1980 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Մոսկվայում մահացավ  Նադեժդա Յակովլևնա Մանդելշտամը՝ ռուս գրող, հուշագիր, լեզվաբան և ուսուցչուհի, որի անունը դարձավ 20-րդ դարի գրականության խորհրդանիշը և Շուշիի հայկական ջարդերի վկայության կարևոր աղբյուր:

Այս անմահ կինը, ծնված 1899 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Սարատովում, իր կյանքի վերջին տարիները նվիրեց ամուսնու՝ Օսիպ Մանդելշտամի ժառանգության պահպանմանը՝ հաճախ փոխելով բնակավայրը և անգիր սովորելով նրա գործերը՝ դրանք փրկելու համար: 1960-1970 թվականներին գրեց իր նշանավոր հուշերը, որոնցում, հատկապես «Երրորդ գրքում», նկարագրեց իր և ամուսնու այցելությունը Լեռնային Ղարաբաղ, Շուշիի 1920 թվականի ջարդերի հետևանքները՝ պատմելով ավերված հայկական թաղամասերի, սպանվածների և փախստականների մասին, որոնք նա տեսավ սեփական աչքերով՝ դառնալով այդ ողբերգության կարևոր վկան: Իոսիֆ Բրոդսկին նրա հուշերը անվանեց 20-րդ դարի մեծագույն գործերից մեկը: Մտերիմ էր Աննա Ախմատովայի հետ և ուղեկցեց ամուսնուն նրա ձերբակալությունների ժամանակ՝ Չերդին և Վորոնեժ: Նադեժդա Մանդելշտամը մնաց որպես կին, որի հուշերը ոչ միայն պահպանեցին Օսիպի ժառանգությունը, այլև վկայեցին Շուշիի հայկական ջարդերի մասին՝ հիշեցնելով 20-րդ դարի ողբերգությունների մասին:

#### Русская версия 

Свидетель резни армян в Шуши и бессмертный хранитель литературы

29 декабря 1980 года в Москве ушла в вечность Надежда Яковлевна Мандельштам — русская писательница, мемуаристка, лингвистка и учительница, чьё имя стало символом литературы XX века и важным источником свидетельств о резне армян в Шуши. Эта бессмертная женщина, родившаяся 30 октября 1899 года в Саратове, последние годы жизни посвятила сохранению наследия мужа Осипа Мандельштама — часто меняя места жительства и заучивая наизусть его произведения, чтобы спасти их. В 1960-1970-х годах написала знаменитые мемуары, в которых, особенно в «Третьей книге», описала свой и мужа визит в Нагорный Карабах, последствия резни в Шуши 1920 года — рассказав о разрушенных армянских кварталах, убитых и беженцах, которые она видела своими глазами, став важным свидетелем той трагедии. Иосиф Бродский назвал её мемуары одним из величайших произведений XX века. Была близка с Анной Ахматовой и сопровождала мужа во время его арестов — в Чердынь и Воронеж. Надежда Мандельштам осталась как женщина, чьи мемуары не только сохранили наследие Осипа, но и засвидетельствовали резню армян в Шуши — напоминая о трагедиях XX века.

#### English Version 

Witness to the Armenian Massacre in Shushi and Immortal Guardian of Literature

On December 29, 1980, in Moscow, Nadezhda Yakovlevna Mandelstam passed into eternity — a Russian writer, memoirist, linguist, and teacher whose name became a symbol of 20th-century literature and an important source of testimonies about the Armenian massacre in Shushi. This immortal woman, born on October 30, 1899, in Saratov, dedicated her last years to preserving her husband Osip Mandelstam’s legacy — frequently changing residences and memorizing his works to save them. In the 1960s-1970s, she wrote her famous memoirs, in which, especially in the “Third Book,” she described her and her husband’s visit to Nagorno-Karabakh, the aftermath of the 1920 Shushi massacre — recounting the destroyed Armenian quarters, the killed, and refugees she saw with her own eyes, becoming a key witness to that tragedy. Joseph Brodsky called her memoirs one of the greatest works of the 20th century. She was close to Anna Akhmatova and accompanied her husband during his arrests — to Cherdyn and Voronezh. Nadezhda Mandelstam remained as a woman whose memoirs not only preserved Osip’s legacy but also testified to the Armenian massacre in Shushi — reminding of the tragedies of the 20th century.

#### Azərbaycan dili versiyası 

Şuşidə erməni qırğınının şahidi və ədəbiyyatın ölməz qoruyucusu

29 dekabr 1980-ci ildə Moskvada əbədiyyətə qovuşdu Nadyejda Yakovlevna Mandelştam — rus yazıçısı, xatirəçi, dilçi və müəllimə, ki, adı XX əsrin ədəbiyyatının simvolu və Şuşidə erməni qırğını haqqında vacib şahidliklərin mənbəyi oldu. Bu ölməz qadın, 1899-cu il oktyabrın 30-da Saratovda doğulub, həyatının son illərini əri Osip Mandelştamın irsini qorumağa həsr etdi — tez-tez yaşayış yerini dəyişdirərək və əsərlərini yadda saxlayaraq onları xilas etmək üçün. 1960-1970-ci illərdə məşhur xatirələrini yazdı, ki, xüsusilə “Üçüncü kitab”da özünün və ərinin Dağlıq Qarabağa səfərini, 1920-ci il Şuşi qırğınının nəticələrini təsvir etdi — öz gözləri ilə gördüyü məhv edilmiş erməni məhəllələri, öldürülənlər və qaçqınlar haqqında danışaraq, o faciənin əsas şahidi oldu. İosif Brodski onun xatirələrini XX əsrin ən böyük əsərlərindən biri adlandırdı. Anna Axmatova ilə yaxın idi və ərini həbsləri zamanı müşayiət etdi — Çerdına və Voroneja. Nadyejda Mandelştam qadın kimi qaldı, ki, onun xatirələri nəinki Osipin irsini qorudu, həm də Şuşidə erməni qırğınına şahidlik etdi — XX əsrin faciələrini xatırladaraq.

1915 թվականի դեկտեմբերի 29-ին , Շուշիի գավառի Շոշ գյուղում , ծնվեց  Սարգիս Ավետիսի Աբրահամյանը՝ հայ արձակագիր, մանկավարժ և մշակութային գործիչ, ում ստեղծագործությունները դարձել են Արցախի գրական ժառանգության անբաժան մասը:

