«Ապրիլի 30-ի ողբերգությունը. Գետաշենի և Մարտունաշենի արյունալի օրեր»

30 ապրիլի, 1991 թ., Գետաշեն, Հայաստան
1991 թվականի ապրիլի 30-ին սկսվեց «Օղակ» գործողությունը, որն ընդմիշտ փոխեց Գետաշեն և Մարտունաշեն գյուղերի ճակատագիրը:

ԽՍՀՄ ՆԳՆ Բաքվի գնդի ստորաբաժանումները՝ գնդապետ Մաշկովի հրամանատարությամբ, գրավեցին Գետաշենին հաշվող բարձունքները և սկսեցին գյուղի հրետակոծությունը: Գետաշենից սիրողական ռադիոկայանի հաղորդագրությունը սարսափեցնող էր. «Գյուղ ներխուժած զորքերը սկսել են խաղաղ բնակիչների ջարդեր: Ժամը 21:00-ի դրությամբ սպանվել է ավելի քան 10 մարդ, կան բազմաթիվ ծանր վիրավորներ և պատանդներ…»:
Գետաշենի 1497 ընտանիքների դեմ, որոնք դեռևս մնացել էին գյուղում, ուղարկվեցին 207 տանկեր և զրահամեքենաներ, 6 «Կոկորդիլոս» և «Կոբրա» տիպի ուղղաթիռներ: Գյուղի ծայրամասում անմիջապես այրվեցին 27 տներ, հայտնվեցին առաջին զոհերը: Բնակիչները հավաքվեցին գյուղի կենտրոնում՝ կազմելով ինքնապաշտպանության օղակ: Հարձակումը սկսվեց ուղղաթիռների ռմբակոծությամբ, որին հաջորդեցին տանկերի կրակոցները: Դրան հաջորդեցին խորհրդային զինվորները, որոնց հետևում թաքնված էին ադրբեջանական ՕՄՕՆ-ը, Ժողովրդական ճակատի ներկայացուցիչներն ու թալանչիները՝ ընդհանուր առմամբ մոտ 13,000 մարդ: Զինվորների դեմքերը, անհայտ պատճառով, պատված էին կանաչուկով:
Ապրիլի 30-ին Գետաշենում և Մարտունաշենում ՕՄՕՆ-ի կողմից կազմակերպված ջարդերի հետևանքով սպանվեց 17 մարդ, տասնյակ վիրավորներ կային, այդ թվում՝ երեխաներ: Ավելի քան 40 մարդ վերցվեց պատանդ: Մայիսի 2-ին ադրբեջանական ՕՄՕՆ-ը տարածեց փաստաթուղթ, որով Գետաշենի և Մարտունաշենի բնակիչները իբր խնդրում էին ՕՄՕՆ-ին և զինվորականներին թույլ տալ անարգել լքել գյուղերը: ԿԳԲ-ի ղեկավար Կրյուչկովն արդեն հղում էր անում այդ փաստաթղթին: 
Մայիսի 3. Մարտունաշեն գյուղն ամբողջությամբ այրվում էր: Զոհվեց 12 մարդ, 20-ը անհետ կորած էին, 7-ը՝ պատանդ:
Մայիսի 4. ԽՍՀՄ նախագահ Գորբաչովը Կրյուչկովի միջոցով հայտարարեց. «Մարտունաշենի և Գետաշենի բնակչության տեղահանման հարցը հանվել է օրակարգից: Ոչ ոք իրավունք չունի ստիպել այդ գյուղերի բնակիչներին լքել իրենց բնակավայրերը»: Սակայն այդ խոսքերն արդեն ուշ էին՝ գյուղերում հայեր այլևս չէին մնացել: Մայիսի 2-ից ուղղաթիռներով սկսվեց մարդկանց տարհանումը, իսկ մայիսի 8-ին՝ գյուղի թալանը: 
Այս օրերը մնացին որպես հայ ժողովրդի պատմության արյունալի էջեր, որոնք վկայում են անմեղ զոհերի, կորցրած հայրենիքի և անարդարության մասին: Գետաշենն ու Մարտունաշենը դարձան խորհրդանիշեր՝ հիշեցնելով, որ ազատության և արժանապատվության համար պայքարը երբեք չի մարում:

«Трагедия 30 апреля: Кровавые дни Геташена и Мартунашена»
30 апреля 1991 года, Геташен, Армения
30 апреля 1991 года началась операция «Кольцо», навсегда изменившая судьбу сел Геташен и Мартунашен. Подразделения Бакинского полка ВВ МВД СССР под командованием полковника Машкова заняли господствующие над Геташеном высоты и начали обстрел села. Сообщение любительской радиостанции из Геташена повергало в ужас: «Ворвавшиеся в село войска начали погромы мирных жителей. На 21:00 убито более 10 человек, много тяжелораненых и заложников…».
Против 1497 семей Геташена, оставшихся в селе, были брошены 207 танков и бронетранспортеров, 6 вертолетов типа «Крокодил» и «Кобра». На окраине села сразу подожгли 27 домов, появились первые жертвы. Жители стянулись к центру, образовав круг самообороны. Атака началась с бомбежки вертолетами, затем открыли огонь танки, после чего вошли советские солдаты, а за их спинами скрывались азербайджанский ОМОН, представители Народного фронта и мародеры — всего около 13,000 человек. Лица солдат, по неизвестной причине, были вымазаны зеленкой.
30 апреля в Геташене и Мартунашене в результате погромов, организованных ОМОН, было убито 17 человек, десятки ранены, включая детей. Более 40 человек взяли в заложники. 2 мая азербайджанский ОМОН распространил документ, согласно которому жители Геташена и Мартунашена якобы просили ОМОН и военных дать им возможность покинуть села. Глава КГБ Крючков уже ссылался на этот документ. 
3 мая. Село Мартунашен полыхало в огне. Погибло 12 человек, 20 пропали без вести, 7 взяты в заложники.
4 мая. Президент Горбачев через Крючкова передал: «Вопрос о депортации населения Мартунашена и Геташена снят. Никто не имеет права принуждать жителей этих сел покинуть места их проживания». Но слова опоздали — в селах уже не осталось армян. Со 2 мая началась эвакуация людей вертолетами, а 8 мая — разграбление села. 
Эти дни остались в истории армянского народа как кровавые страницы, свидетельствующие о невинных жертвах, потерянной родине и несправедливости. Геташен и Мартунашен стали символами, напоминающими, что борьба за свободу и достоинство никогда не угасает.

“The Tragedy of April 30: The Bloody Days of Getashen and Martunashen”
April 30, 1991, Getashen, Armenia
On April 30, 1991, Operation “Ring” began, forever altering the fate of the villages of Getashen and Martunashen. Units of the Baku Regiment of the USSR Ministry of Internal Affairs, under Colonel Mashkov’s command, seized the heights overlooking Getashen and started shelling the village. A chilling message from an amateur radio station in Getashen reported: “Troops that stormed the village have begun massacring civilians. As of 21:00, over 10 people have been killed, with many seriously wounded and hostages taken…”.
Against the 1,497 families remaining in Getashen, 207 tanks and armored vehicles, along with 6 “Crocodile” and “Cobra” helicopters, were deployed. At the village’s outskirts, 27 houses were immediately set ablaze, and the first casualties emerged. Residents gathered in the village center, forming a defensive circle. The assault began with helicopter bombings, followed by tank fire. Soviet soldiers then entered, with Azerbaijani OMON, representatives of the Popular Front, and looters—around 13,000 in total—hiding behind them. For reasons unknown, the soldiers’ faces were smeared with green antiseptic.
On April 30, pogroms organized by the OMON in Getashen and Martunashen left 17 people dead, dozens wounded, including children, and over 40 taken hostage. On May 2, the Azerbaijani OMON circulated a document claiming that the residents of Getashen and Martunashen had requested safe passage to leave their villages. KGB Chairman Kryuchkov was already referencing this document. 
May 3. Martunashen was entirely engulfed in flames. Twelve people were killed, 20 went missing, and 7 were taken hostage.
May 4. President Gorbachev, through Kryuchkov, declared: “The issue of deporting the populations of Martunashen and Getashen has been dropped. No one has the right to force the residents of these villages to leave their homes.” But these words came too late—there were no Armenians left in the villages. Starting May 2, helicopters began evacuating people, and by May 8, the looting of the village commenced. 
These days remain etched in Armenian history as blood-soaked pages, bearing witness to innocent victims, a lost homeland, and injustice. Getashen and Martunashen became symbols, reminding us that the fight for freedom and dignity never fades.