Հաշվեհարդարից փրկություն. 1991-ի օգոստոսյան հեղաշրջման ձախողումը և Արցախի ճակատագիրը

1991 թվականի օգոստոսի 21-ին ԽՍՀՄ-ում Արտակարգ դրության պետական կոմիտեի (ԳԿՉՊ) հեղաշրջման ձախողումը ճակատագրական դարձավ ոչ միայն Խորհրդային Միության, այլև Արցախի համար: Այդ օրը փրկեց Արցախը հայաթափումից՝ դառնալով նրա անկախության պայքարի շրջադարձային կետ:

1991-ի ամռանը Արցախի հայերի վիճակը հուսահատ էր: Խորհրդային զորքերը և Ադրբեջանի ոստիկանությունը գրավել էին Շահումյանի, Հադրութի և Շուշիի շրջանների մոտ 30 հայկական գյուղեր՝ բռնի տեղահանելով հազարավոր խաղաղ բնակիչների: Արցախի ղեկավարությունը, փորձելով կանխել աղետը, բանակցություններ էր փնտրում Ադրբեջանի հետ: Հուլիսի կեսերին Արցախի շրջանային խորհուրդը որոշեց պատվիրակություն ուղարկել Բաքու՝ Այազ Մութալիբովի հետ հանդիպելու:

Հուլիսի 20-ին Լեոնարդ Պետրոսյանի գլխավորությամբ պատվիրակությունը Բաքվում հանդիպեց Մութալիբովին՝ հայտարարելով, որ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը պատրաստ է բանակցել ԽՍՀՄ և Ադրբեջանի սահմանադրությունների հիման վրա և մասնակցել սեպտեմբերին կայանալիք նախագահական ընտրություններին: Սակայն օգոստոսի 19-21-ի իրադարձությունները փոխեցին ամեն ինչ: ԳԿՉՊ-ի ձախողումը արագացրեց ԽՍՀՄ-ի փլուզումը: Օգոստոսի 30-ին Ադրբեջանը հռչակեց անկախություն: Արցախին այլ ելք չմնաց, քան սեփական անկախությունը հռչակելը:

Սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղի մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհուրդների համատեղ նիստ: ԽՍՀՄ 1990 թվականի ապրիլի 3-ի օրենքի հիման վրա ընդունվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախության մասին հռչակագիրը: Դեկտեմբերի 10-ին տեղի ունեցավ անկախության հանրաքվե, որն ամրապնդեց Արցախի ինքնորոշման ճանապարհը:

ԳԿՉՊ-ի ձախողումը փրկեց Արցախը: Եթե ԽՍՀՄ-ը գոյատևեր ևս մեկ տարի, հայերն ամբողջությամբ կարող էին վտարվել: Խորհրդային Միության փլուզումը Արցախին տվեց ազատության հնարավորություն՝ դնելով նրա պետականության հիմքը:

—

### Русский

Спасение в хаосе: Провал ГКЧП и судьба Арцаха

21 августа 1991 года провал путча ГКЧП стал переломным моментом не только для СССР, но и для Арцаха. Этот день спас регион от полного обезлюдения армян, открыв путь к его независимости.

К лету 1991 года положение армян в Нагорном Карабахе было катастрофическим. Советские войска и азербайджанская милиция захватили около 30 армянских сёл в Шаумяновском, Гадрутском и Шушинском районах, насильственно выселив тысячи жителей. Руководство Арцаха искало выход, надеясь на диалог с Азербайджаном. В июле райсовет Арцаха решил отправить делегацию в Баку к президенту Аязу Муталибову.

20 июля делегация во главе с Леонардом Петросяном встретилась с Муталибовым, заявив о готовности вести переговоры на основе конституций СССР и Азербайджана и участвовать в сентябрьских выборах. Но события 19–21 августа изменили всё. Провал ГКЧП ускорил распад СССР. 30 августа Азербайджан провозгласил независимость, и Арцаху не осталось иного пути, кроме собственного суверенитета.

2 сентября в Степанакерте прошла сессия областного и Шаумяновского советов. На основе закона СССР от 3 апреля 1990 года была провозглашена Нагорно-Карабахская Республика. 10 декабря референдум подтвердил волю народа к независимости.

