Նամի Արտեմի Միկոյանը (Գերուկյան) մահացել է 2025 թվականի նոյեմբերի 27-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 97-րդ տարում, թողնելով հետևում հայկական պատմության և երաժշտության անմար հիշողությունները՝ որպես պատմաբան-երաժշտագետ, լրագրող, «Իրենց աչքերով» հուշագրքի հեղինակ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, «Հայրենական մեծ պատերազմում գերազանց աշխատանքի համար» և «Խաղաղության ամրապնդման համար» մեդալակիր։

Ծնվել է 1928 թվականի նոյեմբերի 21-ին Թբիլիսում, հայ ընտանիքում։ Հայրը՝ Գերուկով Արտյոմը, մահացել է 1937 թվականին ստալինյան ճնշումների ժամանակ, մայրը՝ Պրիկալոնսկայա Քսենյան։ 1939 թվականին դաստիարակությունը ստանձնել է հորաքույրը՝ Նինան, Երևանում։ Հորեղբայրը՝ Գրիգորի Հարությունյանը (Հարությունով), 1937–1953 թվականներին եղել Կենտկոմի քարտուղար։ 1946 թվականին ընդունվել և 1951 թվականին ավարտել Երևանի կոնսերվատորիան՝ դաշնամուրի և երաժշտագիտական ֆակուլտետներով։ Պատերազմի տարիներին օգնել է հոսպիտալներին։ 1950 թվականին ամուսնացել Ալեքսեյ Անաստասովիչ Միկոյանի հետ, տեղափոխվել Մոսկվա։ 1957–1960 թվականներին սովորել ԽՍՀՄ ԳԱ արվեստի պատմության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ Աշխատել է Լենինյան մրցանակների կոմիտեում, «Սովետական երաժշտություն» ամսագրում, Հայկական հեռագրական գործակալությունում, հեղինակային իրավունքների համամիութենական գործակալությունում։ 

Հեղինակել է «Իրենց աչքերով» (2003, 2011) հուշագրքերը, «Գրիգոր Հարությունյանի կյանքն ու գործունեությունը» (2000)։ 

Նամի Միկոյանը մնաց Թբիլիսից Մոսկվա տանող հիշողության կամուրջը՝ իր գրքերով, լրագրությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական պատմության և երաժշտության խորքերով։

—

### Русский
Член семей руководителей Советской Армении и СССР

Нами Артёмовна Микоян скончалась 27 ноября 2025 года в Москве на 98-м году жизни, оставив неугасающую память армянской истории и музыки как историк-музыковед, журналистка, автор мемуаров «Своими глазами», член Союза писателей СССР, кавалер медалей «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» и «За укрепление мира». Родилась 21 ноября 1928 года в Тбилиси в армянской семье. Отец Артём Геруков погиб в 1937 году при сталинских репрессиях, мать Ксения Прикалонская. С 1939 воспитывалась тётей Ниной в Ереване. Дядя Григорий Арутюнов (Арутюнян) был секретарём ЦК с 1937 по 1953 год. В 1946–1951 окончила Ереванскую консерваторию по фортепиано и музыковедению. Во время войны помогала в госпиталях. В 1950 вышла замуж за Алексея Анастасовича Микояна, переехала в Москву. В 1957–1960 училась в аспирантуре Института истории искусств АН СССР. Работала в Комитете Ленинских премий, журнале «Советская музыка», Армянском телеграфном агентстве, ВААП.

Автор мемуаров «С любовью и печалью», «Своими глазами» (2003, 2011), книги о дяде «Жизнь и деятельность Григория Арутюнова» (2000).

Нами Микоян осталась мостом памяти от Тбилиси до Москвы — своими книгами, журналистикой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской истории и музыки.

