1903 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի գավառի Հաղպատ գյուղում բռնկվեց գյուղացիների ապստամբություն՝ ընդդեմ կալվածատիրական ճնշման և վրացի իշխան Զալիկո Բարաթովի անօրինությունների:

Այն վերաճեց զինված ընդհարման գյուղացիների և ռուսական կայսերական զորքերի միջև և դաժանորեն ճնշվեց կազակական ջոկատների կողմից նոյեմբերի 10-ին: Ապստամբությունը դարձավ հայ ժողովրդի դասակարգային պայքարի վառ էջերից մեկը և նախապատրաստեց 1905-1907 թվականների հեղափոխական շարժումները Լոռու տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն և պատճառներ** 
Հաղպատի 9560 դեսյատին հողերից 8500-ը պատկանում էր վրացի իշխան Բարաթովներին, որոնք այն ստացել էին Քարթլի-Կախեթի թագավոր Գեորգի XII-ից՝ բնակություն հաստատելու պայմանով: 1902 թվականին Զալիկո Բարաթովը կտրուկ բարձրացրեց կապալավարձը և դատարանի միջոցով պարտադրեց գյուղացիներին վճարել: Նախկինում տեղի ունեցած ողբերգական դեպքը՝ Բարաթովի կողմից գյուղացու դստեր բռնաբարությունը և նրա նշանածի կողմից Բարաթովների ընտանիքի 11 անդամի սպանությունը, խորացրել էր ատելությունը: Գյուղացիները, որոնց մեծ մասը հայեր էին, հայտնվել էին տնտեսական ճգնաժամի մեջ և հրաժարվեցին ենթարկվել դատարանի վճռին:

**Ապստամբության ընթացքը** 
Նոյեմբերի 8-ին 60 հեծյալ ոստիկանների ուղեկցությամբ Հաղպատ ժամանեց դատական կարգադրիչը՝ առգրավելու գյուղացիների գույքը: Գյուղացիները զինված դիմադրություն ցույց տվեցին, ստիպելով ոստիկաններին փախչել: Գավառապետ Շանշիևը հեռագիր ուղարկեց Կովկասի կառավարչապետին, և նոյեմբերի 10-ին 150 կազակներից ու ոստիկաններից կազմված ջոկատը ներխուժեց գյուղ: Նրանք կրակ բացեցին գյուղացիների վրա՝ սպանելով 8 մարդու (այդ թվում 4 կնոջ), վիրավորելով տասնյակներին: Հետո սկսվեց համատարած թալան, բռնաբարություններ և ծեծ: Ձերբակալվեց շուրջ 200 գյուղացի, որոնցից 18-ը տեղափոխվեց Թիֆլիսի Մետեխի բանտ:

**Հետևանքներ և ժառանգություն** 
Ապստամբությունը հուՖեց հարակից գյուղերը և դարձավ 1905 թվականի հեղափոխական շարժման նախերգանքը: Հենց Հաղպատում 1905-ին Ստեփան Շահումյանը և Սուրեն Սպանդարյանը անցկացրին բոլշևիկյան առաջին հավաքներից մեկը: Հաղպատի բնակիչները ստեղծեցին գյուղացիական կոմիտե, որը հրաժարվեց ճանաչել ցարական իշխանությունը: Դեպքերը արտացոլվեցին Էդուարդ Իսաբեկյանի երկու կտավներում (1956 և 1957 թթ.): Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ Հաղպատի ապստամբությունում հայ ժողովրդի անկոտրում ոգին՝ ընդդեմ ճորտատիրության և օտար իշխանության:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1903 թ. նոյեմբերի 8-10
– **Զոհեր**: 8 սպանված (այդ թվում 4 կին), տասնյակներ վիրավոր
– **Ձերբակալվածներ**: ~200, որոնցից 18-ը՝ Մետեխի բանտ
– **Հետագա զարգացում**: 1905 թ. հեղափոխական կոմիտեի ստեղծում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Լոռու մարզի արխիվներ, Էդուարդ Իսաբեկյանի արխիվ):

—

### Русская версия

Восстание крестьян села Хахпат— Символ борьбы армянского народа за справедливость

8 ноября 1903 года в селе Хахпат Борчалинского уезда Тифлисской губернии Российской империи вспыхнуло крестьянское восстание против феодального гнёта и беззаконий грузинского князя Залико Баратова. Оно переросло в вооружённое столкновение между жителями и царскими войсками и было жестоко подавлено казачьими отрядами 10 ноября. Восстание стало яркой страницей классовой борьбы армянского народа и предтечей революционных событий 1905–1907 годов в Лори.

**Предыстория и причины** 
Из 9560 десятин земли Хахпата 8500 принадлежали грузинским князьям Баратовым, получившим их от царя Картли-Кахети Георгия XII при условии переселения. В 1902 году Залико Баратов резко повысил арендную плату и через суд заставил крестьян платить. Ранее произошла трагедия: Баратов изнасиловал дочь своего работника, а её жених с друзьями убил 11 членов семьи Баратова. Крестьяне, в основном армяне, оказались в экономическом кризисе и отказались подчиняться суду.

**Ход восстания** 
8 ноября с 60 конными полицейскими в Хахпат прибыл пристав для описи и ареста имущества. Жители оказали вооружённое сопротивление, заставив полицию бежать. Уездный начальник Шаншиев сообщил в Тифлис, и 10 ноября прибыл отряд из 150 казаков и полицейских. Они открыли огонь по крестьянам, убив 8 человек (в том числе 4 женщины), ранив десятки. Затем начался массовый грабёж, изнасилования и избиения. Арестовано около 200 человек, 18 отправлены в Метехскую тюрьму Тифлиса.

**Последствия и наследие** 
Восстание взволновало соседние сёла и стало предвестником революции 1905 года. Именно в Хахпате в 1905 году Степан Шаумян и Сурен Спандарян провели одно из первых большевистских собраний. Жители создали крестьянский комитет, отказавшийся признавать царскую власть. События отражены в двух картинах Эдуарда Исабекяна (1956 и 1957). Как армянский историк, я вижу в Хахпатском восстании несгибаемый дух армянского народа против крепостничества и чужеземной власти.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8–10 ноября 1903 г.
– **Жертвы**: 8 убитых (в т.ч. 4 женщины), десятки раненых
– **Арестованы**: ~200, из них 18 — в Метехскую тюрьму
– **Дальнейшее развитие**: 1905 г. — создание революционного комитета

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Лорийской области, архив Эдуарда Исабекяна).

—

### English Version

The Khaghpat Peasants’ Uprising: — A Symbol of the Armenian People’s Struggle for Justice**

On November 8, 1903, a peasant uprising erupted in the village of Khaghpat, Borchalu uezd, Tiflis Governorate of the Russian Empire, against feudal oppression and the lawlessness of Georgian prince Zaliko Baratov. It escalated into armed clashes between villagers and imperial forces and was brutally suppressed by Cossack detachments on November 10. The uprising became a vivid page in the Armenian people’s class struggle and a precursor to the 1905–1907 revolutionary movements in Lori.

**Background and Causes** 
Of Khaghpat’s 9,560 desyatins of land, 8,500 belonged to the Georgian Baratov princes, granted by King George XII of Kartli-Kakheti on condition of settlement. In 1902, Zaliko Baratov sharply raised rent and enforced payment through court. A prior tragedy — Baratov’s rape of a worker’s daughter and the subsequent killing of 11 Baratov family members by her fiancé — deepened hatred. The mostly Armenian peasants faced economic crisis and refused to comply with the court.

**Course of the Uprising** 
On November 8, a judicial executor arrived with 60 mounted police to seize property. Villagers offered armed resistance, forcing police to flee. Uezd chief Shanshiev reported to Tiflis, and on November 10, a 150-strong Cossack-police detachment invaded. They fired on villagers, killing 8 (including 4 women) and wounding dozens. Mass looting, rapes, and beatings followed. About 200 were arrested, 18 sent to Metekhi Prison in Tiflis.

**Aftermath and Legacy** 
The uprising stirred neighboring villages and foreshadowed the 1905 revolution. In 1905, Stepan Shaumyan and Suren Spandaryan held one of their first Bolshevik meetings in Khaghpat. Villagers formed a peasant committee refusing to recognize tsarist authority. The events are depicted in two paintings by Eduard Isabekyan (1956 and 1957). As an Armenian historian, I see in the Khaghpat uprising the unbreakable spirit of the Armenian people against serfdom and foreign rule.

**Key Facts**
– **Date**: November 8–10, 1903
– **Casualties**: 8 killed (incl. 4 women), dozens wounded
– **Arrested**: ~200, 18 to Metekhi Prison
– **Further Development**: 1905 — formation of revolutionary committee

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Lori region archives, Eduard Isabekyan archive).

—

### ქართული ვერსია

ხაღფატის გლეხთა აჯანყება — სომეხი ხალხის სამართლიანობისთვის ბრძოლის სიმბოლო**

1903 წლის 8 ნოემბერს რუსეთის იმპერიის თბილისის გუბერნიის ბორჩალოს მაზრის სოფელ ხაღფატში აფეთქდა გლეხთა აჯანყება ფეოდალური ჩაგვრისა და ქართველი თავადის ზალიკო ბარათოვის უკანონობის წინააღმდეგ. აჯანყება გადაიზარდა შეიარაღებულ დაპირისპირებად მოსახლეობასა და იმპერიულ ჯარებს შორის და სასტიკად ჩაახშეს ყაზახურმა რაზმებმა 10 ნოემბერს. ეს მოვლენა გახდა სომეხი ხალხის კლასობრივი ბრძოლის ნათელი გვერდი და 1905–1907 წლების რევოლუციური მოძრაობების წინამორბედი ლორის რეგიონში.

**წინარე ისტორია და მიზეზები** 
ხაღფატის 9560 დესიატინიდან 8500 ეკუთვნოდა ქართველ თავად ბარათოვებს, რომლებიც მიიღეს ისინი ქართლ-კახეთის მეფე გიორგი XII-ისგან დასახლების პირობით. 1902 წელს ზალიკო ბარათოვმა მკვეთრად გაზარდა ქირა და სასამართლოს მეშვეობით აიძულა გლეხები გადაეხადათ. ადრე მომხდარი ტრაგედია — ბარათოვის მიერ მუშის ქალიშვილის გაუპატიურება და მისი საქმროს მიერ ბარათოვების ოჯახის 11 წევრის მკვლელობა — გაამწვავა სიძულვილი. უმეტესად სომეხი გლეხები ეკონომიკურ კრიზისში აღმოჩნდნენ და უარი თქვეს სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე.

