming it into a full-scale war between Armenia and Azerbaijan from 1992 to 1994. The NKR’s proclamation marked a critical step in the Armenian struggle for self-determination, though it escalated the conflict further.

The August 1991 coup was a pivotal moment, not only for the USSR’s fate but also for shaping the trajectory of the Nagorno-Karabakh conflict.

—

### Azerbaijani
Qafqazda Dönüm Nöqtəsi: 1991-ci ilin Avqust çevrilişi və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə təsiri

1991-ci il avqustun 18-də Krımın Foros şəhərindəki dövlət bağ evində tətildə olan SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçov DTK əməkdaşları tərəfindən təcrid olundu. Növbəti gün, avqustun 19-da Fövqəladə Vəziyyət üzrə Dövlət Komitəsi (GKÇP) yaradıldı və ölkə daxilində fövqəladə vəziyyət elan etdi. Bu vaxta qədər Dağlıq Qarabağda erməni-azərbaycan münaqişəsinin kəskinləşməsi səbəbindən artıq fövqəladə vəziyyət qüvvədə idi. Çevrilişin uğursuzluğu və ondan əvvəlki hadisələr Bakı ilə Stepanakert arasındakı münaqişənin siyasi həllini sürətləndirdi və 1991-ci il sentyabrın 2-də Dağlıq Qarabağ Respublikasının (DQR) elan edilməsinə səbəb oldu.

#### Avqust çevrilişi və Dağlıq Qarabağ münaqişəsi
1980-ci illərin sonlarında Qorbaçovun “perestroyka” siyasəti SSRİ-də milli hərəkatları alovlandırdı. Dağlıq Qarabağda ermənilər muxtar vilayətin Ermənistanla birləşdirilməsini tələb etdilər ki, bu da Bakının sərt reaksiyasına səbəb oldu. 1991-ci ilə qədər münaqişə zorakılıq, etnik təmizləmə və sovet qoşunlarının müdaxiləsi ilə açıq qarşıdurmaya çevrildi. Gennadi Yanayev və Vladimir Kryuçkov kimi konservativ fiqurların rəhbərlik etdiyi avqust çevrilişi SSRİ-nin dağılmasının və yeni İttifaq Müqaviləsinin imzalanmasının qarşısını almağa çalışdı.

Çevrilişin Rusiya prezidenti Boris Yeltsinin müqaviməti və Moskvadakı kütləvi etirazlar səbəbindən uğursuzluğa düçar olması SSRİ mərkəzi hakimiyyətini zəiflətdi. Bu, respublikaların, o cümlədən Ermənistan və Azərbaycanın müstəqillik elan etməsi üçün imkanlar yaratdı. Dağlıq Qarabağda erməni əhalisi Bakının repressiyaları və sovet qüvvələrinin hərəkətləri ilə üzləşərək, sentyabrın 2-də DQR elan etdi. Bu, Bakının erməni özünüdərkini boğmaq cəhdlərinə cavab idi.

SSRİ Silahlı Qüvvələri və OMON-un cinayət əməlləri
1988–1991-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələri (VS) və OMON bölmələri Dağlıq Qarabağ münaqişəsində fəal iştirak edirdilər və çox vaxt Azərbaycan tərəfini dəstəkləyirdilər. 1991-ci ilin yazında “Halqa” əməliyyatı çərçivəsində sovet qoşunları və Azərbaycan OMON-u erməniləri Qetaşen və Martunaşen kəndlərindən zorla köçürmüşdür. Human Rights Watch-ın məlumatlarına görə, bu əməliyyatlar zamanı onlarla erməni öldürülmüş, yüzlərlə insan isə məcburi köçürülmüşdür. Bu hərəkətlər talan, zorlama və erməni yaşayış məntəqələrinin dağıdılması ilə müşayiət olunurdu.

Riqa və Bakı OMON bölmələri xüsusilə qəddarlıqları ilə tanınırdı. 1990-cı ildə Bakıda ermənilərə qarşı poqromlar yerli radikallar və sovet hakimiyyətinə bağlı qüvvələr tərəfindən həyata keçirildi. Bu hadisələr ermənilərin Moskvaya inamını sarsıtdı və DQR-in elan edilməsinə təkan verdi. Sovet qoşunları “nizamın bərpası” bəhanəsi ilə hərəkət etsə də, əslində münaqişəni alovlandırırdı.

Nəticələr
Çevrilişin uğursuzluğu 1991-ci ilin dekabrında Belovej razılaşmaları ilə rəsmiləşən SSRİ-nin dağılmasını sürətləndirdi. Bu, Dağlıq Qarabağ münaqişəsini Moskvanın nəzarətindən çıxararaq, 1992–1994-cü illərdə Ermənistan və Azərbaycan arasında tam miqyaslı müharibəyə çevirdi. DQR-in elan edilməsi ermənilərin öz müqəddəratını təyin etmək uğrunda mübarizəsində mühüm addım oldu, lakin münaqişəni daha da kəskinləşdirdi.