—

### English
Member of the families of the leaders of Soviet Armenia and the USSR

Nami Artyomovna Mikoyan passed away on November 27, 2025, in Moscow at the age of 97, leaving an undying memory of Armenian history and music as historian-musicologist, journalist, author of memoirs *With Love and Sorrow* and *Through Their Own Eyes*, member of the USSR Writers’ Union, recipient of medals “For Valiant Labor in the Great Patriotic War” and “For Strengthening Peace”. Born on November 21, 1928, in Tbilisi to an Armenian family. Father Artyom Gerukov died in 1937 during Stalin’s repressions, mother Ksenia Prikalonskaya. From 1939 raised by aunt Nina in Yerevan. Uncle Grigory Arutyunov (Harutyunyan) was CC secretary 1937–1953. Graduated from Yerevan Conservatory in piano and musicology (1946–1951). During the war helped in hospitals. Married Alexey Anastasovich Mikoyan in 1950, moved to Moscow. Studied at the Institute of Art History postgraduate program (1957–1960). Worked at the Lenin Prize Committee, *Soviet Music* magazine, Armenian Telegraph Agency, VAAP.

Authored memoirs *With Love and Sorrow*, *Through Their Own Eyes* (2003, 2011), book about uncle *Life and Work of Grigory Arutyunov* (2000).

Nami Mikoyan remained the bridge of memory from Tbilisi to Moscow — with her books, journalism, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian history and music.

—

Հրաչյա Խաչատուրի Մարգարյանը ծնվել է 1912 թվականի նոյեմբերի 26-ին Ազատան գյուղում (Ալեքսանդրապոլի գավառ)՝ հայ խորհրդային կուսակցական և պետական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1931), ով իր կյանքը նվիրել է Հայկական ԽՍՀ-ի կուսակցական և մշակութային կառուցմանը՝ դառնալով ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար (1953), ՀԽՍՀ մշակույթի նախարար (1959–1964), ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի Նախագահության նախագահի տեղակալ (1964–1967) և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետ։

Մահացել է 1967 թվականի նոյեմբերի 23-ին Երևանում՝ կյանքի 55-րդ տարում։ Ավարտել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ին առընթեր կուսակցական կազմակերպիչների բարձրագույն դպրոցը (1946)։ Աշխատել է Լենինականի տեքստիլ կոմբինատում, շրջանային թերթերում, 1937–1939 և 1941–1943 թվականներին՝ ՀԿԿ ԿԿ ապարատում, 1939–1941 թվականներին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր, 1943 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ քարտուղար, 1946–1951 թվականներին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ ապարատում (տեսուչ, բաժնի վարիչ), 1952 թվականին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր, 1953 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար։ Եղել է ՀԿԿ ԿԿ (1943–1945, 1952–1967), ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության անդամ (1965–1967), ԽՍՀՄ IV–V և ՀԽՍՀ IV–VII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ 

Հրաչյա Մարգարյանը մնաց Ազատանից Երևան տանող կուսակցական կամուրջը՝ իր ղեկավարությամբ, խմբագրական աշխատանքով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային Հայաստանի մշակույթի և կուսակցական կյանքի խորքերով։

—

### Русский
Министр культуры АрмССР

Грачья Хачатурович Маргарян родился 26 ноября 1912 года в селе Азатан (Александропольский уезд) — армянский советский партийный и государственный деятель, член КПСС (1931), посвятивший жизнь партийному и культурному строительству АрмССР, став вторым секретарём ЦК КП Армении (1953), министром культуры АрмССР (1959–1964), заместителем председателя Президиума Верховного Совета АрмССР (1964–1967), кавалером ордена Трудового Красного Знамени. Умер 23 ноября 1967 года в Ереване на 56-м году жизни. Окончил Высшую школу партийных организаторов при ЦК ВКП(б) (1946). Работал на Ленинаканском текстильном комбинате, в районных газетах, в аппарате ЦК КП(б) Армении (1937–1939, 1941–1943), редактором газеты «Советская Армения» (1939–1941), секретарём ЦК КП Армении (1943), инспектором, затем заведующим отделом в аппарате ЦК ВКП(б) (1946–1951), редактором «Советская Армения» (1952), вторым секретарём ЦК КП Армении (1953). Член ЦК КП Армении (1943–1945, 1952–1967), Президиума Верховного Совета АрмССР (1965–1967), депутат Верховного Совета СССР IV–V и АрмССР IV–VII созывов.