**აჯანყების მიმდინარეობა** 
8 ნოემბერს 60 ცხენოსან პოლიციელთან ერთად ხაღფატში ჩამოვიდა სასამართლო აღმასრულებელი ქონების ჩამორთმევის მიზნით. მოსახლეობამ შეიარაღებული წინააღმდეგობა გაუწია და პოლიცია გააქცია. მაზრის უფროსმა შანშიევმა შეატყობინა თბილისს და 10 ნოემბერს 150 ყაზახი და პოლიციელი შეიჭრა სოფელში. მათ ცეცხლი გაუხსნეს გლეხებს, მოკლეს 8 ადამიანი (მათ შორის 4 ქალი), ათეულობით დაიჭრა. შემდეგ დაიწყო მასობრივი ძარცვა, გაუპატიურება და ცემა. დააპატიმრეს დაახლოებით 200 ადამიანი, 18 გადაიყვანეს თბილისის მეტეხის ციხეში.

**შედეგები და მემკვიდრეობა** 
აჯანყებამ აღძრა მეზობელი სოფლები და გახდა 1905 წლის რევოლუციის წინამორბედი. სწორედ ხაღფატში 1905 წელს სტეპან შაუმიანმა და სურენ სპანდარიანმა ჩაატარეს ბოლშევიკური პირველი შეხვედრებიდან ერთ-ერთი. მოსახლეობამ შექმნა გლეხური კომიტეტი, რომელმაც უარი თქვა ცარისტული ხელისუფლების აღიარებაზე. მოვლენები აისახა ედუარდ ისაბეკიანის ორ ტილოში (1956 და 1957). როგორც სომეხი ისტორიკოსი, ხაღფატის აჯანყებაში ვხედავ სომეხი ხალხის ურღვევ სულს მონობისა და უცხო ხელისუფლების წინააღმდეგ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 1903 წლის 8–10 ნოემბერი
– **დანაკარგები**: 8 მოკლული (მათ შორის 4 ქალი), ათეულობით დაჭრილი
– **დაპატიმრებულები**: ~200, მათგან 18 — მეტეხის ციხეში
– **შემდგომი განვითარება**: 1905 წ. — რევოლუციური კომიტეტის შექმნა

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, ლორის რეგიონის არქივები, ედუარდ ისაბეკიანის არქივი).

Լև Դավիթովիչ Տրոցկին (Բրոնշտեյն) ծնվել է 1879 թվականի նոյեմբերի 7-ին  Յանովկա գյուղում, Խերսոնի губерնիա, Ռուսական կայսրություն (այժմ՝ Բերեսլավկա, Ուկրաինա)՝ հարուստ, բայց անգրագետ հրեական ընտանիքում։

Երբեմնի հեղափոխական, խորհրդային քաղաքական գործիչ և տեսաբան, Տրոցկին խաղացել է կարևոր դեր 1905 թվականի հեղափոխության, 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղափոխության, Ռուսական քաղաքացիական պատերազմի և ԽՍՀՄ ստեղծման գործում։ Նրա կյանքը և գաղափարախոսությունը հաճախ կապվում են հայերի ճակատագրի հետ, քանի որ Տրոցկին, որպես Կարմիր բանակի հրամանատար, ազդեց հայ ժողովրդի վրա 1917-1920 թվականների իրադարձությունների ընթացքում, հատկապես Արևմտյան Հայաստանի և Ղարաբաղի հարցերում։

Տրոցկին, ով հրեական ծագմամբ էր, բայց միշտ պաշտպանել է բոլոր ճնշված ժողովուրդների իրավունքները, աջակցել է հայերի ազգային շարժմանը 1917-1918 թվականներին, երբ Բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո ձևավորվեց Հայաստանի Առաջին հանրապետությունը։ Նրա հրամանները օգնել են հայկական ուժերին պայքարել օսմանյան բանակի դեմ, և նա հանդես է եկել հակաթուրքական դիրքորոշմամբ, հատկապես 1918 թվականի Բաթումի պայմանագրի ժամանակ, որով Օսմանյան կայսրությունը կտրուկ կրճատեց հայկական տարածքները։ Տրոցկին քննադատել է Բաթումի պայմանագիրը որպես «իմպերիալիստական դավաճանություն» հայերի հանդեպ, և նրա գրառումները ցույց են տալիս հայերի ճնշման դեմ պայքարի աջակցությունը։ 1920 թվականին Կարմիր բանակի առաջխաղացման ժամանակ Տրոցկին հրամայել է աջակցել հայկական բոլշևիկներին, ինչը հանգեցրեց Հայաստանի սովետացմանը, սակայն նրա գաղափարախոսությունը՝ մշտական հեղափոխության տեսությունը, չի համապատասխանել Ստալինի կենտրոնացված իշխանությանը, ինչը հանգեցրեց Տրոցկու աքսորմանը 1929 թվականին և սպանությանը 1940 թվականին։ Պատերազմի տարիներին Տրոցկին աջակցել է հայկական գերիների ազատագրմանը և հակահայկական քաղաքականության դեմ պայքարին, սակայն Ստալինի ռեպրեսիաները, որոնց Տրոցկին դեմ էր, հարվածել են հայ ինտելիգենցիային, ինչը քննադատվում է որպես Տրոցկու «վաղ հաղթանակի» քաղաքականության հետևանք։ Տրոցկու հիշատակը հայերի մեջ կապված է հեղափոխության հույսի և ճնշման դեմ պայքարի հետ, չնայած նրա կյանքը կտրվել է 1940 թվականի օգոստոսի 21-ին Մեքսիկոյում, Ստալինի հրամանով։ Նրա գրքերը, ինչպիսիք են «Ռուսական հեղափոխությունը»-ն, հաճախ քննարկվում են հայկական համատեքստում՝ որպես ազգային ազատագրման օրինակ։

### Русский
Еврей подержавший армянские освободительные движения против Османской Империи

Лев Давидович Троцкий (Бронштейн) родился 7 ноября 1879 года (по старому стилю 26 октября) в селе Яновка Херсонской губернии Российской империи (ныне Береславка, Украина) в богатой, но неграмотной еврейской семье. Бывший революционер, советский политик и теоретик, Троцкий сыграл ключевую роль в революции 1905 года, Октябрьской революции 1917 года, Гражданской войне в России и создании СССР. Его жизнь и идеология часто связаны с судьбой армян, поскольку как командующий Красной армией он повлиял на армянский народ в событиях 1917–1920 годов, особенно в вопросах Западной Армении и Карабаха.

Троцкий, еврей по происхождению, всегда защищал права угнетённых народов, поддерживал национальное движение армян в 1917–1918 годах, когда после большевистской революции возникла Первая Республика Армения. Его приказы помогали армянским силам бороться с османской армией, и он выступал против турецкой политики, особенно во время Батумского договора 1918 года, по которому Османская империя резко сократила армянские территории. Троцкий критиковал договор как «империалистическое предательство» по отношению к армянам, и его записи показывают поддержку борьбы армян за свободу. В 1920 году, во время наступления Красной армии, Троцкий приказал поддерживать армянских большевиков, что привело к советизации Армении, но его теория постоянной революции не соответствовала сталинской централизованной власти, что закончилось его изгнанием в 1929 году и убийством в 1940 году. Во время войны Троцкий поддерживал освобождение армянских пленных и борьбу против антиармянской политики, но сталинские репрессии, против которых Троцкий был, ударили по армянской интеллигенции, что критикуется как следствие его «преждевременной победы». Память о Троцком среди армян связана с надеждой на революцию и борьбой против угнетения, несмотря на то, что его жизнь оборвалась 21 августа 1940 года в Мексике по приказу Сталина. Его книги, такие как «Русская революция», часто обсуждаются в армянском контексте как пример национального освобождения.

### English
A Jew who supported the Armenian liberation movements against the Ottoman Empire

Lev Davidovich Trotsky (Bronstein) was born on November 7, 1879 (October 26, Old Style), in the village of Yanovka, Kherson Governorate, Russian Empire (now Bereslavka, Ukraine), into a wealthy but illiterate Jewish family. A former revolutionary, Soviet politician, and theorist, Trotsky played a key role in the 1905 Revolution, the October Revolution of 1917, the Russian Civil War, and the creation of the USSR. His life and ideology are often linked to the fate of the Armenians, as, commanding the Red Army, he influenced the Armenian people during the events of 1917–1920, particularly regarding Western Armenia and Karabakh.

Trotsky, of Jewish descent, always defended the rights of oppressed peoples and supported the Armenian national movement in 1917–1918, when the First Republic of Armenia emerged after the Bolshevik Revolution. His orders aided Armenian forces in fighting the Ottoman army, and he took an anti-Turkish stance, especially during the 1918 Treaty of Batumi, by which the Ottoman Empire drastically reduced Armenian territories. Trotsky criticized the treaty as an “imperialist betrayal” against the Armenians, and his records show support for their struggle for freedom. In 1920, during the Red Army’s advance, Trotsky ordered support for Armenian Bolsheviks, leading to the Sovietization of Armenia, but his theory of permanent revolution clashed with Stalin’s centralized power, resulting in his exile in 1929 and assassination in 1940. During the war, Trotsky supported the liberation of Armenian prisoners and opposition to anti-Armenian policies, but Stalin’s repressions, which Trotsky opposed, struck the Armenian intelligentsia, criticized as a consequence of his “premature victory” policy. Trotsky’s memory among Armenians is associated with hope for revolution and struggle against oppression, despite his life ending on August 21, 1940, in Mexico on Stalin’s orders. His books, such as *The Russian Revolution*, are often discussed in the Armenian context as examples of national liberation.

### Hebrew Translation (עברית)

יהודי שתמך בתנועות השחרור הארמניות נגד האימפריה העות’מאנית

לב דוידוביץ’ טרוצקי (ברונשטיין) נולד ב-7 בנובמבר 1879 (26 באוקטובר, סגנון ישן), בכפר יאנובקה, מחוז חרסון, האימפריה הרוסית (כיום ברסלבקה, אוקראינה), למשפחה יהודית אמידה אך אנאלפביתית. מהפכן לשעבר, פוליטיקאי סובייטי ותיאורטיקן, טרוצקי מילא תפקיד מרכזי במהפכת 1905, במהפכת אוקטובר 1917, במלחמת האזרחים הרוסית וביצירת ברית המועצות. חייו ואידיאולוגייתו קשורים לעיתים קרובות לגורל הארמנים, שכן, כמפקד הצבא האדום, הוא השפיע על העם הארמני במהלך האירועים של 1917–1920, במיוחד בנוגע לארמניה המערבית וקרבאך.

