Թեհրանը, մեղադրելով ԽՍՀՄ-ին էքսպանսիոնիզմի մեջ, առաջին  պաշտոնական բողոքը ներկայացրեց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին

Համաձայն Իրանի կառավարության հետ պայմանավորվածությունների՝ դաշնակից ուժերից պահանջվում էր լքել Իրանի տարածքը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո մի քանի ամսվա ընթացքում։ Եվ եթե Բրիտանիան ժամանակին կատարեր այդ պարտավորությունը, ԽՍՀՄ-ը չէր շտապում դա անել։

Ընդհակառակը, ավարտելով նացիզմի պարտությունը, Խորհրդային Միությունը կարողացավ լրջորեն ներգրավվել Ատրապատականի համար մղվող պայքարում։ Այն ուժեղացրեց խորհրդային քարոզչությունը, ինչպես նաև խորհրդային հետախուզական ծառայությունների գործունեությունը շահի կողմնակիցներին ոչնչացնելու համար։
ԽՍՀՄ-ի դիրքերը տարածաշրջանում այնքան ուժեղացան, որ Ադրբեջանական ԽՍՀ ղեկավար Միր Ջաֆար Բաղիրովը, ով ակտիվորեն աշխատում էր հյուսիսային Իրանում և երազում էր դառնալ «Ադրբեջանի միավորողը», հակակրանքով հայտարարեց. «Եթե ուզում եք իմանալ, ճշմարտությունը, ուրեմն Թեհրանը հնագույն ադրբեջանական քաղաք է»։
1945 թվականին խորհրդային ղեկավարությունը որոշեց տնտեսապես ինտեգրել տարածաշրջանը ԽՍՀՄ-ին։ Երկիր են ուղարկվում մասնագետներ՝ ձեռնարկություններ կառուցելու և նավթի հանքեր որոնելու համար։
Նույն թվականի նոյեմբերին Թեհրանի կառավարությունը վերջնականապես կորցրեց Ատրպատականը, որը մինչ այդ գործնականում ոչ մի վերահսկողություն չուներ։ Իրանական Ադրբեջանի խորհրդային դեմոկրատական կուսակցության պարտիզանական ջոկատները խորհրդային զորքերի ակտիվ աջակցությամբ գրավում են երկրի առանցքային կառավարական հաստատությունները՝ զինաթափելով իրանական բանակի և ոստիկանության որոշ մասեր։
1945 թվականի դեկտեմբերի 12-ին հռչակվեց Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը՝ Սեյիդ Ջաֆար Պիշևարիի գլխավորությամբ։ Ֆորմալ առումով այն համարվում էր «ինքնավար հանրապետություն» Իրանի կազմում, բայց իրականում ամբողջ թափով շարժվում էր դեպի ԽՍՀՄ։
Իրանը հյուսիսային տարածքներին հրաժեշտ տալու մտադրություն չուներ. Քանի որ խորհրդային բանակը թույլ չի տվել իրանական զորքերի մուտքը Ատրպատականի տարածք, Թեհրանը որոշել է գործել դիվանագիտական մեթոդներով։ԱՄՆ-ն և Մեծ Բրիտանիան ակտիվ աջակցություն են ցուցաբերել Իրանին։