1960 թվականից նա եղել է ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, իսկ նրա կյանքն ու աշխատանքը նվիրված են եղել հայ մշակույթի պահպանմանն ու զարգացմանը:
Սարգիս Աբրահամյանը ծնվել է Արցախի գեղատեսիլ Շոշ գյուղում, որտեղ մանկուց յուրացրել է իր ժողովրդի հարուստ ավանդույթներն ու պատմությունը: Նա ավարտել է Բաքվի մանկավարժական տեխնիկումը, այնուհետև՝ 1944 թվականին, Ադրբեջանի մանկավարժական ինստիտուտի հեռակա բաժնի պատմության ֆակուլտետը: Նրա մասնագիտական ուղին սկսվել է ուսուցչությունից. 1935–1937 թվականներին նա պատմություն է դասավանդել ԼՂԻՄ Մարտունու շրջանի Ննգի գյուղի դպրոցում, 1937–1939 թվականներին՝ Ղզղալա գյուղի միջնակարգ դպրոցում, իսկ 1940 թվականին եղել է Մարտունու շրջանի ժողկրթության բաժնի վարիչ: 1940–1941 թվականներին նա ղեկավարել է Ադրբեջանի ԼԿԵՄ Լեռնային Ղարաբաղի մարզային ժողկրթության բաժինը: Հետագայում նրա կարիերան ընդգրկել է բազմաթիվ պատասխանատու պաշտոններ. 1949–1950 թվականներին եղել է Ստեփանակերտի թիվ 3 միջնակարգ դպրոցի ուսմասվար, 1950–1952 թվականներին՝ քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման մարզային ընկերության պատասխանատու քարտուղար, 1952–1953 թվականներին՝ Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնի վարիչ: 1954–1955 թվականներին նա ղեկավարել է ԼՂԻՄ աշխատավորների դեպուտատների մարզային սովետի կուլտուրայի բաժինը և եղել է գործկոմի նախագահի տեղակալ: 1955–1957 թվականներին եղել է Ադրբեջանի ԿԿ Լեռնային Ղարաբաղի մարզկոմի քարտուղար, 1957–1961 թվականներին՝ մարզկոմի երկրորդ քարտուղար, 1961–1963 թվականներին՝ մարզային սովետի կուլտուրայի բաժնի վարիչ, իսկ 1963–1969 թվականներին՝ կինոֆիկացիայի մարզային վարչության պետ: Սարգիս Աբրահամյանը նաև եղել է Ադրբեջանի ԽՍՀ 5-րդ գումարման դեպուտատ և պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով:
Աբրահամյանի գրական ստեղծագործությունները ներառում են վեպեր, վիպակներ և պատմվածքներ, որոնք վառ կերպով ներկայացնում են Արցախի բնակիչների կյանքն ու ճակատագրերը: Նրա հիմնական գործերից են՝ «Սերունդների հետ» վեպը (գիրք 1 և 2, 1957–1958), «Մեր քաղաքը» (1963) և «Ոլորաններում» (1967) վիպակները, «Հավատարմություն» վեպը (1967), ինչպես նաև պատմվածքների ժողովածուներ՝ «Լեռնային վտակ» (1957, 1963, 1967) և «Կարմիր մեխակներ» (1973): Նրա ստեղծագործությունները թաթախված են հայրենի հողի, նրա պատմության և հայ ժողովրդի մշակույթի հանդեպ սիրով: Աբրահամյանը նաև զբաղվել է թարգմանություններով, մասնավորապես՝ ադրբեջանական քնարերգության, որը հրատարակվել է «Խազարի երգը» ժողովածուում (1982): Նրա ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել ընթերցողներին և մնում է հայ գրականության կարևոր մաս:

Мастер Пера, Создавший Литературное Наследие Арцаха

29 декабря 1915 года в селе Шош Шушского уезда  родился Саргис Аветис Абрамян: — выдающийся армянский прозаик, педагог и культурный деятель, чьи произведения стали важной частью литературного наследия Арцаха. С 1960 года он был членом Союза писателей СССР, а его жизнь и творчество были посвящены сохранению и развитию армянской культуры.
Саркис Абрамян родился в живописном селе Шош в Арцахе, где с детства впитывал богатые традиции и историю своего народа. Он окончил Бакинский педагогический техникум, а затем, в 1944 году, заочное отделение исторического факультета Азербайджанского педагогического института. Его профессиональная деятельность началась с преподавания: в 1935–1937 годах он работал учителем истории в школе села Ннги Мартунинского района НКАО, в 1937–1939 годах — в средней школе села Кзгала того же района, а в 1940 году стал заведующим отделом народного образования Мартунинского района. В 1940–1941 годах он занимал пост заведующего отделом народного образования ЛКСМ Нагорно-Карабахской области Азербайджана. После этого его карьера охватила множество ответственных должностей: в 1949–1950 годах он был замдиректора по учебной части средней школы №3 в Степанакерте, в 1950–1952 годах — ответственным секретарем областного общества по распространению политических и научных знаний, в 1952–1953 годах — заведующим кафедрой марксизма-ленинизма Степанакертского педагогического института. В 1954–1955 годах он руководил отделом культуры областного совета депутатов трудящихся НКАО и был заместителем председателя исполкома областного совета. В 1955–1957 годах занимал пост секретаря, а в 1957–1961 годах — второго секретаря обкома КП Азербайджана по Нагорно-Карабахской области. С 1961 по 1963 год вновь руководил отделом культуры областного совета, а с 1963 по 1969 год возглавлял областное управление кинофикации. Саркис Абрамян также был депутатом Верховного Совета Азербайджанской ССР 5-го созыва и награждён орденом «Знак Почёта».
Литературное творчество Абрамяна включает романы, повести и рассказы, отражающие жизнь и судьбы жителей Арцаха. Среди его ключевых произведений: роман «С поколениями» (книги 1 и 2, 1957–1958), повести «Наш город» (1963) и «На поворотах» (1967), роман «Верность» (1967), а также сборники рассказов, такие как «Горный ручей» (1957, 1963, 1967) и «Красные гвоздики» (1973). Его произведения проникнуты любовью к родной земле, историей и культурой армянского народа. Абрамян также занимался переводами, в частности, азербайджанской лирики, изданной в сборнике «Песнь Хазара» (1982). Его творчество продолжает вдохновлять читателей, а наследие остаётся важной частью армянской литературы.

The Master of the Pen Who Shaped Artsakh’s Literary Legacy

On December 29, 1915, in the village of Shosh, Shushi province, Sargis Avetis Abrahamyan was born:d — a prominent Armenian prose writer, educator, and cultural figure whose works became a cornerstone of Artsakh’s literary heritage. A member of the USSR Writers’ Union since 1960, his life and work were dedicated to preserving and advancing Armenian culture.
Sargis Abrahamyan was born in the picturesque village of Shosh in Artsakh, where he absorbed the rich traditions and history of his people from an early age. He graduated from the Baku Pedagogical College and, in 1944, completed the correspondence course at the History Faculty of the Azerbaijan Pedagogical Institute. His professional journey began as a teacher: from 1935 to 1937, he taught history at a school in Nngi village, Martuni district, NKAO; from 1937 to 1939, at a secondary school in Kzgala village in the same district; and in 1940, he served as head of the Martuni district’s public education department. From 1940 to 1941, he was head of the public education department of the Komsomol in the Nagorno-Karabakh region of Azerbaijan. His career spanned numerous significant roles: in 1949–1950, he was deputy director for academic affairs at Stepanakert’s Secondary School No. 3; in 1950–1952, he served as responsible secretary of the regional society for the dissemination of political and scientific knowledge; in 1952–1953, he headed the Marxism-Leninism department at Stepanakert Pedagogical Institute. From 1954 to 1955, he managed the culture department of the NKAO’s regional council of workers’ deputies and served as deputy chairman of the council’s executive committee. From 1955 to 1957, he was secretary, and from 1957 to 1961, second secretary of the Communist Party’s regional committee for Nagorno-Karabakh. From 1961 to 1963, he again led the culture department, and from 1963 to 1969, he headed the regional film distribution administration. Abrahamyan was also a deputy of the 5th convocation of the Supreme Soviet of the Azerbaijani SSR and was awarded the Order of the Badge of Honour.
Abrahamyan’s literary works include novels, novellas, and short stories that vividly depict the lives and destinies of Artsakh’s people. His major works include the novel With Generations (Books 1 and 2, 1957–1958), novellas Our City (1963) and On the Turns (1967), the novel Fidelity (1967), and collections of short stories such as Mountain Stream (1957, 1963, 1967) and Red Carnations (1973). His writings are imbued with love for his homeland, its history, and the culture of the Armenian people. Abrahamyan also translated Azerbaijani lyrical poetry, published in the collection The Song of Khazar (1982). His legacy continues to inspire readers and remains a vital part of Armenian literature.