Грачья Маргарян остался партийным мостом от Азатана до Еревана — своим руководством, редакторской работой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами культуры и партийной жизни советской Армении.

—

### English
Minister of Culture of the Armenian SSR

Hrachya Khachaturi Margaryan was born on November 26, 1912, in Azatan village (Alexandropol district) — Armenian Soviet party and state figure, CPSU member (1931), who devoted his life to party and cultural construction of the Armenian SSR, becoming second secretary of the CP Armenia Central Committee (1953), Minister of Culture of the Armenian SSR (1959–1964), Deputy Chairman of the Presidium of the Armenian SSR Supreme Soviet (1964–1967), holder of the Order of the Red Banner of Labor. Died on November 23, 1967, in Yerevan at the age of 55. Graduated from the Higher School of Party Organizers under the CPSU Central Committee (1946). Worked at Leninakan Textile Combine, district newspapers, CP(b) Armenia Central Committee apparatus (1937–1939, 1941–1943), editor of *Soviet Armenia* (1939–1941), secretary of CP Armenia Central Committee (1943), inspector, then department head at CPSU Central Committee apparatus (1946–1951), editor of *Soviet Armenia* (1952), second secretary of CP Armenia Central Committee (1953). Member of CP Armenia Central Committee (1943–1945, 1952–1967), Presidium of the Armenian SSR Supreme Soviet (1965–1967), deputy of USSR Supreme Soviet IV–V and Armenian SSR IV–VII convocations.

Hrachya Margaryan remained the party bridge from Azatan to Yerevan — with his leadership, editorial work, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Soviet Armenia’s culture and party life.

—

Ստեփան Հակոբի Խանամիրյանը ծնվել է 1926 թվականի նոյեմբերի 26-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)՝ սովետական ռազմական առաջնորդ, գեներալ-մայոր, ով իր կյանքը նվիրել է խորհրդային բանակի ծառայությանը՝ դառնալով Թամանյան հայկական դիվիզիայի, Հյուսիսային խմբի զորքերի, Անդրկովկասյան և Մերձկարպատյան օկրուգների հրամանատար։ Մահացել է 1975 թվականի փետրվարի 22-ին Խմելնիցկիում՝ թաղված Երևանում։

1946 թվականին ավարտել է Բաքվի հետևակային ուսումնարանը, 1961 թվականին՝ Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան, 1969 թվականին՝ դրան կից բարձրագույն ակադեմիական դասընթացները։ 1946 թվականից ծառայել է Թամանյան հայկական հրաձգային դիվիզիայում՝ որպես գնդացրային դասակի հրամանատար, 1961-1969 թվականներին՝ զորքերի Հյուսիսային խմբում, 1969-1971 թվականներին՝ Անդրկովկասյան կարմրադրոշ օկրուգում, 1971 թվականից՝ Մերձկարպատյան զինվորական օկրուգում։ Եղել է գնդի և դիվիզիայի հրամանատար, կայազորի պետ։ 

Ստեփան Խանամիրյանը մնաց Գյումրիից Խմելնիցկի տանող ռազմական կամուրջը՝ իր հրամանատարությամբ, կարգապահությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային բանակի և հայկական ռազմական ավանդույթների խորքերով։

—

### Русский
Командир легендарной 89-ой армянской  Таманской дивизии

Степан Акопович Ханамирян родился 26 ноября 1926 года в Ленинакане (ныне Гюмри) — советский военачальник, генерал-майор, посвятивший жизнь службе в советской армии, став командиром Таманской армянской дивизии, Северной группы войск, Закавказского и Прикарпатского военных округов. Умер 22 февраля 1975 года в Хмельницком, похоронен в Ереване. В 1946 окончил Бакинское пехотное училище, в 1961 — Военную академию им. М. В. Фрунзе, в 1969 — высшие академические курсы при ней. С 1946 служил в Таманской армянской стрелковой дивизии командиром пулемётного взвода, в 1961–1969 — в Северной группе войск, в 1969–1971 — в Закавказском Краснознамённом военном округе, с 1971 — в Прикарпатском военном округе. Был командиром полка и дивизии, начальником гарнизона.