1991-ci ilin avqust çevrilişi təkcə SSRİ-nin taleyinə deyil, həm də Dağlıq Qarabağın müstəqillik uğrunda mübarizəsinin gedişatına təsir etdi.

1942 թվականի օգոստոսի 17-ին Բաքվում ծնվել է Մուսլիմ Մագոմաևը– հայտնի երգիչ, որը հայկական արմատներ ուներ՝

Թերեքի կազակական բանակի գնդապետ Խանժալովի ծոռը:   Իվան Ալեքսանդրովիչ Խանժալով – սերում է Աստրախանի նահանգի հայ  ազնվականներից։
  Նա մեծ ճանաչում է ձեռք բերել Առնո Բաբաջանյանի երգերից հետո։
14 տարեկանում Մուսլիմը լրջորեն հետաքրքրվում է երգով և ընդունվում Բաքվի երաժշտական քոլեջի վոկալի բաժինը։  Դրա հետ մեկտեղ նա սկսեց դասեր քաղել հայտնի վոկալի ուսուցչուհի Սուսաննա Արկադևնա Միքայելյանից։  Նա համարվում էր Բաքվի կոնսերվատորիայի լավագույն ուսուցչուհին։  Այսպիսով, Սուսաննա Միքայելյանը դարձավ Մագոմաևի առաջին ուսուցիչը, ով վարպետորեն պարուսույց էր արել նրա յուրահատուկ ձայնը։
Առաջին անգամ պրոֆեսիոնալ բեմում Մուսլիմը հանդես եկավ նվագախմբի հետ՝ իր ընկերոջ՝ կոմպոզիտոր Լեւոն Մերաբովի գլխավորությամբ։

17 августа 1942 года в Баку -родился  Муслим Магомаев- у известнейшего певца, народного артиста СССР армянские корни по материнской линии – правнук полковника Терского казачьего войска Ханжалова.  Иван Александрович Ханжалов – происходит из дворян Астраханской губернии, армяно-григорианского вероисповедания, – указано в официальной биографии его прадеда.
Широкую известность получил после исполнения песен Арно Бабаджаняна.
В 14 лет Муслим серьёзно увлёкся пением и поступил на вокальное отделение бакинского музыкального училища. Наряду с этим он начал брать уроки у известного педагога по вокалу Сусанны Аркадьевны Микаэлян. Она считалась лучшей преподавательницей Бакинской консерватории. Так Сусанна Микаэлян стала первым педагогом Магомаева, которая мастерски поставила его уникальный голос.
Впервые на профессиональной эстраде Муслим выступил вместе с оркестром, руководителем которого был его друг композитор Левон Мерабов.

On August 17, 1942 , Muslim Magomayev was born in Baku . The famous singer, People’s Artist of the USSR, has Armenian roots on his mother’s side – the great-grandson of Colonel Khanzhalov of the Terek Cossack Army. Ivan Aleksandrovich Khanzhalov comes from the nobility of the Astrakhan province, the Armenian-Gregorian faith, – is indicated in the official biography of his great-grandfather.
He gained wide fame after performing the songs of Arno Babajanyan.
At the age of 14, Muslim became seriously interested in singing and entered the vocal department of the Baku Music College. Along with this, he began taking lessons from the famous vocal teacher Susanna Arkadyevna Mikaelyan. She was considered the best teacher at the Baku Conservatory. So Susanna Mikaelyan became Magomayev’s first teacher, who masterfully trained his unique voice.  For the first time on the professional stage, Muslim performed with an orchestra led by his friend, composer Levon Merabov.

1942-ci il avqustun 17-də Müslüm Maqomayev Bakıda anadan olub.   İvan Aleksandroviç Xanjalov – ulu babasının rəsmi tərcümeyi-halında göstərildiyi kimi, Həştərxan quberniyasının zadəganlarından, erməni-qriqorian dininə mənsubdur.
  O, Arno Babacanyanın mahnılarını ifa etdikdən sonra geniş populyarlıq qazanıb.
Müslüm 14 yaşında müğənniliyə ciddi maraq göstərir və Bakı Musiqi Texnikumunun vokal şöbəsinə daxil olur.  Bununla yanaşı o, məşhur vokal müəllimi Susanna Arkadyevna Mikaelyandan dərs almağa başlayıb.  O, Bakı Konservatoriyasının ən yaxşı müəllimi sayılırdı.  Beləliklə, Susanna Mikaelyan Maqomayevin unikal səsini ustalıqla xoreoqrafiya edən ilk müəllimi oldu.
Müslüm ilk dəfə peşəkar səhnədə dostu, bəstəkar Levon Merabovun rəhbərlik etdiyi orkestrlə çıxış edib.