Արաքսը (Արաքս Մուրադի Ավետիսյան) ծնվել է 1903 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Ղարաքիլիսայում (այժմ՝ Վանաձոր)՝ հայ արձակագիր, մանկագիր, խմբագիր, ով իր կյանքը նվիրել է հայ մանկական գրականությանը և մամուլի զարգացմանը՝ դառնալով «Էս ջուրն իրա ճամփով կգնա…», «Լիպո», «Ազատության հրթիռներ», «Հպարտ սեր» և այլ վիպակների, պատմվածքների, մանկական հեքիաթների հեղինակ։ Մահացել է 1978 թվականի հունիսի 15-ին Երևանում։ 

Միջնակարգ կրթությունն ստացել Ղարաքիլիսայում, 1923 թվականին ավարտել Թիֆլիսի Հովնանյան-Մարիամյան օրիորդաց ուսումնարանը, 1933 թվականին՝ Մոսկվայի կոմունիստական ժուռնալիստիկայի ինստիտուտը։ 35 տարի աշխատել է մամուլի բնագավառում։ 1934–1937 թվականներին եղել է «Հոկտեմբերիկ» մանկական ամսագրի խմբագիրը, 1939–1942 թվականներին՝ «Գրական թերթ»-ի խմբագրի տեղակալ, 1942–1945 թվականներին՝ Երևանի ռադիոկոմիտեի գրական բաժնի գլխավոր խմբագիր։ Նրա գործերից թարգմանվել և առանձին գրքերով լույս են տեսել ռուսերեն և ադրբեջաներեն։ 

Արաքսը մնաց Ղարաքիլիսայից Երևան տանող մանկական գրականության կամուրջը՝ իր պատմվածքներով, վիպակներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ մանկական գրականության խորքերով և մաքուր սիրո գեղեցկությամբ։



### Русский
Просветительница армянской детской литературы

Аракси (Аракси Муради Аветисян) родилась 25 декабря 1903 года в Каракилисе (ныне Ванадзор) — армянская прозаик, детская писательница, редактор, посвятившая жизнь армянской детской литературе и развитию прессы, автор повестей, рассказов и сказок «Эта вода пойдёт своим путём…», «Липо», «Ракеты свободы», «Гордая любовь» и других. Умерла 15 июня 1978 года в Ереване.

Окончила среднюю школу в Каракилисе, в 1923 — Тифлисское училище Овнанян-Мариамян, в 1933 — Московский институт коммунистической журналистики. 35 лет работала в прессе. В 1934–1937 редактор детского журнала «Октябрёнок», в 1939–1942 заместитель редактора «Литературной газеты», в 1942–1945 главный редактор литературного отдела Ереванского радиокомитета. Её произведения переведены и изданы отдельными книгами на русском и азербайджанском.

Аракси осталась мостом детской литературы от Каракилисы до Еревана — своими рассказами, повестями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской детской литературы и чистотой любви.



### English
Enlightener of Armenian Children’s Literature

Araks (Araks Muradi Avetisyan) was born on December 25, 1903, in Karakilisa (now Vanadzor) — Armenian prose writer, children’s author, editor, who devoted her life to Armenian children’s literature and the development of the press, author of novellas, stories, and fairy tales *This Water Will Go Its Way…*, *Lipo*, *Rockets of Freedom*, *Proud Love*, and others. Died on June 15, 1978, in Yerevan.

Graduated from secondary school in Karakilisa, in 1923 from the Ovnanian-Mariamian girls’ school in Tiflis, in 1933 from the Moscow Institute of Communist Journalism. Worked in the press for 35 years. In 1934–1937 editor of the children’s magazine *Oktyabryonok*, in 1939–1942 deputy editor of *Literary Newspaper*, in 1942–1945 chief editor of the literary department of the Yerevan Radio Committee. Her works were translated and published as separate books in Russian and Azerbaijani.

Araks remained the bridge of children’s literature from Karakilisa to Yerevan — with her stories, novellas, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian children’s literature and the purity of love.

Նվարդ Արամի Ավագյանը ծնվել է 1940 թվականի դեկտեմբերի 21-ին ԼՂԻՄ-ի Ստեփանակերտի շրջանի Սղնախ գյուղում՝ հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, լրագրող, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան մրցանակի կրկնակի դափնեկիր՝

«Մատյան հառներգության» (1997) գրքի և «Պոեմ հայկական» եռապոեմի համար, «Կորած մեղեդի» (1969, առաջին գիրքը՝ Արամանույշ կեղծանունով), «Երկրորդ շնչառություն» (1978), «Դեմքով դեպի կրակը» (1988), «Հասուն իմ հասկ» (1990), «Ծանր լույս» (2004), «Թալիո» (2006) ժողովածուների հեղինակ։ 

Ավարտել է տեղի յոթամյա և Ավետարանոցի միջնակարգ դպրոցները, 1962 թվականին՝ Ադրբեջանի Վ. Ի. Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը։ 1962–1966 թվականներին հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ Դաշքեսանի Ալունտիդաղ ավանում։ 1967 թվականից՝ «Սովետական Ղարաբաղ» (այժմ՝ «Ազատ Արցախ») թերթում, 2005 թվականից՝ Արցախի հեռուստառադիոընկերության խորհրդում նախագահի խորհրդական։ 

Նվարդ Ավագյանը մնաց Սղնախից Ստեփանակերտ տանող արցախյան պոեզիայի կամուրջը՝ իր բանաստեղծություններով, պատմվածքներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Արցախի հոգու խորքերով և հայկական գրականության գեղեցկությամբ։



### Русский
Поэтический голос Арцаха

Нвард Арами Авагян родилась 21 декабря 1940 года в селе Сгнах Степанакертского района НКАО — армянская поэтесса, прозаик, журналист, двукратная лауреатка премии имени Егише правительства НКР за книгу «Матян харнергутиун» (1997) и трилогию «Поэм армянский», автор сборников «Потерянная мелодия» (1969, первая книга под псевдонимом Арамануш), «Второе дыхание» (1978), «Лицом к огню» (1988), «Спелый мой колос» (1990), «Тяжёлый свет» (2004), «Талио» (2006).