Степан Ханамирян остался военным мостом от Гюмри до Хмельницкого — своим командованием, дисциплиной и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами советской армии и армянскими воинскими традициями.

—

### English
Commander of Taman Division

Stepan Akopovich Khanamiryan was born on November 26, 1926, in Leninakan (now Gyumri) — Soviet military leader, Major General, who devoted his life to service in the Soviet Army, becoming commander of the Taman Armenian Division, Northern Group of Forces, Transcaucasian and Carpathian Military Districts. Died on February 22, 1975, in Khmelnytskyi, buried in Yerevan. Graduated from Baku Infantry School in 1946, Frunze Military Academy in 1961, and its higher academic courses in 1969. From 1946 served in the Taman Armenian Rifle Division as machine-gun platoon commander, in 1961–1969 — in the Northern Group of Forces, in 1969–1971 — in the Transcaucasian Red Banner Military District, from 1971 — in the Carpathian Military District. Served as regiment and division commander, garrison chief.

Stepan Khanamiryan remained the military bridge from Gyumri to Khmelnytskyi — with his command, discipline, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of the Soviet Army and Armenian military traditions.

—

Պավել Դանտոնի Սաֆարյանը ծնվել է 1958 թվականի նոյեմբերի 20-ին Բասարգեչարի շրջանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ տնտեսագետ, պետական գործիչ, ով իր կյանքը նվիրել է Հայաստանի տնտեսական բարեփոխումներին՝ դառնալով անկախ Հայաստանի հարկային համակարգի հիմնադիրներից, ֆինանսների նախարարության առաջին տեղակալ (2001–2016), բյուջետային բարեփոխումների ղեկավար և Ասիական զարգացման բանկի փոխկառավարիչ (2014)։ 1976-1980 թվականներին ավարտել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը, 1989 թվականին՝ տնտեսագիտության թեկնածու։

1984-1989 թվականներին դասավանդել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում և Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, 2013-2019 թվականներին՝ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանում, 2006 թվականից՝ ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիայում։ 

1980 թվականին աշխատել ՀԽՍՀ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտում, 1980-1982 թվականներին ծառայել խորհրդային բանակում, 1982-1990 թվականներին՝ ինստիտուտում որպես տնտեսագետ, ավագ տնտեսագետ, գիտաշխատող։ 1990-1991 թվականներին՝ ՀՀ նախարարների խորհրդի տնտեսական բարեփոխումների հանձնաժողովի ֆինանսական բաժնի տնտեսական խորհրդատու, բաժնի պետ, 1991-1994 թվականներին՝ ՀՀ գլխավոր պետական հարկային տեսչության պետի տեղակալ, 1994-1997 թվականներին՝ ՀՀ հարկային պետական տեսչության պետ-նախարար։ Նրա ղեկավարությամբ հիմք է դրվել անկախ Հայաստանի հարկային օրենսդրությանը և համակարգին։ 1997-2001 թվականներին՝ ՀՀ ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարի տեղակալ, 2001-2008 թվականներին՝ առաջին տեղակալ, 2008-2016 թվականներին՝ ֆինանսների նախարարի առաջին տեղակալ։ Համակարգել է 1997-2017 թթ. ՀՀ տարեկան բյուջեների մշակումը, ներդրել միջինժամկետ ծախսերի ծրագրավորումը, 2005 թվականին՝ ծրագրային բյուջետավորումը (ամբողջական անցում՝ 2019), ղեկավարել Պետական ֆինանսների կառավարման գնահատումները (2008, 2014)։ 2002 թվականին հիմնադրել Հայ-ամերիկյան «Ուսուցման կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը, 2013-2016 թվականներին՝ Եվրոխորհրդի բյուջետային հանձնաժողովի անդամ։ 2016-2018 թվականներին՝ ՀՀ տնտեսական զարգացման և ներդրումների նախարարի գլխավոր խորհրդական, 2018-ից՝ «ԱՎԱԳ ՍՈԼՅՈՒՇՆՍ» ՍՊԸ խորհրդատու, 2019-ից՝ Մոսկվայի Մ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի Երևանյան մասնաճյուղի գործադիր տնօրեն։ Պարգևներ՝ Անանիա Շիրակացու մեդալ, ՀՀ պաշտպանության նախարարության և ոստիկանության մեդալներ, Ֆրիտյոֆ Նանսենի հուշամեդալ։ Անկուսակցական, ամուսնացած, ունի որդի և դուստր։ Տիրապետում է ռուսերեն և ֆրանսերեն։ 