טרוצקי, ממוצא יהודי, תמיד הגן על זכויותיהם של עמים מדוכאים ותמך בתנועה הלאומית הארמנית בשנים 1917–1918, כאשר הרפובליקה הראשונה של ארמניה הוקמה לאחר המהפכה הבולשביקית. פקודותיו סייעו לכוחות הארמניים להילחם בצבא העות’מאני, והוא נקט עמדה אנטי-טורקית, במיוחד במהלך חתימת הסכם בטומי ב-1918, שבו האימפריה העות’מאנית צמצמה באופן דרסטי את השטחים הארמניים. טרוצקי ביקר את ההסכם כ”בגידה אימפריאליסטית” נגד הארמנים, ורשומותיו מראות תמיכה במאבקם לחופש. ב-1920, במהלך התקדמות הצבא האדום, טרוצקי הורה לתמוך בבולשביקים הארמניים, מה שהוביל לסובייטיזציה של ארמניה, אך תיאוריית המהפכה המתמדת שלו התנגשה עם הכוח המרכזי של סטלין, מה שהוביל לגלותו ב-1929 ולהתנקשות בו ב-1940. במהלך המלחמה, טרוצקי תמך בשחרור אסירים ארמניים ובהתנגדות למדיניות אנטי-ארמנית, אך הדיכוי של סטלין, שטרוצקי התנגד לו, פגע באינטליגנציה הארמנית, דבר שביקורתו נתפסה כתוצאה ממדיניות “הניצחון המוקדם” שלו. זכרו של טרוצקי בקרב הארמנים קשור לתקווה למהפכה ולמאבק נגד דיכוי, למרות שחייו הסתיימו ב-21 באוגוסט 1940, במקסיקו, בהוראת סטלין. ספריו, כמו *המהפכה הרוסית*, נדונים לעיתים קרובות בהקשר הארמני כדוגמאות לשחרור לאומי.

—

### Turkish Translation (Türkçe)

Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Ermeni kurtuluş hareketlerini destekleyen bir Yahudi

Lev Davidoviç Troçki (Bronstein), 7 Kasım 1879’da (Eski Stil 26 Ekim), Rus İmparatorluğu’nun Herson Valiliği’ndeki Yanovka köyünde (bugün Ukrayna’da Bereslavka) zengin ancak okuma yazma bilmeyen bir Yahudi ailesinde doğdu. Eski bir devrimci, Sovyet politikacısı ve teorisyen olan Troçki, 1905 Devrimi, 1917 Ekim Devrimi, Rus İç Savaşı ve SSCB’nin kurulmasında kilit bir rol oynadı. Hayatı ve ideolojisi genellikle Ermenilerin kaderiyle ilişkilendirilir; çünkü Kızıl Ordu’nun komutanı olarak, 1917-1920 olayları sırasında, özellikle Batı Ermenistan ve Karabağ konusunda Ermeni halkını etkiledi.

Yahudi kökenli olan Troçki, her zaman ezilen halkların haklarını savundu ve 1917-1918 yıllarında, Bolşevik Devrimi’nden sonra Birinci Ermenistan Cumhuriyeti’nin ortaya çıktığı dönemde Ermeni ulusal hareketini destekledi. Emirleri, Ermeni güçlerinin Osmanlı ordusuyla savaşmasına yardımcı oldu ve özellikle 1918 Batum Antlaşması sırasında anti-Türk bir duruş sergiledi; bu antlaşma ile Osmanlı İmparatorluğu Ermeni topraklarını büyük ölçüde azalttı. Troçki, bu antlaşmayı Ermenilere karşı bir “emperyalist ihanet” olarak eleştirdi ve kayıtları, onların özgürlük mücadelesine verdiği desteği gösteriyor. 1920’de Kızıl Ordu’nun ilerleyişi sırasında Troçki, Ermeni Bolşeviklere destek verilmesini emretti; bu, Ermenistan’ın Sovyetleşmesine yol açtı, ancak sürekli devrim teorisi Stalin’in merkezi iktidarıyla çelişti ve bu, 1929’da sürgüne gönderilmesine ve 1940’ta suikasta kurban gitmesine neden oldu. Savaş sırasında Troçki, Ermeni mahkumların serbest bırakılmasını ve anti-Ermeni politikalara karşı çıkılmasını destekledi, ancak Stalin’in, Troçki’nin karşı çıktığı baskıları, Ermeni entelijansiyasını vurdu ve bu, onun “erken zafer” politikasının bir sonucu olarak eleştirildi. Ermeniler arasında Troçki’nin hatırası, devrim umudu ve baskıya karşı mücadeleyle ilişkilendirilir, ancak hayatı 21 Ağustos 1940’ta Stalin’in emriyle Meksika’da sona erdi. *Rus Devrimi* gibi kitapları, genellikle Ermeni bağlamında ulusal kurtuluş örnekleri olarak tartışılır.

1917 թվականի նոյեմբերի 7-ին (հին տոմարով՝ հոկտեմբերի 25-ին) Պետրոգրադում տեղի ունեցավ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը՝ բոլշևիկների գլխավորությամբ Վլադիմիր Լենինի ղեկավարությամբ, որը տապալեց Ժամանակավոր կառավարությունը և հռչակեց սովետական իշխանություն: Այս իրադարձությունը, որը դարձավ համաշխարհային պատմության կարևորագույն էջերից մեկը, խոր հետք թողեց հայ ժողովրդի ճակատագրում՝ բերելով ինչպես հույսեր, այնպես էլ ողբերգություններ:

Հայերը ակտիվորեն մասնակցել են հեղափոխությանը: Բազմաթիվ հայ բոլշևիկներ, ինչպես Ստեփան Շահումյանը՝ «Կովկասի Լենինը», դարձան հեղափոխության առաջնորդները: Շահումյանը գլխավորեց Բաքվի կոմունան 1918 թվականին, որտեղ բոլշևիկները համագործակցում էին դաշնակների հետ՝ պայքարելով մուսավաթիստների դեմ: Հայերը տեսնում էին հեղափոխության մեջ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության հույսը, քանի որ 1917 թվականի դեկտեմբերին ընդունվեց դեկրետ «Թուրքահայաստանի մասին»՝ խոստանալով ինքնորոշում:

Սակայն հեղափոխությունը բերեց նաև կորուստներ: Ռուսական զորքերի հետքայլը Կովկասյան ճակատից բացեց ճանապարհը թուրքական ներխուժմանը: 1918 թվականի Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, որով բոլշևիկները զիջեցին Արևմտյան Հայաստանի տարածքները, անտեսեց հայերի շահերը: Անդրկովկասում ստեղծվեց կարճատև ֆեդերացիա, որից հետո Հայաստանը հռչակեց անկախություն 1918 թվականի մայիսի 28-ին՝ դաշնակների գլխավորությամբ: Հայ-ադրբեջանական և հայ-թուրքական պատերազմները հանգեցրին հազարավոր զոհերի:

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը հայերի համար դարձավ երկակի երևույթ՝ բերելով սովետական իշխանություն 1920 թվականին, ինդուստրիալացում և կրթության զարգացում, բայց նաև կորուստներ Արևմտյան Հայաստանում: Այն ոգեշնչեց սերունդներին, բայց նաև հիշեցնում է ազգային ողբերգությունների մասին՝ ձևավորելով ժամանակակից Հայաստանի ճակատագիրը:

#### Русская версия

Армяне в большевистском огне  — от надежды к трагедии

7 ноября 1917 года (по старому стилю — 25 октября) в Петрограде произошла Великая Октябрьская социалистическая революция под руководством Владимира Ленина, свергнувшая Временное правительство и провозгласившая советскую власть. Это событие, изменившее ход мировой истории, глубоко повлияло на судьбу армянского народа, принеся как надежды, так и трагедии.

Армяне активно участвовали в революции. Многие армянские большевики, такие как Степан Шаумян — «Кавказский Ленин», стали лидерами. Шаумян возглавил Бакинскую коммуну в 1918 году, где большевики сотрудничали с дашнаками против мусаватистов. Армяне видели в революции надежду на освобождение Западной Армении, поскольку в декабре 1917 года был принят декрет «О Турецкой Армении», обещавший самоопределение.

Однако революция принесла и потери: отступление русских войск с Кавказского фронта открыло путь турецкому наступлению. Брест-Литовский договор 1918 года, по которому большевики уступили территории Западной Армении, игнорировал интересы армян. В Закавказье создалась кратковременная федерация, после чего Армения провозгласила независимость 28 мая 1918 года под руководством дашнаков. Армяно-азербайджанская и армяно-турецкая войны привели к тысячам жертв.

Октябрьская революция для армян стала двойственным явлением: она привела к советизации в 1920 году, индустриализации и развитию образования, но и к потере Западной Армении. Она вдохновила поколения, но напоминает о национальных трагедиях, сформировав судьбу современной Армении.

#### English Version

Armenians in the Bolshevik Fire— From Hope to Tragedy
On November 7, 1917 (October 25 by the old calendar), the Great October Socialist Revolution took place in Petrograd under Vladimir Lenin’s leadership, overthrowing the Provisional Government and proclaiming Soviet power. This event, a pivotal moment in world history, profoundly impacted the Armenian people, bringing both hopes and tragedies.

Armenians actively participated in the revolution. Many Armenian Bolsheviks, such as Stepan Shaumyan — the “Caucasian Lenin” — became leaders. Shaumyan headed the Baku Commune in 1918, where Bolsheviks allied with Dashnaks against Musavatists. Armenians saw hope for Western Armenia’s liberation in the revolution, as the December 1917 decree “On Turkish Armenia” promised self-determination.

Yet the revolution brought losses: Russian troops’ retreat from the Caucasian Front opened the way for Turkish invasion. The 1918 Brest-Litovsk Treaty, ceding Western Armenian territories, ignored Armenian interests. Transcaucasia formed a short-lived federation, after which Armenia declared independence on May 28, 1918, under Dashnak leadership. Armenian-Azerbaijani and Armenian-Turkish wars caused thousands of deaths.

The October Revolution was dual for Armenians: it led to Sovietization in 1920, industrialization, and education growth, but also loss of Western Armenia. It inspired generations while reminding of national tragedies, shaping modern Armenia’s destiny.

