Ղըզղալա

# Ղըզղալա**

**Անվան մեկնաբանություն**

**Ղըզղալա** (թուրք./պարսկ. *Qız Qala / Kız Kalesi*) նշանակում է

**«Աղջկա բերդ»** կամ **«Կույսի բերդ»**։

Այդ անվանումը տարածված է ամբողջ Առաջավոր Ասիայում և Կովկասում՝ որպես բարձրադիր, անմատչելի, դիտակետային ամրոցի տիպ։

Հայկական միջավայրում այն հաճախ կապված է հետևյալ գաղափարների հետ․

* անառիկ դիրք

* ռազմավարական հսկողություն

* լեռնային պարսպապատ դիտարան

* արևապաշտական ու պաշտպանական խորհրդանիշ

Տիպաբանական նկարագիր

Ղըզղալայի տեսակը գրեթե միշտ ունի նույն կառուցվածքը․

| Հատկանիշ | Բնութագիր |

| —————— | ———————————————– |

| Տեղադրություն | Լեռան կամ ժայռի ամենաբարձր կետ |

| Կառուցվածք | Կենտրոնական աշտարակ + օղակաձև պարսպապատ |

| Պաշտպանություն | Նեղ մուտք, վերևից վերահսկողություն |

| Դիտարկում | Հսկում է ձորեր, ճանապարհներ, լեռնանցքներ |

| Կառուցողական լեզու | Հում քար, բազալտ, կրաքար, առանց ավելորդ զարդերի |

Հայկական միջավայրում Ղըզղալայի իմաստը

Հայկական լեռնաշխարհում նման կառույցները սովորաբար եղել են՝

* սահմանային պահակակետեր

* ազդանշանային բերդեր (կրակի, ծխի համակարգ)

* մաքսային ու ռազմական հսկիչ կենտրոններ

* իշխանական կամ գավառական պաշտպանական միջուկներ

Դրանք պատկանում են հիմնականում

**Վաղ միջնադար – Բարձր միջնադար**

(մոտ Ք․հ․ V–XIII դդ.)

Կառուցողական սխեմա (մոտավոր)

▲

┌──┴──┐

┌──┘ Tower └──┐

┌──┘ └──┐

│ Inner yard │

│ (cistern, rooms) │

└──┐ ┌──┘

└──┐ Gate ┌──┘

└────────┘

**Կենտրոնական աշտարակ** — դիտարկում, հրամանատարություն

**Օղակաձև պարսպապատ** — պաշտպանական միջավայր

* **Ջրամբար** — պաշարման դիմակայություն

* **Նեղ մուտք** — պաշտպանական վերահսկում

Քաղաքակրթական իմաստ

Ղըզղալան հայկական պաշտպանական համակարգում հանդիսանում է՝

**լեռան գլխի բանալին**

Ով վերահսկում է Ղըզղալան՝

վերահսկում է ամբողջ հովիտը։

**Ղըրղալա (Ղըրղալա բերդատեղի / բնակավայրի տեղանուն)**

Ստորև՝ հակիրճ, համակարգված վերլուծություն․

**Տեղանվան ծագում**

* Գտնվել է **միջնադարյան ռազմավարական բարձունքի վրա**

* Կառուցված է **բազալտից և տեղական քարից**

* Ունի **պարիսպների, աշտարակների, բնակելի շինությունների հիմքեր**

Դասվում է **միջնադարյան պաշտպանական ցանցի** բաղադրիչների շարքը՝ կապված հայկական լեռնաշխարհի բերդային համակարգի հետ։

* Սկզբնավորվել՝ **ավելի վաղ, հավանաբար հին դարերում**

* Հիմնական կառուցապատում՝ **միջնադար (IX–XIV դդ.)**

* Գործել է տարբեր փուլերով

Մշակութային իմաստ

Ղըրղալան պատկանում է այն նույն պաշտպանական մտածողությանը, ինչ`

> Ամբերդ, Հոռոմ, Բերդաքար, Քարվաճառի բերդային համակարգերը։

Դա **քարե պետություն** է լեռան վրա։