Окончила местную семилетнюю и среднюю школу Аветараноц, в 1962 — историко-филологический факультет Азербайджанского педагогического института им. В. И. Ленина. В 1962–1966 учитель армянского языка и литературы в восьмилетней школе села Алунтидаг Дашкесанского района. С 1967 работала в газете «Советский Карабах» (ныне «Азат Арцах»), с 2005 — советник председателя совета Арцахского телерадиокомпании.

Нвард Авагян осталась мостом арцахской поэзии от Сгнаха до Степанакерта — своими стихами, рассказами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами души Арцаха и красотой армянской литературы.



### English
Poetic Voice of Artsakh

Nvard Arami Avagyan was born on December 21, 1940, in the village of Sgnakh, Stepanakert district of NKAR — Armenian poetess, prose writer, journalist, twice laureate of the Yegishe Prize of the NKR government for the book *Matyan Harnnergutyan* (1997) and the trilogy *Armenian Poem*, author of collections *Lost Melody* (1969, first book under pseudonym Aramanush), *Second Breath* (1978), *Face to the Fire* (1988), *My Ripe Ear* (1990), *Heavy Light* (2004), *Talio* (2006).

Graduated from local seven-year and Avetaranots secondary schools, in 1962 — history-philology faculty of Azerbaijan Pedagogical Institute named after V. I. Lenin. In 1962–1966 teacher of Armenian language and literature in the eight-year school of Aluntidagh village, Dashkesan district. From 1967 worked at the newspaper *Soviet Karabakh* (now *Azat Artsakh*), from 2005 — advisor to the chairman of the council of Artsakh TV and Radio Company.

Nvard Avagyan remained the bridge of Artsakh poetry from Sgnakh to Stepanakert — with her poems, stories, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Artsakh soul and the beauty of Armenian literature.

Արփիար Փիլիպպոսի Արփիարյանը ծնվել է 1851 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Սամսունում՝ արևմտահայ արձակագիր, հրապարակախոս, գրական քննադատ և խմբագիր, «Արևելք» և «Մասիս» թերթերի խմբագիր, ով իր շուրջը համախմբել է ռեալիստական ուղղության գրողներին՝

դառնալով «Կարմիր ժամուց», «Ոսկի ապարանջանը», «Դատապարտյալը», «Երազի մը գինը», «Մինչև ե՞րբ» վիպակների և նովելների հեղինակ, որտեղ արծարծել է սոցիալական, բարոյական կարևոր հարցեր, արտահայտել աշխատավորության բողոքը անարդար կարգերի դեմ։ Մահացել է 1908 թվականի փետրվարի 12-ին Կահիրեում՝ կյանքի 57-րդ տարում։ 

Աշակերտել է Ղևոնդ Ալիշանին։ «Արարատյան ընկերություն հայոցի» և «Արևելք» թերթի հիմնադիրներից։ Խմբագրել է «Մասիս», «Հայրենիք», «Նոր կյանք», «Հայ հանդես», «Շիրակ» պարբերականները, երեք տասնամյակ թղթակցել «Մշակին»։ Հայկական ջարդերի տարիներին, խուսափելով թուրք կառավարության հետապնդումներից, 1896 թվականին մեկնել է արտասահման և այնտեղ շարունակել ակտիվ գործունեությունը՝ Եգիպտոսում, Անգլիայում, Ֆրանսիայում և Շվեյցարիայում հրատարակելով հայերեն լրագրեր, գրելով հրապարակախոսական, գրական և քննադատական երկեր։ Բարձր է գնահատել արևելահայ գրականությունը և ջանքեր թափել արևելահայ և արևմտահայ գրական ուժերին մերձեցնելու համար։ 

Արփիար Արփիարյանը մնաց Սամսունից Կահիրե տանող արևմտահայ ռեալիզմի կամուրջը՝ իր վիպակներով, հոդվածներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին սոցիալական արդարության խորքերով և հայ գրականության գեղեցկությամբ։



### Русский
Яркий голос западноармянского реализма

Арпиар Филиппосович Арпиарян родился 21 декабря 1851 года в Самсуне — западноармянский прозаик, публицист, литературный критик и редактор, редактор газет «Аревелк» и «Масис», вокруг которых пытался объединить писателей реалистического направления, автор романов и новелл «Красный часослов», «Золотой браслет», «Осуждённый», «Цена одного сна», «Доколе?», где поднимал важные социальные и моральные вопросы, выражая протест трудящихся против несправедливых порядков. Умер 12 февраля 1908 года в Каире на 57-м году жизни.

Ученик Гевонда Алишана. Один из основателей «Араратского общества армян» и газеты «Аревелк». Редактировал периодические издания «Масис», «Айреник», «Нор кянк», «Ай андес», «Ширак», три десятилетия сотрудничал с «Мшак». В годы армянских погромов, избегая преследований турецкого правительства, в 1896 году уехал за границу и там продолжил активную деятельность — в Египте, Англии, Франции и Швейцарии издавал армянские газеты, писал публицистические, литературные и критические работы. Высоко ценил восточноармянскую литературу и прилагал усилия для сближения литературных сил восточных и западных армян.

Арпиар Арпиарян остался мостом западноармянского реализма от Самсуна до Каира — своими романами, статьями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами социальной справедливости и красотой армянской литературы.



### English
Bright Voice of Western Armenian Realism

Arpiar Filipposi Arpiaryan was born on December 21, 1851, in Samsun — Western Armenian prose writer, publicist, literary critic, and editor, editor of newspapers *Arevelk* and *Masis*, around which he tried to unite writers of realistic direction, author of novels and novellas *The Red Hours*, *The Golden Bracelet*, *The Condemned*, *The Price of a Dream*, *Until When?*, where he raised important social and moral issues, expressing the protest of the working people against unjust orders. Died on February 12, 1908, in Cairo at the age of 56.

Pupil of Ghevond Alishan. One of the founders of the “Araratian Society of Armenians” and the newspaper *Arevelk*. Edited periodicals *Masis*, *Hayrenik*, *Nor Kyank*, *Hay Handes*, *Shirak*, for three decades collaborated with *Mshak*. During the years of Armenian massacres, avoiding persecution by the Turkish government, in 1896 he went abroad and continued active work there — in Egypt, England, France, and Switzerland publishing Armenian newspapers, writing publicistic, literary, and critical works. Highly valued Eastern Armenian literature and made efforts to bring closer the literary forces of Eastern and Western Armenians.

Arpiar Arpiaryan remained the bridge of Western Armenian realism from Samsun to Cairo — with his novels, articles, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of social justice and the beauty of Armenian literature.