1874 թվականի նոյեմբերի 7-ին Բաքվում ծնվեց Արշակ Միքայելի Խաչիևը (Խաչիկյան)՝ հայ բոլշևիկ հեղափոխականը, ով դարձավ «պրոֆեսիոնալ հեղափոխական» և խորհրդային աշխատող՝ թողնելով անջնջելի հետք պատմության մեջ: Այս անխոնջ մարտիկը, ով մահացավ 1935 թվականի մարտի 13-ին Թբիլիսիում, իր կյանքը նվիրեց հեղափոխությանը՝ դառնալով խորհրդային իշխանության կերտողներից մեկը:

Արշակի հեղափոխական գործունեությունը սկսվեց 1895 թվականից Բաքվի տպարաններում, որտեղ նա տարածում էր ագիտացիոն թռուցիկներ և մարքսիստական գրականություն: Առաջին բանտարկությունը 1895-ին չկոտրեց նրա ոգին՝ հակառակը, այն դարձավ սկիզբը բազմաթիվ հետապնդումների շղթայի: 1903, 1904, 1906, 1910, 1913 և 1915 թվականներին նա բազմիցս բանտարկվեց տարբեր քաղաքներում հեղափոխական ակտիվության համար, սակայն յուրաքանչյուր անգամ վերադառնում էր պայքարին ավելի վճռական:

1918 թվականին Բաքվի կոմունայում Արշակը գլխավորեց պոլիգրաֆարդյունաբերությունը՝ դառնալով հեղափոխության տպագրական սրտի ղեկավարը: 1921 թվականին գործուղվեց Հայաստան և նշանակվեց աշխատանքի ու սոցապահովության ժողկոմ՝ միաժամանակ գլխավորելով Հայաստանի արհմիությունների խորհուրդը: Անդրֆեդերացիայի կազմավորումից հետո նա տեղափոխվեց Թբիլիսի և դարձավ ԽՍՀՄ հաղորդակցության ճանապարհների ժողկոմատի Անդրկովկասյան երկաթուղու լիազորի տեղակալ՝ աշխատելով այնտեղ մինչև կյանքի վերջը:

Արշակ Խաչիևը ոչ միայն հեղափոխական էր, այլև խորհրդային պետության կառուցող՝ ոգեշնչելով սերունդներին իր անզիջում պայքարով: Նրա ժառանգությունը մնում է որպես հեղափոխության կրակոտ խորհրդանիշ՝ հիշեցնելով, որ իսկական փոփոխությունները ծնվում են անձնվիրումից:

#### Версия на русском:

Неутомимый борец революции, творец советской истории

7 ноября 1874 года в Баку родился Аршак Михайлович Хачиев (Хачикян) — армянский большевик-революционер, «профессиональный революционер» и советский деятель, оставивший неизгладимый след в истории. Этот неутомимый борец, ушедший из жизни 13 марта 1935 года в Тбилиси, посвятил свою жизнь революции, став одним из строителей советской власти.

Революционная деятельность Аршака началась в 1895 году в бакинских типографиях, где он распространял агитационные листовки и марксистскую литературу. Первый арест в 1895-м не сломил его дух — напротив, это стало началом цепи преследований. В 1903, 1904, 1906, 1910, 1913 и 1915 годах он неоднократно арестовывался в разных городах за революционную активность, но каждый раз возвращался в борьбу с новой решимостью.

В 1918 году в Бакинской коммуне Аршак возглавил полиграфическую промышленность, став руководителем печатного сердца революции. В 1921 году он был командирован в Армению и назначен наркомом труда и социального обеспечения, одновременно возглавив Совет профсоюзов Армении. После образования Закавказской федерации он переехал в Тбилиси и стал заместителем уполномоченного НКПС по Закавказской железной дороге, работая там до конца жизни.

Аршак Хачиев был не просто революционером, а строителем советского государства, вдохновлявшим поколения своим бескомпромиссным борьбой. Его наследие остается как пламенный символ революции, напоминая, что настоящие изменения рождаются из самоотверженности.

#### English Version

  The Tireless Fighter of Revolution Who Forged Soviet History

On November 7, 1874, in Baku, Arshak Mikhailovich Khachiev (Khachikyan) was born — an Armenian Bolshevik revolutionary, “professional revolutionary,” and Soviet worker who left an indelible mark on history. This tireless fighter, who passed away on March 13, 1935, in Tbilisi, dedicated his life to the revolution, becoming one of the architects of Soviet power.

Arshak’s revolutionary activity began in 1895 in Baku’s printing houses, where he distributed agitation leaflets and Marxist literature. His first arrest in 1895 did not break his spirit — on the contrary, it marked the start of a chain of persecutions. In 1903, 1904, 1906, 1910, 1913, and 1915, he was repeatedly imprisoned in various cities for revolutionary activities, yet each time he returned to the fight with renewed determination.

In 1918, during the Baku Commune, Arshak led the polygraphic industry, becoming the head of the revolution’s printing heart. In 1921, he was sent to Armenia and appointed People’s Commissar of Labor and Social Security, while also heading the Council of Trade Unions of Armenia. After the formation of the Transcaucasian Federation, he moved to Tbilisi and became Deputy Commissioner of the People’s Commissariat of Communications for the Transcaucasian Railway, working there until the end of his life.

Arshak Khachiev was not just a revolutionary but a builder of the Soviet state, inspiring generations with his uncompromising struggle. His legacy endures as a fiery symbol of revolution, reminding us that true change is born from self-sacrifice.

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստանի ժամանակակից պատմության ամենաաղետալի դրվագներից մեկը՝ ահաբեկչությունը Հայաստանի Ազգային ժողովի շենքում:

Պատգամավորների ընթացիկ նիստի ժամանակ, հարցուպատասխանի ընթացակարգից առաջ, երբ Հայաստանի ֆինանսների նախարար Լևոն Բարխուդարյանը կանգնած էր խոսնակին, սրահ մտան զինված մարդիկ: Նրանք պահանջեցին պատգամավորներից անջատել բջջային հեռախոսները և ընկնել գետնին: Խմբի առաջնորդ Նաիրի Հունանյանը, նախկին լրագրող և 1988-1990 թվականների Ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստ, գտնվում էր ծայրաստիճան խառնաշփոթի մեջ և հայտարարեց պետական հեղաշրջում իրականացնելու մտադրության մասին: Մոտենալով վարչապետ Վազգեն Սարգսյանին, նա նրա երեսին ասաց՝ «Խնդրում ենք դադարեցնել մեր արյունը խմելը»: Վազգեն Սարգսյանը հանգիստ պատասխանեց. «Ինչ-որ բան անում եմ քո և քո երեխաների ապագայի համար», որին Հունանյանը պատասխանեց կրակով:

#### Հակիրճ փաստեր
– **Հարձակման վայր**: Հայաստանի Ազգային ժողովի շենք, Երևան:
– **Զոհեր**: Վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, խորհրդարանի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը, փոխնախագահներ Յուրի Բախշյանը և Ռուբեն Միրոյանը, օպերատիվ հարցերով նախարար Լեոնարդ Պետրոսյանը, պատգամավորներ Արմեն Արմենակյանը և Միքայել Կոտանյանը: Պատգամավոր Հենրիկ Աբրամյանը մահացավ սրտի կաթվածից:
– **Հաշմանդամներ**: Պատգամավոր Անդրանիկ Մանուկյանը վիրավորվեց և տեղափոխվեց Երևանի կլինիկական հիվանդանոց, որտեղ նրան վիրահատեցին:
– **Ծեծակիցներ**: Մոտ 50 պատգամավոր և նախարարներ վերցվեցին որպես պատանդ:
– **Գերիների պահանջները**: Ուղիղ եթեր և արդար դատարանի երաշխիք:

#### Իրադարձությունների ժամանակացույց
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 27**: Նաիրի Հունանյանի գլխավորած զինված խումբը ներխուժեց նիստերի սրահ: Հրաձգությունը, որը լսվում էր խորհրդարանի պատերի սահմաններից դուրս, առաջացրեց խուճապ: Գնդապետի և ոստիկանության մեքենաները մոտեցան շենքին, իսկ ներքին զորքերը շրջապատեցին տարածքը: Սկսվեցին բանակցությունները Հունանյանի և նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի միջև:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 28**: Պատանդները սկսեցին ազատվել, ահաբեկիչները (Նաիրի և Կարեն Հունանյաններ, Էդուարդ Գրիգորյան, Վրամ Գալստյան, Դերենիկ Բեջանյան) ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին Ազգային անվտանգության նախարարություն: Գլխավոր դատախազությունում հարուցվեց քրեական գործ՝ ահաբեկչության մեղադրանքով:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 29**: Նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը ստեղծեց պետական հանձնաժողով՝ հետաքննություն անցկացնելու համար և հայտարարեց եռօրյա սգ (29-31 հոկտեմբեր):
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 30**: ՌԴ վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը այցելեց Հայաստան՝ մասնակցելու սգո արարողություններին, նվիրված խորհրդարանում սպանված հայտնի քաղաքական գործիչներին:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 31**: Սգո արարողությունը տեղի ունեցավ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում:

#### Վարկածներ
– **Տարածքների փոխանակում Ադրբեջանի հետ**: Դեռևս ոչ պաշտոնական տեղեկություններով՝ ահաբեկչությունը կարող էր կազմակերպվել տարածաշրջանում կենսական շահեր ունեցող երկրների (օրինակ՝ ԱՄՆ և ՌԴ) գաղտնի ծառայությունների կողմից: 1999 թվականի նոյեմբերին Ստամբուլում նախատեսված էր ОБՍԵ-ի գագաթնաժողով, որտեղ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները պետք է ստորագրեին փաստաթուղթ: Կարող էր քննարկվել տարածքների փոխանակման տարբերակ՝ Ադրբեջանի կողմից Լաչինի միջանցքի և Հայաստանի կողմից Մեղրիի մի մասի փոխանակում: Վազգեն Սարգսյանն ու Կարեն Դեմիրճյանը խիստ դեմ էին այդ գաղափարին: Ահաբեկչությունից հետո գագաթնաժողովում փաստաթուղթը ստորագրված չէր:
– **Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի շրջապատի սխեմա**: Թեև գիշերը ահաբեկչությունից հետո սկսեցին տարածվել լուրեր, որ Ռոբերտ Քոչարյանը կարող էր լինել իշխող բլոկի առաջնորդների սպանության կազմակերպիչ, այդ մասին 16 դեկտեմբերի ձերբակալվեցին նախագահի խորհրդական Ալեքսան Հարությունյանը և այլ կողմնակիցներ: Նախագահին ուղղակի մեղադրանքներ հնչեցին: Կարեն Դեմիրճյանի որդի Ստեփան Դեմիրճյանը և այլ քաղաքական գործիչներ բացահայտորեն մեղադրեցին Քոչարյանին: Ժամանակի ընթացքում նա կարողացավ ամրապնդել իշխանությունը, սակայն կարծիքները, թե Քոչարյանը կարող էր լինել ավելի մեծ դերակատար, դեռ պահպանվում են:

#### Հետևանքներ
Ահաբեկչությունը լուրջ հարված հասցրեց Հայաստանի ազգային անվտանգության նախարարության reputatsiayin-ին: 2003 թվականին Երևանի դատարանը ճանաչեց յոթ մարդու մեղավորություն, որոնք չընդունեցին իրենց մեղքը և պնդեցին, որ նրանց գործողությունները նպատակ ունեին վարչապետին հեռացնել՝ փրկելու Հայաստանը: Նաիրի և Կարեն Հունանյանները, Էդուարդ Գրիգորյանը, Վրամ Գալստյանը, Դերենիկ Բեջանյանը և Աշոտ Կնյազյանը դատապարտվեցին ցմահ բանտարկության, իսկ Գամլետ Ստեփանյանը՝ 14 տարվա ազատազրկման:

—

### Русская версия

Теракт в армянском парламенте:

27 октября 1999 года в Ереване произошел один из самых трагичных эпизодов в истории современной Армении — теракт в здании Национального Собрания. Во время очередной сессии парламента, перед началом процедуры вопросов и ответов, когда министр финансов Левон Бархударян находился на трибуне, в зал ворвались вооружённые люди. Они потребовали от депутатов выключить сотовые телефоны и лечь на пол. Лидер группы, Наири Унанян, бывший журналист и активист карабахского движения 1988–1990 годов, в крайне возбуждённом состоянии заявил о намерении совершить государственный переворот. Подойдя к премьер-министру Вазгену Саркисяну, он бросил ему в лицо: «Хватит пить нашу кровь». На это Саркисян спокойно ответил: «Всё делается ради тебя и будущего твоих детей», после чего Унанян открыл огонь.

#### Краткие факты
– **Место нападения**: Здание Национального Собрания Армении, Ереван.
– **Жертвы**: Погибли премьер-министр Вазген Саркисян, спикер НС Карен Демирчян, вице-спикеры Юрий Бахшян и Рубен Мироян, министр Леонард Петросян, депутаты Армен Арменакян и Микаел Котанян. Депутат Генрик Абрамян умер от сердечного приступа.
– **Раненые**: Депутат Андраник Манукян, прооперированный в клинической больнице Еревана.
– **Заложники**: Около 50 депутатов и министров были взяты в заложники.
– **Требования террористов**: Выход в прямой эфир и гарантия справедливого суда.

#### Хронология событий
– **27 октября 1999 года**: Вооружённая группа под руководством Наири Унаняна ворвалась в зал заседаний. Стрельба, слышная за пределами парламента, вызвала панику. К зданию прибыли скорые и полиция, а внутренние войска оцепили территорию. Начались переговоры между Унаняном и президентом Робертом Кочаряном.
– **28 октября 1999 года**: Заложники начали освобождаться, террористы (Наири и Карен Унаняны, Эдуард Григорян, Врам Галстян, Дереник Беджанян) были арестованы и доставлены в Министерство национальной безопасности. Возбуждено уголовное дело по статье о терроризме.
– **29 октября 1999 года**: Президент Кочарян создал государственную комиссию для расследования, объявил трёхдневный траур (29–31 октября).
– **30 октября 1999 года**: Премьер-министр РФ Владимир Путин посетил Армению с траурным визитом, участвуя в мероприятиях, посвящённых погибшим лидерам.
– **31 октября 1999 года**: Траурная церемония прошла в Национальном театре оперы и балета имени А. Спендиарова.

#### Версии
– **Обмен территориями с Азербайджаном**: Неофициальная версия предполагает, что теракт могли организовать спецслужбы стран с интересами в регионе (США, Россия), чтобы сорвать саммит ОБСЕ в Стамбуле в ноябре 1999 года. На нём планировался обмен территориями: Азербайджан уступал Лачинский коридор, а Армения — часть Мегринского района. Вазген Саркисян и Карен Демирчян резко выступали против этого плана, и после теракта договорённости сорвались.
– **Заговор окружения президента Роберта Кочаряна**: Ночью после теракта возникли слухи о причастности Кочаряна. 16 декабря были арестованы его советник Алексан Арутюнян и другие сторонники. Политики, включая сына Демирчяна Степана, обвиняли президента. Со временем Кочарян укрепил власть, но вопрос о возможном организаторе за пределами группы Унаняна остаётся открытым.

#### Последствия
Теракт подорвал репутацию Министерства национальной безопасности Армении. В 2003 году суд признал виновными семерых участников, которые не раскаялись, утверждая, что хотели спасти страну, заставив премьера уйти в отставку. Наири и Карен Унаняны, Эдуард Григорян, Врам Галстян, Дереник Беджанян и Ашот Князян получили пожизненное заключение, Гамлет Степанян — 14 лет.

—

### English Version
Terrorist Attack on the Armenian Parliament

On October 27, 1999, one of the most tragic episodes in modern Armenian history unfolded in Yerevan with a terrorist attack on the National Assembly building. During a regular parliamentary session, just before the question-and-answer period, as Finance Minister Levon Barkhudaryan stood at the podium, armed individuals stormed the hall. They ordered deputies to turn off their mobile phones and lie on the floor. The leader, Nairi Hunanyan, a former journalist and activist of the Karabakh movement (1988–1990), in an extremely agitated state, declared their intent to stage a coup. Approaching Prime Minister Vazgen Sargsyan, he shouted, “Stop drinking our blood!” Sargsyan calmly replied, “Everything is done for you and the future of your children,” prompting Hunanyan to open fire.

#### Key Facts
– **Location of the Attack**: National Assembly building, Yerevan.
– **Victims**: Prime Minister Vazgen Sargsyan, Speaker Karen Demirchyan, Vice-Speakers Yuri Bakhshyan and Ruben Miroyan, Minister Leonard Petrosyan, deputies Armen Armenakyan and Mikael Kotanyan. Deputy Henrik Abramyan died of a heart attack.
– **Injured**: Deputy Andranik Manukyan, who underwent surgery at Yerevan’s clinical hospital.
– **Hostages**: Approximately 50 deputies and ministers were taken hostage.
– **Demands of the Terrorists**: Live broadcast and guarantees of a fair trial.

#### Timeline of Events
– **October 27, 1999**: The armed group led by Nairi Hunanyan stormed the session hall. Gunfire, audible outside the parliament, caused panic. Ambulances and police arrived, and internal troops cordoned off the area. Negotiations began between Hunanyan and President Robert Kocharyan.
– **October 28, 1999**: Hostages started to be released, and the terrorists (Nairi and Karen Hunanyan, Eduard Grigoryan, Vram Galstyan, Derenik Bedzhanian) were arrested and taken to the Ministry of National Security. A criminal case was opened on terrorism charges.
– **October 29, 1999**: President Kocharyan established a state commission for investigation and declared a three-day mourning period (October 29–31).
– **October 30, 1999**: Russian Prime Minister Vladimir Putin visited Armenia to attend mourning ceremonies for the slain leaders.
– **October 31, 1999**: A memorial ceremony was held at the National Opera and Ballet Theater named after A. Spendiaryan.

#### Theories
– **Territorial Exchange with Azerbaijan**: An unofficial theory suggests the attack was orchestrated by the intelligence services of countries with regional interests (e.g., USA, Russia) to disrupt the OSCE summit in Istanbul in November 1999. The summit was to consider a territorial swap: Azerbaijan would cede the Lachin Corridor, while Armenia would give up part of the Meghri region. Vazgen Sargsyan and Karen Demirchyan strongly opposed this, and the agreement collapsed after the attack.
– **Conspiracy Involving President Robert Kocharyan’s Circle**: Rumors emerged overnight that Kocharyan was behind the killings. On December 16, his advisor Alexan Arutyunyan and other allies were arrested. Politicians, including Demirchyan’s son Stepan, openly accused the president. Kocharyan later consolidated power, but questions about a possible mastermind beyond Hunanyan’s group persist.

#### Aftermath
The attack severely damaged the reputation of Armenia’s Ministry of National Security. In 2003, a court convicted seven individuals, who claimed their actions aimed to save the country by forcing the prime minister’s resignation. Nairi and Karen Hunanyan, Eduard Grigoryan, Vram Galstyan, Derenik Bedzhanian, and Ashot Knyazyan received life sentences, while Gamlet Stepanian was sentenced to 14 years.

—

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում տեղի ունեցավ Հայ Առաքելական Եկեղեցու Ազգային-Եկեղեցական Մեծ Պատգամավորության նիստը, որի ընթացքում ընտրվեց 132-րդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը:

Արարատյան Հայրապետական Թեմի Արքեպիսկոպոս Գարեգին Ներսիսյանը (ծնվ. 1951 թ., Վոսկեաթ գյուղ), ով ծառայում էր որպես Երևանի Արքեպիսկոպոս, ընտրվեց Ն.Ս.Օ.Տ.Թ. Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս: Ընտրությունը կայացավ Գարեգին Ա-ի մահից (1994-1999) հետո, երբ Եկեղեցին գտնվում էր անցումային փուլում՝ վերականգնելով իր դիրքերը անկախ Հայաստանում: Սինոդը, որի կազմում էին 12 եպիսկոպոսներ, անցկացրեց գաղտնի քվեարկություն, և Գարեգին Ներսիսյանը ստացավ մեծամասնություն՝ ավելի քան 70% ձայներով: 1999 թվականի նոյեմբերի 4-ին տեղի ունեցավ ձեռնադրության հանդիսավոր արարողությունը, որը վարեցին 12 եպիսկոպոսները Մայր Տաճարում: Այս իրադարձությունը միավորեց հազարավոր հավատացյալների և միջազգային հյուրերի, ներառյալ Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու ներկայացուցիչներին:

**Կենսագրություն և նախապատրաստություն** 
Գարեգին Ներսիսյանը ծնվել է 1951 թվականին Վոսկեաթ գյուղում (այժմ՝ Արարատի մարզ): Նա սովորել է Գերմանիայում (Մյունխենի համալսարան) և Լոնդոնի Թեոլոգիական Ինստիտուտում, որտեղ ձեռք է բերել աստվածաբանական կրթություն: 1983 թվականին ձեռնադրվել է եպիսկոպոս, 1990 թվականին՝ արքեպիսկոպոս, իսկ 1997 թվականին նշանակվել է Կաթողիկոսի Տեղապահ: Նրա ընտրությունը խորհրդանշում էր եկեղեցու վերածնունդը և նոր սերնդի առաջնորդությունը:

**Ընտրության ընթացակարգ** 
Ազգային-Եկեղեցական Մեծ Պատգամավորությունը սկսվեց հոկտեմբերի 27-ին Մայր Տաճարում: Առաջին փուլում ընտրվեցին երեք թեկնածուներ, որոնց թվում էին Գարեգին Ներսիսյանը, Արքեպիսկոպոս Հովնան Կրպեյանը և Գևորգ Եսայանը: Երկրորդ փուլում, գաղտնի քվեարկությամբ, Գարեգին Ներսիսյանը ստացավ 35 կողմ ձայն՝ ընդհանուր 43-ից: Ձեռնադրությունը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 4-ին, որի ընթացքում նրան հանձնվեցին Կաթողիկոսական խաչն ու գավազանը:

**Գարեգին Բ-ի գործունեություն** 
Գարեգին Բ-ը, որպես 132-րդ Կաթողիկոս, կենտրոնացավ Եկեղեցու վերածննդի և հայկական ինքնության պահպանման վրա: Նա հիմնեց Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարանում կրթական ծրագրեր, ամրապնդեց կապերը Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու և Կիլիկիայի Կաթողիկոսության հետ: 2001 թվականին նա այցելեց Էտնա լեռը՝ խաղաղության խորհրդանիշ, իսկ 2007-ին բացեց ԱՄՆ Կոնգրեսի նիստը: 2008 թվականին Վատիկանում նա կոչ արեց ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը: Իր ղեկավարության ընթացքում նա աջակցեց Արցախի ժողովրդին, բայց 2020-ական թվականներին բախվեց կառավարության հետ՝ Նիկոլ Փաշինյանի հետ հակասությունների պատճառով:



—

### Русская версия (Russian)

Избрание Гарегина II— Новый Католикос Армянской церкви

27 октября 1999 года в Первопрестольном Святом Эчмиадзине состоялся Национально-Церковный Великий Собор Армянской Апостольской Церкви, на котором был избран 132-й Католикос Всех Армян. Архиепископ Гарегин Нерсисян (род. 1951, село Воскеат), епископ Араратской епархии в Ереване, был избран Верховным Патриархом и Католикосом Всех Армян — Н. С. О. Т. Т. Гарегин II. Избрание произошло после смерти Гарегина I (1994–1999), в период перехода церкви, когда она восстанавливала свои позиции в независимой Армении. Собор, состоявший из 12 епископов, провел тайное голосование, и Гарегин Нерсисян получил большинство — более 70% голосов. 4 ноября 1999 года в Кафедральном соборе Эчмиадзина состоялась торжественная хиротония, проведенная 12 епископами, собравшая тысячи верующих и международных гостей, включая представителей Русской Православной Церкви.

**Биография и подготовка** 
Гарегин Нерсисян родился в 1951 году в селе Воскеат (ныне Араратская область). Он получил богословское образование в Германии (Мюнхенский университет) и Лондонской теологической школе. В 1983 году был рукоположен в епископы, в 1990 году — в архиепископы, а в 1997 году назначен местоблюстителем Католикоса. Его избрание стало символом возрождения церкви и прихода нового поколения лидеров.

**Процесс избрания** 
Национально-Церковный Великий Собор начался 27 октября в Кафедральном соборе Эчмиадзина. На первом этапе были отобраны три кандидата: Гарегин Нерсисян, архиепископ Ованнес Крпеян и Геворг Есаян. На втором этапе, в ходе тайного голосования, Гарегин Нерсисян получил 35 из 43 голосов. Хиротония состоялась 4 ноября, когда ему вручили католикосский крест и посох.

**Деятельность Гарегина II** 
Как 132-й Католикос, Гарегин II сосредоточился на возрождении церкви и сохранении армянской идентичности. Он основал образовательные программы в Геворгянской духовной семинарии, укрепил связи с Русской Православной Церковью и Киликийским Католикосатом. В 2001 году он посетил Этну как символ мира, в 2007 году открыл заседание Конгресса США, а в 2008 году в Ватикане призвал признать Геноцид армян. Его лидерство поддерживало народ Арцаха, но в 2020-х годах он столкнулся с конфликтом с правительством Никола Пашиняна.



—

### English Version (English)

The Election of Garegin II— The New Catholicos of the Armenian Church

On October 27, 1999, the National-Ecclesiastical Great Assembly of the Armenian Apostolic Church convened in the Mother See of Holy Etchmiadzin, electing the 132nd Catholicos of All Armenians. Archbishop Garegin Nersisyan (born 1951, Voskeat village), Bishop of the Ararat Patriarchal Diocese in Yerevan, was chosen as His Holiness Karekin II, Supreme Patriarch and Catholicos of All Armenians. The election followed the death of Karegin I (1994–1999), during a transitional period as the Church regained its footing in independent Armenia. The council, comprising 12 bishops, conducted a secret ballot, with Garegin Nersisyan securing over 70% of the votes. On November 4, 1999, a solemn ordination ceremony was held in the Mother Cathedral, led by 12 bishops, drawing thousands of faithful and international guests, including representatives of the Russian Orthodox Church.

**Biography and Preparation** 
Garegin Nersisyan was born in 1951 in Voskeat village (now Ararat Province). He studied theology in Germany (Munich University) and the London Theological School. Ordained a bishop in 1983 and archbishop in 1990, he was appointed locum tenens in 1997. His election symbolized the Church’s renewal and the rise of a new generation of leadership.

**Election Process** 
The National-Ecclesiastical Great Assembly began on October 27 in the Mother Cathedral. The first stage shortlisted three candidates: Garegin Nersisyan, Archbishop Hovnan Krpeyan, and Gevorg Esayan. In the second stage, a secret ballot resulted in Garegin Nersisyan receiving 35 out of 43 votes. The ordination took place on November 4, when he was presented with the Catholicos cross and staff.

**Garegin II’s Activities** 
As the 132nd Catholicos, Garegin II focused on revitalizing the Church and preserving Armenian identity. He established educational programs at the Gevorkian Theological Seminary, strengthened ties with the Russian Orthodox Church and the Cilician Catholicosate, and advocated for the recognition of the Armenian Genocide. In 2001, he visited Mount Etna as a peace symbol, opened a U.S. Congress session in 2007, and in 2008 called for Genocide recognition at the Vatican. His leadership supported the people of Artsakh, though he faced tensions with Prime Minister Nikol Pashinyan’s government in the 2020s.

Անտոն Երվանդի Քոչինյանը ծնվել է 1913 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Շահալի գյուղում, Լոռու մարզ: Պետական և կուսակցական գործիչ էր: 53 տարեկանում՝ որպես Խորհրդային Հայաստանի Մինիստրների խորհրդի նախագահ, 13 տարի ղեկավարել է գործադիր իշխանությունը: 1966 թվականին դարձել է ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար և ևս 8 տարի ղեկավարել է Հայաստանը:

1974 թվականին պաշտոնապես «ղեկավարության մեջ լուրջ թերացումների պատճառով» ստիպված է եղել թողնել պաշտոնը: Կան վկայություններ, որ նրան հեռացրել են այն բանից հետո, երբ Երևանի կենտրոնական հրապարակում՝ «Արմենիա» հյուրանոցի դիմաց, այրել են ԽՍՀՄ դրոշը: Ասում են՝ մինչև իր մահը (1989 թվական) նա հաճախ էր այցելում պետական արխիվ և կարդում իր ստորագրած փաստաթղթերը՝ կարդալով և իմաստալից ժպտալով: Հիշենք, որ նրա վարչապետության ժամանակաշրջանում կառուցվել է Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրը: Կոչինյանը մեծ ներդրում է ունեցել երկրի տնտեսական և մշակութային առաջընթացի գործում: Նրա ղեկավարության տարիներին սկսվել է Արփա-Սևան ջրատարի կառուցումը: Երևանում մետրոյի կառուցման նախաձեռնությունը նույնպես պատկանում է Անտոն Քոչինյանին, որը հետագայում իրականացրել է Կարեն Դեմիրճյանը: Նրա ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ թողարկվել է հիշատակի նամականիշ և տեղադրվել հուշարձան Երևանում և ծննդավայր գյուղում:

Русский

Строитель Экономики и Культуры Армении

Антон Ервандович Кочинян родился 25 октября 1913 года в селе Шагали Лорийской области. Партийный и государственный деятель. В 53 года, будучи председателем Совета министров, 13 лет руководил исполнительной властью. В 1966 году стал первым секретарём ЦК КП Армении и ещё 8 лет возглавлял Армению. В 1974 году официально «вследствие серьёзных упущений в руководстве» был вынужден оставить пост. Есть утверждения, что его сняли после того, как сожгли флаг СССР на главной площади Еревана перед гостиницей «Армения». Говорят, долгие годы до своей смерти (1989 год) он часто бывал в государственном архиве и читал подписанные им документы, читая и многозначительно улыбаясь: вспомним, что в бытность его премьерства был построен Мемориал жертв Геноцида. Кочинян внёс большой вклад в экономический и культурный прогресс страны. Во время его правления началось строительство акведука Арпа-Севан. Инициатива строительства метро в Ереване также принадлежит Антону Кочиняну, которую позже реализовал Карен Демирчян. К 100-летию его рождения была выпущена памятная марка и установлен памятник в Ереване и в его родном селе.»

