Արվեստի Գանձերի Բացահայտողը 

3 սեպտեմբերի 1897 թվականին Մոսկվայում ծնվեց Վիկտոր Մկրտիչի  Լազարևը՝ հայ արվեստագետ, պատմաբան, գրող, ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, Բյուզանդագետների միջազգային ասոցիացիայի պատվավոր նախագահ։

Նրա կյանքը նման էր հին կտավի՝ խորը, բազմաշերտ և լի գույներով, որոնք բացահայտում էին արվեստի և մշակույթի գաղտնիքները։ Հայտնի Լազարյան տոհմի Նիկողոս Լազարյանի ընտանիքում ծնված Վիկտորը մեծացել է գիտության և արվեստի մթնոլորտում։ 1916–1920 թվականներին սովորել է Մոսկվայի համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետում, իսկ 1924 թվականին ավարտել է հնագիտության և արվեստաբանության ինստիտուտի ասպիրանտուրան։ 1926–1936 թվականներին աշխատել է Մոսկվայի կերպարվեստի թանգարանում՝ սկզբում որպես իտալական գեղանկարչության բաժնի տնօրեն, ապա՝ պատկերասրահի վարիչ և գիտական գծով տնօրենի տեղակալ։ Նույն ժամանակահատվածում կապվել է Մոսկվայի պետական համալսարանի հետ, իսկ 1960 թվականից դարձել է արտասահմանյան արվեստի պատմության ամբիոնի վարիչ։ 1925–1927 թվականներին ճանապարհորդել է Իտալիայում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Հունաստանում՝ ուսումնասիրելով թանգարանային և հնագիտական արժեքները։ Վերադառնալով՝ նա այդ փորձը վերածել է գիտական գլուխգործոցների՝ «Բյուզանդական գեղանկարչության պատմություն» (1947), «Իտալական վերածնության ծագումը», «Իտալացի հին վարպետներ», «Եվրոպական հին վարպետներ»։ Նա անդրադարձել է նաև հայկական մանրանկարչությանը՝ բացահայտելով հայ արվեստի գանձերը։ Լազարևը եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ արվեստի պատմության ինստիտուտի հիմնադիրներից, 1943 թվականին ընտրվել է թղթակից անդամ, իսկ 1945–1960 թվականներին ղեկավարել է գեղանկարչության և քանդակագործության բաժինը։ Նա մասնակցել է «Ռուս արվեստի պատմության» բազմահատորյակի ստեղծմանը։ Նրա միջազգային ճանաչումը հաստատվել է Բյուզանդագետների միջազգային ասոցիացիայի պատվավոր նախագահի կոչմամբ և Ավստրիայի, Բրիտանիայի, Իտալիայի, Սերբիայի, Ֆլորենցիայի, Սիցիլիայի և Վենետիկի գիտական ինստիտուտների պատվավոր անդամակցությամբ։ Քանիցս այցելել է Հայաստան՝ ուսումնասիրելով հայ մանրանկարչությունը։ Նրա նվաճումները պսակվել են Խորհրդային Միության պետական մրցանակով (1976), Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով և Լոմոնոսովի անվան մրցանակով։ Լազարևի գրքերն ու հետազոտությունները, ներառյալ «Ռուս արվեստի մոզաիկա և ֆրեսկաներ», «Նովգորոդի սրբապատկերներ» և «Հայկական մանրանկարչություն», մնում են արվեստի պատմության անգնահատելի ժառանգություն։ 

—

**Русский

Открыватель сокровищ искусства

3 сентября 1897 года в Москве родился Виктор Никитич Лазарев — армянский искусствовед, историк, писатель, член-корреспондент АН СССР, почетный президент Международной ассоциации византинистов. Его жизнь была подобна старинному полотну — глубокой, многослойной, полной красок, раскрывающих тайны искусства и культуры. Родившись в семье Никифора Лазарева из известного армянского рода Лазаревых, Виктор вырос в атмосфере науки и искусства. В 1916–1920 годах он учился на историко-филологическом факультете Московского университета, а в 1924 году окончил аспирантуру Института археологии и искусствоведения. С 1926 по 1936 год работал в Московском музее изобразительных искусств, сначала директором отдела итальянской живописи, затем хранителем галереи и заместителем директора по научной работе. В те же годы он начал сотрудничать с МГУ, а с 1960 года возглавил кафедру истории зарубежного искусства. В 1925–1927 годах он путешествовал по Италии, Франции, Бельгии, Германии, Австрии, Греции, изучая музейные и археологические ценности. Вернувшись, он превратил этот опыт в научные шедевры: «История византийской живописи» (1947), «Происхождение итальянского Возрождения», «Старые итальянские мастера», «Старые европейские мастера». Он также обращался к армянской миниатюре, открывая сокровища армянского искусства. Лазарев был одним из основателей Института истории искусств АН СССР, в 1943 году стал членом-корреспондентом академии, а в 1945–1960 годах руководил отделом живописи и скульптуры. Он участвовал в создании многотомной «Истории русского искусства». Его международное признание подтверждено избранием почетным президентом Международной ассоциации византинистов и почетным членством в академиях Австрии, Великобритании, Италии, Сербии, а также институтах Флоренции, Сицилии и Венеции. Неоднократно посещал Армению, изучая армянскую миниатюру. Его достижения увенчаны Государственной премией СССР (1976), орденом Трудового Красного Знамени и премией им. Ломоносова. Книги и исследования Лазарева, включая «Мозаики и фрески Древней Руси», «Новгородская иконопись» и «Армянская миниатюра», остаются бесценным наследием истории искусства. 

—

**English

Discoverer of Art’s Treasures

On September 3, 1897, in Moscow, Viktor Nikitich Lazarev was born — an Armenian art historian, writer, member-correspondent of the USSR Academy of Sciences, and honorary president of the International Association of Byzantinists. His life was like an ancient canvas — profound, layered, and vibrant with colors that unveiled the secrets of art and culture. Born into the family of Nikifor Lazarev from the renowned Armenian Lazarev dynasty, Viktor grew up surrounded by science and art. From 1916 to 1920, he studied at the historical-philological faculty of Moscow University, and in 1924, he completed his postgraduate studies at the Institute of Archaeology and Art History. From 1926 to 1936, he worked at the Moscow Museum of Fine Arts, first as director of the Italian painting department, then as gallery curator and deputy director for research. During the same period, he began collaborating with Moscow State University, and from 1960, he headed the Department of Foreign Art History. In 1925–1927, he traveled to Italy, France, Belgium, Germany, Austria, and Greece, studying museum and archaeological treasures. Upon returning, he transformed this experience into scholarly masterpieces: *History of Byzantine Painting* (1947), *The Origin of the Italian Renaissance*, *Old Italian Masters*, and *Old European Masters*. He also explored Armenian miniature art, revealing its treasures. Lazarev was a founder of the USSR Academy of Sciences’ Institute of Art History, became a member-correspondent in 1943, and led its painting and sculpture department from 1945 to 1960. He contributed to the creation of the multi-volume *History of Russian Art*. His international recognition was affirmed by his election as honorary president of the International Association of Byzantinists and honorary membership in the academies of Austria, Great Britain, Italy, Serbia, and institutes in Florence, Sicily, and Venice. He visited Armenia multiple times, studying Armenian miniatures. His achievements were crowned with the USSR State Prize (1976), the Order of the Red Banner of Labor, and the Lomonosov Prize. Lazarev’s books and studies, including *Mosaics and Frescoes of Ancient Rus*, *Novgorod Iconography*, and *Armenian Miniatures*, remain an invaluable legacy in art history. 

—