Չինգիզ Թորեկուլի Այթմաթովը ծնվել է 1928 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ղրղզստանի Շեկեր գյուղում՝ ղրղզական և համաշխարհային գրականության մեծագույն դեմքերից մեկը, «Ջամիլյա», «Հրաժեշտ, Գյուլսարի», «Սպիտակ նավը», «Մեկ օր՝ ավելի երկար, քան դար», «Կասանդրայի դրոշմը» հանրահայտ վեպերի հեղինակը

իր կյանքում բազմիցս եղել է Հայաստանում, սիրահարվել հայ ժողովրդին և հայկական մշակույթին՝ դառնալով հայ-ղրղզական բարեկամության խորհրդանիշ։ Մահացել է 2008 թվականի հունիսի 10-ին Գերմանիայում՝ կյանքի 80-րդ տարում։ 

Այթմաթովը առաջին անգամ այցելել է Հայաստան 1960-ականներին և անմիջապես հմայվել է հայկական լեռներով, որոնք նրան հիշեցրել են իր Ղրղզստանի բնությունը։ Նա բազմիցս հյուրընկալվել է Երևանում, հանդիպել Վիլյամ Սարոյանին (որը նրան անվանել էր «իր եղբայր»), Պարույր Սևակին, Հրանտ Մաթևոսյանին, խոստովանելով. «Հայաստանը ինձ համար երկրորդ հայրենիք է»։ 1970-ականներին նա ակտիվորեն աջակցել է հայ գրողներին, նրանց գրքերը թարգմանվել են ղրղզերեն, իսկ իր վեպերը՝ հայերեն։ 1986 թվականի սպիտակամորթ երկրաշարժից հետո Այթմաթովը առաջիններից էր, որ Ղրղզստանից օգնություն ուղարկեց Հայաստան՝ կազմակերպելով մարդասիրական բեռներ։ 

Նրա «Սպիտակ նավը» վեպը հայ ընթերցողի համար դարձել է սեփական ճակատագրի արձագանքը՝ բնության և մարդու միասնության մասին։ Հայաստանում Այթմաթովի անունով կոչվել են փողոցներ, դպրոցներ, և նրա գրքերը մինչ օրս ամենասիրվածներից են։ 2008 թվականին Հայաստանի նախագահը նրան հետմահու պարգևատրել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանով։ 

Չինգիզ Այթմաթովը մնաց Շեկերից Երևան տանող բարեկամության անմար կամուրջը՝ իր վեպերով, ձայնով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ-ղրղզական բարեկամության խորքերով և համամարդկային արժեքներով։

### Русский
Армения и армяне в его сердце

Чингиз Торекулович Айтматов родился 12 декабря 1928 года в киргизском селе Шекер — один из величайших писателей киргизской и мировой литературы, автор «Джамили», «Прощай, Гульсары», «Белый пароход», «И дольше века длится день», «Плаха», неоднократно бывавший в Армении, влюблённый в армянский народ и культуру, ставший символом армяно-киргизской дружбы. Умер 10 июня 2008 года в Германии на 80-м году жизни.

Впервые он приехал в Армению в 1960-е и сразу был очарован армянскими горами, напоминавшими ему родной Кыргызстан. Многократно гостил в Ереване, встречался с Уильямом Сарояном (который назвал его «своим братом»), Паруйром Севаком, Грантом Матевосяном, признаваясь: «Армения для меня — вторая родина». В 1970-е активно поддерживал армянских писателей, их книги переводились на киргизский, а его романы — на армянский. После Спитакского землетрясения 1986 года Айтматов одним из первых отправил из Кыргызстана помощь Армении, организовав гуманитарные грузы.

Его «Белый пароход» стал для армянского читателя отголоском собственной судьбы — о единстве природы и человека. В Армении именем Айтматова названы улицы, школы, его книги до сих пор одни из самых любимых. В 2008 году президент Армении посмертно наградил его орденом «За заслуги перед Отечеством».

Чингиз Айтматов остался немеркнущим мостом дружбы от Шекера до Еревана — своими романами, голосом и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армяно-киргизской дружбы и общечеловеческими ценностями.

### English
Armenia and Armenians in His Heart

Chingiz Torekulovich Aitmatov was born on December 12, 1928, in the Kyrgyz village of Sheker — one of the greatest writers of Kyrgyz and world literature, author of *Jamila*, *Farewell, Gulsary*, *The White Ship*, *The Day Lasts More Than a Hundred Years*, *The Place of the Skull*, who visited Armenia many times, fell in love with the Armenian people and culture, becoming a symbol of Armenian-Kyrgyz friendship. Died on June 10, 2008, in Germany at the age of 79.

He first came to Armenia in the 1960s and was immediately enchanted by the Armenian mountains, reminiscent of his native Kyrgyzstan. He repeatedly visited Yerevan, met William Saroyan (who called him “my brother”), Paruyr Sevak, Hrant Matevosyan, confessing: “Armenia is my second homeland”. In the 1970s, he actively supported Armenian writers; their books were translated into Kyrgyz, and his novels into Armenian. After the 1986 Spitak earthquake, Aitmatov was among the first to send aid from Kyrgyzstan, organizing humanitarian cargo.

His *The White Ship* became an echo of the Armenian reader’s own fate — about the unity of nature and man. In Armenia, streets and schools are named after Aitmatov, and his books remain among the most beloved. In 2008, the President of Armenia posthumously awarded him the Order “For Services to the Motherland”.

Chingiz Aitmatov remained the undying bridge of friendship from Sheker to Yerevan — with his novels, voice, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian-Kyrgyz friendship and universal values.

### Кыргызча
Армения жана армяндар анын жүрөгүндө

Чыңгыз Төрөкулович Айтматов 1928-жылдын 12-декабрында Кыргызстандын Шекер айылында төрөлгөн — кыргыз жана дүйнөлүк адабияттын улуу инсандарынын бири, «Жамийла», «Кош бол, Гүлсары», «Ак кеме», «Бир күн жүз жылдан узун», «Кассандранын тамгасы» атактуу романдарынын автору, Арменияга бир нече жолу келип, армян элине жана маданиятына суктанып, армян-кыргыз достугунун символу болгон. 2008-жылдын 10-июнунда Германияда 80 жашында каза болгон.

Ал Арменияга биринчи жолу 1960-жылдары келип, армян тоолоруна суктанып, аларды өзүнүн Кыргызстан тоолоруна окшоштурган. Ереванда көп жолу конок болуп, Уильям Сароян (аны «бир туугандай» деп атаган), Паруйр Севак, Грант Матевосян менен жолуккан, «Армения мен үчүн экинчи мекен» деп айткан. 1970-жылдары армян жазуучуларын активдүү колдогон, алардын китептери кыргызчага, анын романдары армянчага которулган. 1986-жылдагы Спитак жер титирөөсүнөн кийин Айтматов Кыргызстандан Арменияга жардам жөнөткөндөрдүн бири болгон, гуманитардык жүктөрдү уюштурган.

Анын «Ак кеме» романы армян окурманы үчүн өз тагдырынын үнү болгон — жаратылыш менен адамдын биримдиги жөнүндө. Арменияда Айтматовдун аты менен көчөлөр, мектептер аталган, анын китептери эң сүйүктүүлөрдүн катарында. 2008-жылы Армениянын президенти аны өлгөндөн кийин «Мекенге кызматы үчүн» ордени менен сыйлаган.

Чыңгыз Айтматов Шекерден Ереванга чейинки достуктун өчпөс көпүрөсү бойдон калды — романдары, үнү жана чексиз берилгендиги менен муундарды армян-кыргыз достугунун тереңдиги жана жалпы адамзаттык баалуулуктар менен шыктандырып.