English

Builder of Armenia’s Economy and Culture

Anton Ervandovich Kochinyan was born on October 25, 1913, in the village of Shagali, Lori Province. He was a party and state figure. At 53, as Chairman of the Council of Ministers, he led the executive branch for 13 years. In 1966, he became the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia and continued to lead Armenia for another 8 years. In 1974, he was officially forced to step down “due to serious shortcomings in leadership.” There are claims that he was removed after the USSR flag was burned on Yerevan’s main square in front of the “Armenia” hotel. It is said that for many years until his death (1989), he frequently visited the state archive and read the documents he had signed, reading and smiling meaningfully: recall that during his premiership, the Genocide Victims Memorial was built. Kochinyan made a significant contribution to the country’s economic and cultural progress. During his tenure, construction of the Arpa-Sevan aqueduct began. The initiative to build a metro in Yerevan also belonged to Anton Kochinyan, which was later implemented by Karen Demirchyan. On the 100th anniversary of his birth, a commemorative stamp was issued, and monuments were erected in Yerevan and his native village.Attractive Headline

Հայաստանում գյուղատնտեսության աշխատողի օրը պաշտոնապես նշվում է հոկտեմբերի երրորդ կիրակի օրը (2025 թվականին՝ հոկտեմբերի 19-ին)՝ հիշատակելու հայկական գյուղատնտեսության դարավոր ավանդույթները և հողագործի կարևոր դերը ազգի տնտեսության մեջ:

Այս տոնը, որը հաստատվել է 2002 թվականի մայիսի 8-ի օրենքով, ժառանգել է խորհրդային շրջանի «Գյուղատնտեսության աշխատողի օրը» (հոկտեմբերի առաջին կիրակին) և դարձել է ազգային հպարտության խորհրդանիշ: Հայաստանի գյուղատնտեսությունը, որը կազմում է ՀՆԱ-ի 12-15%-ը  և աշխատանքով ապահովում է բնակչության 30%-ին, հիմնված է հին ավանդույթների վրա՝ խաղողագործություն, պտղաբուծություն, հացահատիկային և անասնապահություն: Տոնը նշանակում է հարգանք գյուղացիական աշխատանքի նկատմամբ, որը հիմք է կազմել հայկական մշակույթի և տնտեսության:

**Նախապատմություն** 
Հայկական գյուղատնտեսությունը ունի հազարամյա պատմություն՝ հին աղբյուրներից (օրինակ՝ «Մովսես Խորենացի») երևում է, որ հայերը հին ժամանակներից զբաղվել են խաղողի, հացահատիկի և պտղի մշակմամբ: Մ.թ.ա. 5-րդ դարում Խորենացին նկարագրում է Արարատյան դաշտի ոռոգման համակարգերը: Խորհրդային շրջանում (1920-1991 թթ.) գյուղատնտեսությունը պետականացվեց, ստեղծվեցին կոլխոզներ, և 1930-ականներին կիրակեցին արտադրությունը: Տոնը սկսվեց 1930-ականներին որպես «Գյուղատնտեսության աշխատողի օր», իսկ անկախ Հայաստանում (1991 թ. հետո) այն դարձավ հոկտեմբերի երրորդ կիրակին՝ հարգանքի տուրք գյուղացիներին: 2025 թվականին տոնը կնշվի հոկտեմբերի 19-ին՝ հատուկ միջոցառումներով:

**Տոնի նշանակությունը և ավանդույթները** 
Տոնը խորհրդանշում է գյուղացիական աշխատանքի կարևորությունը, որը ապահովում է սննդի անվտանգությունը և տնտեսության կայունությունը: Այն նշվում է ողջ երկրում՝ գյուղերում և քաղաքներում: Ավանդույթները ներառում են պաշտոնական արարողություններ Երևանում (Նախնական պալատ, Ազգային ժողով), որտեղ պարգևատրվում են գերազանց գյուղատնտեսներ: Կազմակերպվում են ցուցահանդեսներ գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների, համերգներ, գյուղական տոներ և սեմինարներ: Գյուղերում (օրինակ՝ Արարատյան դաշտ) անցկացվում են ավանդական տոներ՝ խաղողի հյութալցման և հացի օրհներգերով: Տոնը խթանում է գյուղատնտեսության զարգացումը՝ կենտրոնանալով կայունության և արտահանման վրա (խաղող, չրեր, մրգեր):

**Գյուղատնտեսության դերը Հայաստանում** 
Հայաստանի գյուղատնտեսությունը հիմնված է լեռնային հողագործության վրա՝ խաղող (90,000 հա, 250,000 տոննա տարեկան), պտուղ (200,000 հա) և հացահատիկ (150,000 հա): Այն ապահովում է սննդի 80%-ը, սակայն խնդիրներ ունի ոռոգման (միայն 30% հողեր ոռոգվում են) և տեխնոլոգիաների հետ: Տոնը խրախուսում է նորարարություններ՝ կանաչ գյուղատնտեսություն և արտահանում (ԵՄ, ՌԴ):

—

### Русская версия

День работника сельского хозяйства в Армении: Гордость земледельца

В Армении День работника сельского хозяйства отмечается в третье воскресенье октября (в 2025 году — 19 октября), почитая тысячелетние традиции армянского земледелия и роль аграриев в жизни нации. Установленный 8 мая 2002 года законом , этот праздник унаследован от советского «Дня сельскохозяйственного работника» (первое воскресенье октября) и стал национальным символом гордости. Сельское хозяйство Армении составляет 12–15% ВВП и обеспечивает занятость 30% населения, основываясь на виноградарстве, плодоводстве, зерновых и животноводстве. Праздник — это дань уважения крестьянскому труду, основы армянской культуры и экономики.

**История** 
Армянское земледелие имеет тысячелетнюю историю — древние источники (например, Мовсес Хоренаци) описывают ирригацию Араратской долины в V веке до н.э. В советский период (1920–1991) оно государственное, с колхозами и ростом производства в 1930-х. Праздник возник в 1930-х как «День сельхозработника», а в независимой Армении (после 1991) перенесен на третье воскресенье октября в честь крестьян. В 2025 году праздник отметят 19 октября с особыми мероприятиями.

**Значение праздника и традиции** 
Праздник символизирует важность крестьянского труда для продовольственной безопасности и устойчивости. Отмечается по всей стране — в селах и городах. Традиции включают официальные церемонии в Ереване (Национальное собрание, Правительство), где награждают лучших аграриев. Организуются выставки технологий, концерты, сельские фестивали и семинары. В Араратской долине — традиционные праздники с освящением вина и хлеба. Праздник стимулирует развитие сельского хозяйства, фокусируясь на устойчивости и экспорте (вино, сухофрукты, фрукты).

**Роль сельского хозяйства в Армении** 
Армянское сельское хозяйство — горное, с виноградарством (90,000 га, 250,000 тонн в год), плодоводством (200,000 га) и зерном (150,000 га). Оно обеспечивает 80% пищи, но сталкивается с проблемами ирригации (только 30% земель орошаемы) и технологий. Праздник поощряет инновации — зеленое земледелие и экспорт (ЕС, РФ).

—

### English Version

Farmer’s Day in Armenia: The Pride of the Tiller

In Armenia, Farmer’s Day is officially celebrated on the third Sunday of October (October 19 in 2025), honoring the millennia-old traditions of Armenian agriculture and the tiller’s role in the nation’s economy. Established by Law May 8, 2002, the holiday inherits the Soviet “Day of Agricultural Workers” (first Sunday of October) and has become a national symbol of pride. Armenia’s agriculture accounts for 12–15% of GDP  and employs 30% of the population, based on viticulture, horticulture, grains, and livestock. The holiday is a tribute to peasant labor, the foundation of Armenian culture and economy.

**History** 
Armenian agriculture has a thousand-year history — ancient sources (e.g., Movses Khorenatsi) describe irrigation in the Ararat Valley in the 5th century BC. In the Soviet era (1920–1991), it was collectivized with kolkhozes and production growth in the 1930s. The holiday originated in the 1930s as “Day of Agricultural Workers,” and in independent Armenia (post-1991) moved to the third Sunday of October to honor peasants. In 2025, it will be marked on October 19 with special events.

**Significance and Traditions** 
The holiday symbolizes the importance of peasant labor for food security and sustainability. Celebrated nationwide — in villages and cities. Traditions include official ceremonies in Yerevan (National Assembly, Government), awarding top farmers. Exhibitions of technologies, concerts, rural festivals, and seminars are held. In the Ararat Valley — traditional rites with blessing of wine and bread. The holiday promotes agricultural development, focusing on sustainability and exports (wine, dried fruits, fruits).

**Role of Agriculture in Armenia** 
Armenian agriculture is mountainous, with viticulture (90,000 ha, 250,000 tons annually), horticulture (200,000 ha), and grains (150,000 ha). It provides 80% of food but faces irrigation challenges (only 30% of land irrigated) and technology gaps. The holiday encourages innovations — green farming and exports (EU, RF).

—

1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մոսկվայի Կրեմլում, Գեորգիևյան սրահում, տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Պրեզիդիումի վերջին նիստը, որի ընթացքում ստորագրվեց Էկոնոմիկական Համայնքի Պայմանագիրը: Այս պատմական փաստաթուղթը ստորագրեցին Հայաստանի, Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի և Ուզբեկստանի ղեկավարները, ինչպես նաև ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը:

Պայմանագիրը ճանաչեց Հայաստանի և այլ հանրապետությունների անկախությունը, թույլ տվեց ներդնել ազգային արժույթներ՝ այդ թվում Հայաստանի դրամը, և պահպանել միասնական տնտեսական տարածք: Այս փաստաթուղթը, որը հիմնված էր սեպտեմբերի 6-ի Պետական Խորհրդի որոշման վրա, ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, և դարձավ Հայաստանի համար անկախության ճանապարհին կարևոր քայլ, չնայած ԽՍՀՄ-ի փլուզման նախօրեին:

**Նախապատմություն** 
1991 թվականը ԽՍՀՄ-ի ճգնաժամի գագաթնակետն էր: Օգոստոսի 19-21-ի պուտչի ձախողումից հետո Հայաստանը, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, արագացրեց անկախության գործընթացը՝ հայտարարելով այն սեպտեմբերի 21-ին: Սեպտեմբերի 6-ին Պետական Խորհուրդը (Գ. Յավլինսկու նախաձեռնությամբ) որոշեց մշակել պայմանագիր՝ պահպանելու տնտեսական կապերը: Պայմանագիրը նախագծվեց սեպտեմբերի 16-ին, և հոկտեմբերի 18-ին Հայաստանը, որպես լիիրավ անդամ, միացավ ստորագրմանը: Գորբաչովը, որպես ԽՍՀՄ-ի վերջին նախագահ, ստորագրեց, սակայն Հայաստանը պահանջեց ամբողջական ինքնիշխանություն:

**Պայմանագրի բովանդակությունը** 
Պայմանագիրը ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, որոնք կարգավորում էին տնտեսական համագործակցությունը, առևտուրը, միգրացիան և միասնական տարածքը: Նախաբանում ընդգծվում էր անկախության ճանաչումը, շուկայական տնտեսություն և Հայաստանի համար կարևոր էր ազգային արժույթի ներդրումը: Կենտրոնական մարմինը՝ Միջհանրապետական տնտեսական կոմիտեն, պետք է դառնար Միջպետական: Սակայն պայմանագիրը չեղյալ համարվեց Բելովեժյան համաձայնություններով (դեկտեմբեր 8), երբ ստեղծվեց ԱՊՀ-ը:

**Հետևանքները Հայաստանի համար** 
Պայմանագիրը Հայաստանի համար նշանակեց անկախության պաշտոնական ճանաչում, սակայն բերեց տնտեսական դժվարություններ (1991-1994 թթ.): Հայաստանը դարձավ ԱՊՀ-ի անդամ 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին, սակայն պահպանեց իր ճանապարհը՝ ներդնելով դրամը 1993 թվականին: Այս իրադարձությունն ընդգծեց Հայաստանի դիմադրությունն ու նոր սկիզբը:

—

#### Русская версия
Путь Армении к Независимости: Договор об Экономическом Сообществе

18 октября 1991 года в Георгиевском зале Кремля в Москве прошло последнее заседание Президиума Верховного Совета СССР, на котором был подписан Договор об Экономическом сообществе. Этот исторический документ подписали лидеры Армении, России, Белоруссии, Казахстана, Киргизии, Таджикистана, Туркмении, Узбекистана и президент СССР Михаил Горбачев. Договор признал независимость Армении и других республик, позволил введение национальных валют, включая будущий армянский драм, и сохранил единое экономическое пространство. Подготовленный на основе решения Государственного совета СССР от 6 сентября, документ включал 12 глав и 59 статей, став для Армении важным шагом на пути к суверенитету накануне распада СССР.