Խորհրդային ղեկավարությունը, հանկարծ հայտնվելով ՄԱԿ-ի և արևմտյան երկրների դաժան ճնշման տակ, հասկացավ, որ չի կարող իրանական արկածախնդրությունը վերջակետ դնել։ Ստալինը որոշեց սակարկել. Ամիսներ տեւած բանակցությունների արդյունքում նա Իրանի վարչապետ Քավամ ալ-Սալթանիից խոստում է ստացել, որ խորհրդային զորքերի դուրսբերումից հետո ԽՍՀՄ-ին թույլ կտրվի նավթային կոնցեսիաներ զարգացնել Իրանի հյուսիսում։ Այս խոստումը երբեք չի կատարվի։
1946 թվականի մայիսին խորհրդային բանակի հեռանալուց հետո ժողովրդական հանրապետությունները փաստացի դատապարտված էին։ Մնալով առանց աջակցության՝ նրանք, այնուամենայնիվ, պատրաստ էին դիմակայել առաջ շարժվող իրանական բանակին։
Ստալինի ուղերձը նրանց սառը ցնցուղ էր ադրբեջանցիների և քրդերի համար. «Քավամը, որպես վարչապետ, պաշտոնական իրավունք ունի զորքեր ուղարկել Իրանի ցանկացած հատված, այդ թվում՝ Ադրբեջան, հետևաբար հետագա զինված դիմադրությունն անիրագործելի է, անհարկի և անշահավետ»։
1946-ի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին իրանական բանակը առանց կռվի գրավեց երկրի հյուսիսային տարածքները՝ վերացնելով ինքնահռչակ հանրապետությունը, սակայն Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության ղեկավարներին հաջողվեց փախչել ԽՍՀՄ։
Այնտեղ նրանք չարժանացան իրենց սպասած ընդունելությանը։ Նրանցից ոմանք շուտով հայտնվեցին ճամբարներում՝ «լրտեսական գործունեության» մեղադրանքով։ Ավերված պետության ղեկավար Սեյիդ Ջաֆար Պիշևարին մահացել է խորհրդային գաղտնի ծառայությունների կազմակերպած ավտովթարից և ամենայն պատիվով հուղարկավորվել Խորհրդային Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվում։

Тегеран обвинив СССР в экспансионизме, подал первую в истории официальную жалобу в Совет Безопасности Организации Объединенных Наций. Согласно договоренностям с правительством Ирана, союзные войска были обязаны покинуть территорию Ирана в течение нескольких месяцев после окончания Второй мировой войны. И если Британия выполнила это обязательство вовремя, СССР с этим не очень спешил.
Напротив, завершив разгром нацизма, Советский Союз смог вплотную заняться борьбой за Атрапатакан. В нем усилилась советская пропаганда, а также деятельность советских спецслужб по уничтожению сторонников шаха.
Позиции СССР в регионе стали настолько сильны, что лидер Азербайджанской ССР Мир Джафар Багиров, активно работавший в северном Иране и мечтавший стать «Объединителем Азербайджана», с вызовом заявлял: «Если хотите знать правду, то и Тегеран — древний азербайджанский город».
В 1945 году советское руководство приняло решение об экономической интеграции региона с СССР. В страну отправляются специалисты для строительства предприятий и поиска месторождений нефти.
В ноябре того же года тегеранское правительство окончательно теряет Атрпатакана, который и до этого оно практически не контролировало. Партизанские отряды просоветской Демократической партии Иранского Атрпатакана при активной поддержке советских войск занимают ключевые государственные учреждения страны, разоружают части иранской армии и полиции.
12 декабря 1945 года была провозглашена Демократическая Республика Азербайджан во главе с Сеидом Джафаром Пишевари. Формально она считалась «автономной республикой» в составе Ирана, но в действительности на всех парах двигалась в сторону СССР.
Иран отнюдь не собирался прощаться с северными территориями. Поскольку Советская Армия препятствовала иранским войска вступить на территорию Атрпатакан, Тегеран решил действовать дипломатическими методами.
Активную поддержку Ирану оказали США и Великобритания.
Советское руководство, внезапно оказавшись под жестким давлением ООН и западных стран, осознало, что не сможет довести иранскую авантюру до конца. Сталин решил торговаться. В итоге многомесячных переговоров, он получил обещание иранского премьер-министра Кавама ас-Салтани, что после вывода советских войск, СССР будет допущен к разработке нефтяных концессий в северном Иране. Обещание это никогда не будет выполнено.
После ухода Советской Армии в мае 1946 года народные республики были фактически обречены. Оставшись без поддержки, они тем не менее были готовы оказать сопротивление наступающей иранской армии.
Холодным душем для азербайджанцев и курдов стало переданное им послание Сталина: «Кавам как премьер-министр имеет формальное право послать войска в любую часть Ирана, в том числе и в Азербайджан, поэтому дальнейшее вооруженное сопротивление нецелесообразно, не нужно и невыгодно».
В ноябре-декабре 1946 года иранская армия без боя заняла северные территории страны, ликвидировав самопровозглашенную республику, но лидерам Демократической Республики Азербайджан удалось сбежать в СССР.
Там они получили не тот прием, на который рассчитывали. Некоторые из них вскоре оказались в лагерях из-за обвинений в «шпионской деятельности». Глава же уничтоженного государства Сеид Джафар Пишевари погиб в автомобильной катастрофе, подстроенной советскими спецслужбами, и со всеми почестями был похоронен в столице советского Азербайджана Баку.