Բենիկ Մկրտչի Սեյրանյանը ծնվել է 1913 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ղազախի գավառի Կոթիգեղ (Կոթի) գյուղում՝ հայ խորհրդային արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանի

Վրացական ԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1971), Վրաստանի գրողների միության հայկական մասնաճյուղի նախագահ, «Կամուրջ» տարեգրքի խմբագրական խորհրդի նախագահ, ով իր կյանքը նվիրել է թբիլիսահայ գրականությանը՝ դառնալով «Քարափների կածանը» (1935), «Ծիրանաքար» (1945), «Ծաղկած հուշարձան» (1946), «Լեռնային բյուրեղ» (1949), «Ձուլարանի կրակները» (1950), «Աղբյուրներ» (1953), «Աստղերի հովիտ» (1959), «Աստղաձոր» (1963), «Ճամփաներ և ճակատագրեր» (1968) և 50-ից ավելի գրքերի հեղինակ։ Մահացել է 2003 թվականի մայիսի 24-ին Թբիլիսիում՝ կյանքի 90-րդ տարում, թաղված Խոջիվանքի պանթեոնում։ 

Փոքր տարիքից ապրել է Թբիլիսիում, 18 տարեկանում ավարտել մանկավարժական տեխնիկումը, աշխատել Օչամչիրեում և Թբիլիսիում որպես ուսուցիչ։ 1958 թվականին ավարտել Երևանի մանկավարժական ինստիտուտը։ 1933 թվականից՝ «Պրոլետար» (հետագայում՝ «Սովետական Վրաստան») թերթի խմբագրությունում, ապա՝ «Վրաստան» թերթի մշակույթի և գրականության բաժնի վարիչ։ Գրքերը հրատարակվել են Թբիլիսիում, Երևանում, Մոսկվայում, թարգմանվել վրացերեն, ռուսերեն։ 

Բենիկ Սեյրանյանը մնաց Կոթիգեղից Թբիլիսի տանող գրական կամուրջը՝ իր պատմվածքներով, վեպերով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին թբիլիսահայ գրականության խորքերով և խորհրդային մարդու հոգու գեղեցկությամբ։



### Русский
Неугасающий голос тбилисско-армянской литературы

Беник Мкртичевич Сейранян родился 12 декабря 1913 года в селе Котиге (Котих) Газахского уезда — армянский советский прозаик, драматург, переводчик, заслуженный деятель культуры Грузинской ССР (1971), председатель армянского отделения Союза писателей Грузии, председатель редколлегии альманаха «Камурдж», автор более 50 книг, в том числе «Карапнари катан» (1935), «Циранакар» (1945), «Цветущий памятник» (1946), «Горный хрусталь» (1949), «Огни плавильни» (1950), «Источники» (1953), «Долина звёзд» (1959), «Астхадзор» (1963), «Дороги и судьбы» (1968). Умер 24 мая 2003 года в Тбилиси на 90-м году жизни, похоронен в пантеоне Ходживанк.

С детства жил в Тбилиси, в 18 лет окончил педагогический техникум, работал учителем в Очамчире и Тбилиси. В 1958 окончил Ереванский педагогический институт. С 1933 — в редакции газеты «Пролетарий» (позже «Советская Грузия»), затем заведующий отделом культуры и литературы газеты «Врастан». Книги издавались в Тбилиси, Ереване, Москве, переводились на грузинский и русский.

Беник Сейранян остался литературным мостом от Котиге до Тбилиси — своими рассказами, романами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами тбилисско-армянской литературы и красотой души советского человека.



### English
Undying Voice of Tbilisi-Armenian Literature

Benik Mkrtichi Seyranyan was born on December 12, 1913, in the village of Kotigegh (Koti), Ghazakh district — Armenian Soviet prose writer, playwright, translator, Honored Cultural Figure of the Georgian SSR (1971), chairman of the Armenian branch of the Writers’ Union of Georgia, chairman of the editorial board of the almanac *Kamurj*, author of over 50 books, including *Karapnari Katan* (1935), *Tsiranakar* (1945), *Blooming Monument* (1946), *Mountain Crystal* (1949), *Fires of the Foundry* (1950), *Sources* (1953), *Valley of Stars* (1959), *Astghadzor* (1963), *Roads and Fates* (1968). Died on May 24, 2003, in Tbilisi at the age of 89, buried in Khojivank Pantheon.

From childhood lived in Tbilisi, at 18 graduated from pedagogical technical school, worked as a teacher in Ochamchire and Tbilisi. In 1958 graduated from Yerevan Pedagogical Institute. From 1933 — in the editorial office of *Proletar* (later *Soviet Georgia*), then head of the culture and literature department of *Vrastan*. Books published in Tbilisi, Yerevan, Moscow, translated into Georgian and Russian.

Benik Seyranyan remained the literary bridge from Kotigegh to Tbilisi — with his stories, novels, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Tbilisi-Armenian literature and the beauty of the Soviet man’s soul.

Հակոբ Օշականը (ծննդյան անունը՝ Յակոբ Քիւֆէճեան) ծնվել է 1883 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Բուրսայում՝ արևմտահայ գրականության վերջին մեծագույն դասականը

«Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան» (10 հատոր, 1945–1982) հանրագիտարանի հեղինակը, «Մնացորդաց» եռագրության (1932–1934), «Խոնարհները» (1920), «Խորհուրդներու մեհեանը» (1922), «Երբ պատանի են» (1925) ժողովածուների, «Սահակ Պարգևեան» (1985), «Սիւլէյման էֆէնտի» (1985) վեպերի, «Երբ մեռնիլ գիտենք» (1944), «Օրն օրերուն» (1946) պիեսների հեղինակը, «Մեհյան» (1914) և «Բարձրավանք» (1922) հանդեսների համախմբագիրը։ Մահացել է 1948 թվականի փետրվարի 17-ին Հալեպում՝ կյանքի 65-րդ տարում։ 

1899 թվականին ավարտել Բուրսայի Գևորգյան վարժարանը, սովորել Արմաշի դպրեվանքում։ 1921 թվականին Կ. Պոլսում հրատարակել «Խոնարհները» ժողովածուն։ Գրողի վիպագրության հիմնական թեման սփյուռքն է, հայոց անցյալն ու ներկան։ «Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան»-ը մնում է արևմտահայ գրականության անփոխարինելի հանրագիտարանը։ 

Հակոբ Օշականը մնաց Բուրսայից Հալեպ տանող արևմտահայ գրականության անմահ կամուրջը՝ իր վեպերով, պիեսներով, «Համապատկեր»-ով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին արևմտահայ գրականության խորքերով և սփյուռքի հոգու անմահությամբ։

—

### Русский
бессмертный хранитель западноармянской литературы

Акоп Ошакан (наст. имя Яков Кюфеджян) родился 9 декабря 1883 года в Бурсе — последний великий классик западноармянской литературы, автор десятитомной энциклопедии «Панорама западноармянской литературы» (1945–1982), трилогии «Остатки» (1932–1934), сборников «Скромные» (1920), «Храм размышлений» (1922), «Когда мы молоды» (1925), романов «Саак Паргевян» (1985), «Сулейман-эфенди» (1985), пьес «Когда мы умеем умирать» (1944), «День за днём» (1946), соредактор журналов «Меян» (1914) и «Бардзраванк» (1922). Умер 17 февраля 1948 года в Алеппо на 65-м году жизни.