**Предыстория** 
1991 год стал пиком кризиса СССР. После провала путча ГКЧП (19–21 августа) Армения, под руководством Лева Тер-Петросяна, ускорила процесс независимости, провозгласив ее 21 сентября. 6 сентября Государственный совет (по инициативе Г. Явлинского) решил разработать договор для сохранения экономических связей. Проект был готов 16 сентября, и 18 октября Армения, как полноправный участник, присоединилась к подписанию. Горбачев, как последний президент СССР, поставил подпись, но Армения настояла на полной независимости.

**Содержание договора** 
Договор включал 12 глав и 59 статей, регулирующих экономическое сотрудничество, торговлю, миграцию и единое пространство. Преамбула подчеркивала признание независимости и переход к рынку, а для Армении ключевым стал пункт о национальной валюте. Центральным органом стал Межгосударственный экономический комитет, но договор был обнулен Беловежскими соглашениями (8 декабря), когда было создано СНГ.

**Последствия для Армении** 
Для Армении договор ознаменовал официальное признание независимости, но привел к экономическим трудностям (1991–1994). 21 декабря 1991 года Армения вступила в СНГ, а в 1993 году ввела драм. Это событие подчеркнуло стойкость Армении и начало нового этапа.

—

#### English Version

Armenia’s Path to Independence: The Economic Community

On October 18, 1991, in the Georgievsky Hall of the Kremlin in Moscow, the last session of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR took place, where the Treaty on the Economic Community was signed. This historic document was endorsed by the leaders of Armenia, Russia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, and USSR President Mikhail Gorbachev. The treaty recognized Armenia’s independence alongside other republics, permitted the introduction of national currencies, including the future Armenian dram, and maintained a unified economic space. Based on the State Council’s decision of September 6, 1991, it comprised 12 chapters and 59 articles, marking a crucial step for Armenia toward sovereignty on the eve of the USSR’s collapse.

**Background** 
1991 marked the peak of the USSR’s crisis. After the failed GКЧП coup (August 19–21), Armenia, led by Levon Ter-Petrosyan, accelerated its independence process, declaring it on September 21. On September 6, the State Council (on G. Yavlinsky’s initiative) decided to draft a treaty to preserve economic ties. The draft was finalized on September 16, and on October 18, Armenia joined as a full participant. Gorbachev, as the last USSR president, signed, but Armenia insisted on complete sovereignty.

**Content of the Treaty** 
The treaty included 12 chapters and 59 articles regulating economic cooperation, trade, migration, and the common space. The preamble highlighted independence recognition and market transition, with the national currency clause being vital for Armenia. The central body, the Interstate Economic Committee, was proposed, but the treaty was nullified by the Belavezha Accords (December 8), leading to the CIS.

**Consequences for Armenia** 
For Armenia, the treaty signified official independence recognition but brought economic challenges (1991–1994). On December 21, 1991, Armenia joined the CIS, introducing the dram in 1993. This event underscored Armenia’s resilience and the start of a new era.

—

1922 թ-ի հոկտեմբերի 14-ին Ադրբեջանի Շեմախիի ջրջանի  Սահյան գյուղում ծնվել է Վաչագան Հրաչյայի Վլասովը, խորհրդային բանակի գեներալ-մայոր, հայ ծագմամբ ռազմական գործիչ, ով իր կարիերայով նշանակալի ներդրում է ունեցել ԽՍՀՄ զինված ուժերում։ 

Վաչագան Վլասովը ծնվել է 1922 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի Սահյան գյուղում։ Նա ավարտել է Բաքվի Ս. Օրջոնիկիձեի անվան հետևակային ուսումնարանը 1942 թվականին, Մ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան 1959 թվականին և բարձրագույն ակադեմիական կուրսեր 1968 թվականին։ 1942 թվականի փետրվարին զորակոչվել է Կարմիր բանակ, որտեղ սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին ծառայել է Անդրկովկասյան ռազմաճակատի 45-րդ բանակի առանձին հրաձգային բրիգադում՝ որպես գնդացրային դասակի հրամանատար։ 1943 թվականի մարտից մինչև 1945 թվականի հունիսը եղել է 261-րդ հրաձգային դիվիզիայի 978-րդ գնդի գնդացրային վաշտի հրամանատար։ 1945-1956 թվականներին ծառայությունը շարունակել է Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգում՝ որպես գումարտակի հրամանատարի տեղակալ, հրամանատար և գնդի դպրոցի պետ։ 1959 թվականին տեղափոխվել է Թուրքեստանյան ռազմական օկրուգ՝ զբաղեցնելով գնդի հրամանատարի և ստորաբաժանման հրամանատարի տեղակալի պաշտոնները։ 1970 թվականի հունվարից եղել է հրամանատարական բարձրագույն ուսումնարանի պետ։ 1978 թվականին զորացրվելուց հետո նշանակվել է Ղազախական ԽՍՀ ԴՕՍԱԱՖ-ի Կենտկոմի նախագահի տեղակալ։ 

Վլասովի ծառայությունները գնահատվել են բազմաթիվ պարգևներով, այդ թվում՝ «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ, Կարմիր Աստղի շքանշան, «ԽՍՀՄ զինված ուժերում Հայրենիքին ծառայելու համար» 3-րդ աստիճանի շքանշան, «Մարտական ծառայությունների» մեդալ և Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան։ 

Վաչագան Վլասովի հիշատակը հավերժացվել է Ալմաթիի Դոտիսկ պողոտայի թիվ 42 տանը, որտեղ նա ապրել է ավելի քան 30 տարի։ 2010 թվականի սեպտեմբերին այնտեղ տեղադրվել է հուշատախտակ։ Նրա ռազմական ծառայությունն ու նվիրվածությունը հայ ժողովրդի համար մնում են ոգեշնչման օրինակ։ 



—


14 октября 1922 года в селе Сахян Шемахинского уезда Азербайджана родился Вачаган Грачья оглы Власов — генерал-майор Советской Армии, военный деятель армянского происхождения. За свою карьеру он внёс значительный вклад в развитие Вооружённых Сил СССР.

Вачаган Власов родился 14 октября 1922 года в селе Сахьян, Азербайджанская ССР. Он окончил Бакинское пехотное училище имени С. Орджоникидзе в 1942 году, Военную академию имени М. Фрунзе в 1959 году и высшие академические курсы в 1968 году. В феврале 1942 года был призван в Красную армию, где с сентября по декабрь служил командиром пулемётного взвода отдельной стрелковой бригады 45-й армии Закавказского фронта. С марта 1943 года по июнь 1945 года командовал пулемётной ротой 978-го полка 261-й стрелковой дивизии. В 1945–1956 годах продолжил службу в Закавказском военном округе в качестве заместителя командира батальона, командира батальона и начальника полковой школы. В 1959 году был переведён в Туркестанский военный округ, где занимал должности командира полка и заместителя командира дивизии. С января 1970 года возглавлял высшее командное училище. После увольнения в запас в октябре 1978 года стал заместителем председателя Центрального комитета ДОСААФ Казахской ССР. 

За свою службу Власов был удостоен множества наград, включая медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.», орден Красной Звезды, орден «За службу Родине в Вооружённых силах СССР» 3-й степени, медаль «За боевые заслуги» и орден Отечественной войны II степени. 

Память о Вачагане Власове увековечена в Алматы, где на доме №42 по проспекту Достык, в котором он прожил более 30 лет, в сентябре 2010 года была установлена мемориальная доска. Его военная служба и преданность остаются примером вдохновения для армянского народа. 

—


On October 14, 1922, in the village of Sahyan, Shemakhi Province, Azerbaijan, Vachagan Hrachya Vlasov, a major general of the Soviet Army, a military figure of Armenian origin, was born. He made a significant contribution to the USSR Armed Forces during his career.

Vachagan Vlasov was born on October 14, 1922, in the village of Sahyan, Azerbaijan SSR. He graduated from the Baku Infantry School named after S. Ordzhonikidze in 1942, the M. Frunze Military Academy in 1959, and higher academic courses in 1968. In February 1942, he was drafted into the Red Army, serving from September to December as a machine-gun platoon commander in a separate rifle brigade of the 45th Army of the Transcaucasian Front. From March 1943 to June 1945, he commanded a machine-gun company in the 978th Regiment of the 261st Rifle Division. From 1945 to 1956, he continued his service in the Transcaucasian Military District as a deputy battalion commander, battalion commander, and head of a regimental school. In 1959, he was transferred to the Turkestan Military District, serving as a regiment commander and deputy division commander. From January 1970, he headed a higher command school. After retiring in October 1978, he served as deputy chairman of the Central Committee of DOSAAF in the Kazakh SSR. 

Vlasov was awarded numerous honors, including the Medal “For Victory over Germany in the Great Patriotic War 1941–1945,” the Order of the Red Star, the Order “For Service to the Homeland in the Armed Forces of the USSR” 3rd Degree, the Medal “For Combat Merits,” and the Order of the Patriotic War II Degree. 

Vachagan Vlasov’s legacy is commemorated in Almaty, where a memorial plaque was installed in September 2010 on the house at 42 Dostyk Avenue, where he lived for over 30 years. His military service and dedication remain an inspiring example for the Armenian people.