Tehran, accusing the USSR of expansionism, filed the first ever official complaint to the United Nations Security Council. According to the agreements with the Iranian government, the allied forces were obliged to leave Iran within a few months after the end of World War II. And while Britain fulfilled this obligation on time, the USSR was in no hurry.
On the contrary, having completed the defeat of Nazism, the Soviet Union was able to seriously engage in the struggle for Atrpatakan. Soviet propaganda intensified there, as well as the activities of the Soviet special services to destroy the supporters of the Shah.
The USSR’s position in the region became so strong that the leader of the Azerbaijan SSR Mir Jafar Bagirov, who was actively working in northern Iran and dreamed of becoming the “Atrpatakan”, defiantly declared: “If you want to know the truth, then Tehran is also an ancient Azerbaijani city.”
In 1945, the Soviet leadership decided to economically integrate the region with the USSR. Specialists were sent to the country to build enterprises and search for oil fields. In November of the same year, the Tehran government finally lost Atrpatakan, which it had practically no control over before. Guerrilla units of the pro-Soviet Democratic Party of Iranian Azerbaijan, with the active support of Soviet troops, occupied key government institutions in the country and disarmed parts of the Iranian army and police.
On December 12, 1945, the Democratic Republic of Azerbaijan was proclaimed, headed by Seyid Jafar Pishevari. Formally, it was considered an “autonomous republic” within Iran, but in reality it was moving at full speed towards the USSR.
Iran had no intention of saying goodbye to its northern territories. Since the Soviet Army prevented Iranian troops from entering the territory of Atrpatakan, Tehran decided to act through diplomatic means. Iran received active support from the United States and Great Britain.
The Soviet leadership, suddenly finding itself under severe pressure from the UN and Western countries, realized that it would not be able to complete the Iranian adventure. Stalin decided to bargain. As a result of months of negotiations, he received a promise from Iranian Prime Minister Qavam al-Saltani that after the withdrawal of Soviet troops, the USSR would be allowed to develop oil concessions in northern Iran. This promise would never be fulfilled.
After the withdrawal of the Soviet Army in May 1946, the people’s republics were essentially doomed. Left without support, they were nevertheless ready to resist the advancing Iranian army.
A cold shower for the Azerbaijanis and Kurds was the message Stalin conveyed to them: “Qavam, as Prime Minister, has the formal right to send troops to any part of Iran, including Azerbaijan, so further armed resistance is inappropriate, unnecessary and unprofitable.” In November-December 1946, the Iranian army occupied the northern territories of the country without a fight, liquidating the self-proclaimed republic, but the leaders of the Democratic Republic of Azerbaijan managed to escape to the USSR. There, they did not receive the reception they had expected. Some of them soon ended up in camps due to accusations of “espionage activities.” The head of the destroyed state, Seyid Jafar Pishevari, died in a car accident orchestrated by the Soviet secret services and was buried with full honors in the capital of Soviet Azerbaijan, Baku.