Окончил Бурсинскую Геворгянскую семинарию (1899), учился в Армянском монастыре. В 1921 в Константинополе издал сборник «Скромные». Главная тема прозы Ошакана — диаспора, армянское прошлое и настоящее. «Панорама западноармянской литературы» остаётся незаменимой энциклопедией.

Акоп Ошакан остался бессмертным мостом от Бурсы до Алеппо — своими романами, пьесами, «Панорамой» и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами западноармянской литературы и бессмертием души диаспоры.

—

### English
Immortal Guardian of Western Armenian Literature

Hakob Oshakan (birth name Hagop Kufejian) was born on December 9, 1883, in Bursa — the last great classic of Western Armenian literature, author of the ten-volume encyclopedia *Panorama of Western Armenian Literature* (1945–1982), the trilogy *The Remnants* (1932–1934), collections *The Humble* (1920), *Temple of Meditations* (1922), *When We Are Young* (1925), novels *Sahak Pargevyan* (1985), *Suleyman Effendi* (1985), plays *When We Know How to Die* (1944), *Day by Day* (1946), co-editor of *Mehyan* (1914) and *Bardzravank* (1922). Died on February 17, 1948, in Aleppo at the age of 64.

Graduated from Bursa’s Gevorgyan Seminary (1899), studied at Armash Monastery. In 1921 published *The Humble* in Constantinople. The main theme of Oshakan’s prose is the diaspora, Armenian past and present. *Panorama of Western Armenian Literature* remains the irreplaceable encyclopedia.

Hakob Oshakan remained the immortal bridge from Bursa to Aleppo — with his novels, plays, *Panorama*, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Western Armenian literature and the immortality of the diaspora soul.

—

Նամի Արտեմի Միկոյանը (Գերուկյան) մահացել է 2025 թվականի նոյեմբերի 27-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 97-րդ տարում, թողնելով հետևում հայկական պատմության և երաժշտության անմար հիշողությունները՝ որպես պատմաբան-երաժշտագետ, լրագրող, «Իրենց աչքերով» հուշագրքի հեղինակ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, «Հայրենական մեծ պատերազմում գերազանց աշխատանքի համար» և «Խաղաղության ամրապնդման համար» մեդալակիր։

Ծնվել է 1928 թվականի նոյեմբերի 21-ին Թբիլիսում, հայ ընտանիքում։ Հայրը՝ Գերուկով Արտյոմը, մահացել է 1937 թվականին ստալինյան ճնշումների ժամանակ, մայրը՝ Պրիկալոնսկայա Քսենյան։ 1939 թվականին դաստիարակությունը ստանձնել է հորաքույրը՝ Նինան, Երևանում։ Հորեղբայրը՝ Գրիգորի Հարությունյանը (Հարությունով), 1937–1953 թվականներին եղել Կենտկոմի քարտուղար։ 1946 թվականին ընդունվել և 1951 թվականին ավարտել Երևանի կոնսերվատորիան՝ դաշնամուրի և երաժշտագիտական ֆակուլտետներով։ Պատերազմի տարիներին օգնել է հոսպիտալներին։ 1950 թվականին ամուսնացել Ալեքսեյ Անաստասովիչ Միկոյանի հետ, տեղափոխվել Մոսկվա։ 1957–1960 թվականներին սովորել ԽՍՀՄ ԳԱ արվեստի պատմության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ Աշխատել է Լենինյան մրցանակների կոմիտեում, «Սովետական երաժշտություն» ամսագրում, Հայկական հեռագրական գործակալությունում, հեղինակային իրավունքների համամիութենական գործակալությունում։ 

Հեղինակել է «Իրենց աչքերով» (2003, 2011) հուշագրքերը, «Գրիգոր Հարությունյանի կյանքն ու գործունեությունը» (2000)։ 

Նամի Միկոյանը մնաց Թբիլիսից Մոսկվա տանող հիշողության կամուրջը՝ իր գրքերով, լրագրությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական պատմության և երաժշտության խորքերով։

—

### Русский
Член семей руководителей Советской Армении и СССР

Нами Артёмовна Микоян скончалась 27 ноября 2025 года в Москве на 98-м году жизни, оставив неугасающую память армянской истории и музыки как историк-музыковед, журналистка, автор мемуаров «Своими глазами», член Союза писателей СССР, кавалер медалей «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» и «За укрепление мира». Родилась 21 ноября 1928 года в Тбилиси в армянской семье. Отец Артём Геруков погиб в 1937 году при сталинских репрессиях, мать Ксения Прикалонская. С 1939 воспитывалась тётей Ниной в Ереване. Дядя Григорий Арутюнов (Арутюнян) был секретарём ЦК с 1937 по 1953 год. В 1946–1951 окончила Ереванскую консерваторию по фортепиано и музыковедению. Во время войны помогала в госпиталях. В 1950 вышла замуж за Алексея Анастасовича Микояна, переехала в Москву. В 1957–1960 училась в аспирантуре Института истории искусств АН СССР. Работала в Комитете Ленинских премий, журнале «Советская музыка», Армянском телеграфном агентстве, ВААП.

Автор мемуаров «С любовью и печалью», «Своими глазами» (2003, 2011), книги о дяде «Жизнь и деятельность Григория Арутюнова» (2000).

Нами Микоян осталась мостом памяти от Тбилиси до Москвы — своими книгами, журналистикой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской истории и музыки.

—

### English
Member of the families of the leaders of Soviet Armenia and the USSR

Nami Artyomovna Mikoyan passed away on November 27, 2025, in Moscow at the age of 97, leaving an undying memory of Armenian history and music as historian-musicologist, journalist, author of memoirs *With Love and Sorrow* and *Through Their Own Eyes*, member of the USSR Writers’ Union, recipient of medals “For Valiant Labor in the Great Patriotic War” and “For Strengthening Peace”. Born on November 21, 1928, in Tbilisi to an Armenian family. Father Artyom Gerukov died in 1937 during Stalin’s repressions, mother Ksenia Prikalonskaya. From 1939 raised by aunt Nina in Yerevan. Uncle Grigory Arutyunov (Harutyunyan) was CC secretary 1937–1953. Graduated from Yerevan Conservatory in piano and musicology (1946–1951). During the war helped in hospitals. Married Alexey Anastasovich Mikoyan in 1950, moved to Moscow. Studied at the Institute of Art History postgraduate program (1957–1960). Worked at the Lenin Prize Committee, *Soviet Music* magazine, Armenian Telegraph Agency, VAAP.

Authored memoirs *With Love and Sorrow*, *Through Their Own Eyes* (2003, 2011), book about uncle *Life and Work of Grigory Arutyunov* (2000).

Nami Mikoyan remained the bridge of memory from Tbilisi to Moscow — with her books, journalism, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian history and music.