Провал ГКЧП стал спасением Арцаха. Ещё год под властью СССР мог привести к полной депортации армян. Распад Союза дал Арцаху шанс на свободу, заложив фундамент его государственности.

—

### English

Escape from Oblivion: The Failed Coup and Artsakh’s Salvation

On August 21, 1991, the collapse of the Soviet coup attempt by the GKChP (State Committee on the State of Emergency) changed history—not just for the USSR, but for Artsakh. This day saved the region from ethnic cleansing and ignited its fight for independence.

By summer 1991, Artsakh’s Armenians faced disaster. Soviet troops and Azerbaijani militia had seized about 30 Armenian villages in the Shahumyan, Hadrut, and Shushi regions, forcibly displacing thousands. Desperate to avoid catastrophe, Artsakh’s leadership sought talks with Azerbaijan. In mid-July, the regional council decided to send a delegation to Baku to meet President Ayaz Mutalibov.

On July 20, led by Leonard Petrosyan, the delegation pledged to negotiate based on the USSR and Azerbaijan constitutions and participate in Azerbaijan’s September elections. But the events of August 19–21 upended everything. The failed coup hastened the Soviet collapse. On August 30, Azerbaijan declared independence, leaving Artsakh no choice but to follow suit.

On September 2, a joint session of the Nagorno-Karabakh and Shahumyan councils in Stepanakert declared the Nagorno-Karabakh Republic, based on a 1990 Soviet law. A December 10 referendum cemented this bid for freedom.

The coup’s failure was Artsakh’s lifeline. Another year under Soviet rule could have erased its Armenian population. The USSR’s collapse gave Artsakh a chance to forge its own destiny.

—

### Azərbaycanca (Azerbaijani)

Xaosda xilas: GKÇP çevrilişinin uğursuzluğu və Qarabağın taleyi

1991-ci il avqustun 21-də SSRİ-də Fövqəladə Vəziyyət Dövlət Komitəsinin (GKÇP) çevriliş cəhdi uğursuzluğa düçar oldu. Bu, təkcə Sovet İttifaqı üçün deyil, Dağlıq Qarabağ (Artsax) üçün də taleyüklü an oldu. Bu gün bölgəni ermənilərin tamamilə köçürülməsindən xilas etdi və müstəqillik uğrunda mübarizəyə yol açdı.

1991-ci ilin yayına qədər Dağlıq Qarabağda ermənilərin vəziyyəti fəlakətli idi. Sovet qoşunları və Azərbaycan milisi Şahumyan, Hadrut və Şuşa rayonlarında təxminən 30 erməni kəndini ələ keçirmiş, minlərlə dinc sakini zorla köçürmüşdü. Fəlakətin qarşısını almaq üçün Qarabağ rəhbərliyi Azərbaycanla danışıqlar axtarırdı. İyulun ortalarında rayon şurası prezident Ayaz Mütəllibovla görüşmək üçün Bakıya nümayəndə heyəti göndərmək qərarına gəldi.

İyulun 20-də Leonard Petrosyanın başçılığı ilə nümayəndə heyəti Bakıda Mütəllibovla görüşdü və SSRİ və Azərbaycan konstitusiyaları əsasında danışıqlara hazır olduqlarını, sentyabrda keçiriləcək prezident seçkilərində iştirak etməyə razı olduqlarını bildirdi. Lakin avqustun 19-21-dəki hadisələr hər şeyi dəyişdi. Çevrilişin uğursuzluğu SSRİ-nin dağılmasını sürətləndirdi. Avqustun 30-da Azərbaycan müstəqilliyini elan etdi və Qarabağa öz müstəqilliyini elan etməkdən başqa yol qalmadı.

Sentyabrın 2-də Stepanakertdə Dağlıq Qarabağ vilayət və Şahumyan rayon şuralarının birgə iclası keçirildi. 1990-cı il aprelin 3-də qəbul edilmiş SSRİ qanununa əsasən Dağlıq Qarabağ Respublikasının müstəqilliyi elan olundu. Dekabrın 10-da keçirilən referendum bu azadlıq istəyini təsdiqlədi.

GKÇP-nin uğursuzluğu Qarabağ üçün xilas oldu. SSRİ bir il daha yaşasaydı, erməni əhalisi tamamilə deportasiya oluna bilərdi. İttifaqın dağılması Qarabağa öz taleyini qurmaq şansı verdi.

—