—

Ժիրայր Նորայրի Ավետիսյանը ծնվել է 1932 թվականի նոյեմբերի 21-ին Օշական գյուղում, Աշտարակի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1962 թվականից, ԽՄԿԿ անդամ 1957 թվականից, ով իր ստեղծագործություններով արտացոլել է գյուղական կյանքի խորքերը, սիրո և բնության գեղեցկությունը՝ դառնալով հայ գրականության անմոռաց դեմքերից։

Մահացել է 2001 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Երևանում՝ կյանքի 69-րդ տարում։ 1955 թվականին ավարտել Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Աշխատել է գործարանային, շրջանային թերթերում, Արփա-Սևան կառույցում, «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում, «Հայաստան» հրատարակչությունում, ՀԳՄ-ում։ 1975 թվականից զբաղվել է միայն գրական աշխատանքով։ Առաջին բանաստեղծությունները տպագրվել են 1947 թվականին «Հոկտեմբերիկ» ամսագրում։ Գրել է «Մանուշակ» (1956), «Առավոտը գյուղում» (1958), «Ուր են տանում ճամփաները» (1959), «Կանաչ կածաններ» (1961), «Վերջին նամակը» (1960-ականներ), «Պատուհանները բաց պահիր» (1960-ականներ), «Աստղերը հարազատ և օտար» (1966), «Կապույտ արյուն» (1968), «Առուներ և կածաններ» (1971), «Ճանապարհներ, կա, ուրջներ» (1973), «Երկնագույն աղավնիներ» (1978), «Ամպ ու ծիածան» (1981), «Լուսաստղ. Պապը» (1981), «Սիմոն որդի Սիմոնի» (1984–1999, 4 գիրք), «Շիվու Ավագի երկրային արկածները» (1990–1991, 2 գիրք) և այլն։ Բեմադրվել են «Խաղաղ փողոց» (1962), «Խոտառատի Ծատուրը» (1964), «Ծիածան միշտ լինում է» (1972), «Փորձաշրջան» (1975), «Քո բաժին աշխարհը» (1976), «Ղողանջ փրկության» (1978), «Մենք տանտերեր ենք» (1980) պիեսները, ինքնագործ թատրոններում՝ «Հարմար թեկնածուն», «Բաբելի հարցը», «Քննություն», «Վատ ազգականը», «Քեռի Հովհաննեսի ճամպրուկները», «Անբուժելին», «Հողի կանչը»։ Թարգմանել է ռուս և էստոնացի գրողներից։ Մանկական գրքեր՝ «Միջակ Սոսը», «Ճնճղուկի ուզածը», «Նունեի զղջումը», «Ուրախ հանդիպում»։ 

Ժիրայր Ավետիսյանը մնաց Օշականից Երևան տանող գրական կամուրջը՝ իր բանաստեղծություններով, վեպերով, պիեսներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին գյուղի, սիրո և հայրենիքի խորքերով։

—

### Русский
Летописец сельской жизни

Жирайр Норайрович Аветисян родился 21 ноября 1932 года в селе Ошакан, Аштаракский район, Армянская ССР, АССР, СССР. Армянский поэт, прозаик, драматург, переводчик, член Союза писателей СССР с 1962 года, член КПСС с 1957 года, отразивший в работах глубины сельской жизни, любовь и красоту природы, став незабываемой фигурой армянской литературы. Умер 26 декабря 2001 года в Ереване на 70-м году жизни. В 1955 окончил филологический факультет Ереванского государственного университета. Работал в заводской и районной прессе, на стройке Арпа-Севан, в «Арменфильм», издательстве «Армения», в СП Армении. С 1975 года занимался только литературой. Первые стихи опубликованы в 1947 году в журнале «Октябрёнок».

Написал «Фиалка» (1956), «Утро в деревне» (1958), «Куда ведут дороги» (1959), «Зелёные мосты» (1961), «Последнее письмо» (1960-е), «Держи окна открытыми» (1960-е), «Звёзды родные и чужие» (1966), «Голубая кровь» (1968), «Ручьи и мосты» (1971), «Дороги, остановки, мосты» (1973), «Голубые голуби» (1978), «Облако и радуга» (1981), «Светлая звезда. Дед» (1981), «Симон сын Симона» (1984–1999, 4 книги), «Земные приключения Шиву Ага» (1990–1991, 2 книги) и др. Поставлены пьесы «Мирная улица» (1962), «Цатур из Хотарата» (1964), «Радуга всегда бывает» (1972), «Испытательный срок» (1975), «Твоя доля мира» (1976), «Звон спасения» (1978), «Мы хозяева» (1980), в самодеятельных театрах — «Удобный кандидат», «Вопрос Бабеля», «Экзамен», «Плохой родственник», «Чемоданы дяди Ованеса», «Неизлечимый», «Зов земли». Детские книги: «Средний Сос», «Что хочет воробей», «Раскаяние Нуне», «Весёлая встреча».

Жирайр Аветисян остался литературным мостом от Ошакана до Еревана — своими стихами, романами, пьесами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами деревни, любви и родины.

—

### English
Chronicler of Rural Life

Jirayr Norayri Avetisyan was born on November 21, 1932, in Oshakan village, Ashtarak district, Armenian SSR, USSR. Armenian poet, prose writer, playwright, translator, member of the USSR Writers’ Union since 1962, member of the CPSU since 1957, who reflected the depths of rural life, love, and nature’s beauty in his works, becoming an unforgettable figure in Armenian literature. Died on December 26, 2001, in Yerevan at the age of 69. In 1955 graduated from the Faculty of Philology at Yerevan State University. Worked in factory and district newspapers, at Arpa-Sevan construction, Armenfilm studio, Hayastan publishing house, Writers’ Union of Armenia. From 1975 devoted himself solely to literature. First poems published in 1947 in *Hoktem berik* magazine.

Wrote *Violet* (1956), *Morning in the Village* (1958), *Where the Roads Lead* (1959), *Green Bridges* (1961), *Last Letter* (1960s), *Keep the Windows Open* (1960s), *Native and Alien Stars* (1966), *Blue Blood* (1968), *Streams and Bridges* (1971), *Roads, Stops, Bridges* (1973), *Blue Doves* (1978), *Cloud and Rainbow* (1981), *Bright Star. Grandpa* (1981), *Simon Son of Simon* (1984–1999, 4 books), *Earthly Adventures of Shivu Aga* (1990–1991, 2 books), and others. Staged plays: *Peaceful Street* (1962), *Tsatur from Khotarat* (1964), *Rainbow Always Exists* (1972), *Probation Period* (1975), *Your Share of the World* (1976), *Bell of Salvation* (1978), *We Are the Hosts* (1980), in amateur theaters — *Convenient Candidate*, *Babel’s Question*, *Exam*, *Bad Relative*, *Uncle Hovhannes’s Suitcases*, *Incurable*, *Call of the Land*. Children’s books: *Average Sos*, *What the Sparrow Wants*, *Nune’s Regret*, *Joyful Meeting*.

Jirayr Avetisyan remained the literary bridge from Oshakan to Yerevan — with his poems, novels, plays, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of village life, love, and homeland.

—