Պավել Սաֆարյանը մնաց Բասարգեչարից Երևան տանող տնտեսական կամուրջը՝ իր բարեփոխումներով, բյուջետային համակարգով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Հայաստանի ֆինանսական կայունության և տնտեսական զարգացման ճանապարհով։

—

### Русский
Основатель налоговой системы Армении

Павел Дантонович Сафарян родился 20 ноября 1958 года в Басаргечарском районе, Армянская ССР, СССР. Армянский экономист, государственный деятель, один из основателей налоговой системы независимой Армении, первый заместитель министра финансов РА (2001–2016), руководитель бюджетных реформ, заместитель управляющего от Армении в Азиатском банке развития (2014). В 1976–1980 окончил Ереванский институт народного хозяйства, в 1989 — кандидат экономических наук. В 1984–1989 преподавал в Ереванском политехническом институте и Педагогическом институте им. Х. Абовяна, в 2013–2019 — в Армянском государственном экономическом университете, с 2006 — в Академии государственного управления РА.

В 1980 работал в Институте экономики АН АрмССР, в 1980–1982 служил в Советской армии, в 1982–1990 — экономист, старший экономист, научный сотрудник института. В 1990–1991 — экономический советник, затем начальник финансового отдела Комиссии экономических реформ при Совете Министров РА, в 1991–1994 — заместитель начальника Главной государственной налоговой инспекции РА, в 1994–1997 — министр — начальник Государственной налоговой инспекции РА. Под его руководством заложены основы налогового законодательства и системы независимой Армении. В 1997–2001 — заместитель министра финансов и экономики РА, в 2001–2008 — первый заместитель, в 2008–2016 — первый заместитель министра финансов РА. Координировал разработку госбюджетов РА 1997–2017 годов, внедрил среднесрочное расходное программирование, в 2005 — программное бюджетирование (полный переход с 2019), руководил оценками управления государственными финансами (2008, 2014). В 2002 основал Армяно-американский «Учебный центр» ПОАК, в 2013–2016 — член Бюджетного комитета Совета Европы. В 2016–2018 — главный советник министра экономического развития и инвестиций РА, с 2018 — консультант ООО «АВАГ СОЛЮШНС», с 2019 — исполнительный директор Ереванского филиала МГУ им. М. Ломоносова. Награды: медаль Анания Ширакаци, медали Минобороны и полиции РА, мемориальная медаль Фритьофа Нансена. Беспартийный, женат, сын и дочь. Владеет русским и французским.

Павел Сафарян остался экономическим мостом от Басаргечарa до Еревана — своими реформами, бюджетной системой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения путём финансовой стабильности и экономического развития Армении.

—

### English
Founder of Armenia’s Tax System

Pavel Dantoni Safaryan was born on November 20, 1958, in Basargechar district, Armenian SSR, USSR. Armenian economist, statesman, one of the founders of independent Armenia’s tax system, first deputy minister of finance RA (2001–2016), leader of budget reforms, deputy governor from Armenia at the Asian Development Bank (2014). Graduated from Yerevan Institute of National Economy (1976–1980), candidate of economic sciences (1989). Taught at Yerevan Polytechnic Institute and Kh. Abovyan Pedagogical Institute (1984–1989), Armenian State University of Economics (2013–2019), RA Public Administration Academy (since 2006).

Worked at the Institute of Economics of the Armenian SSR Academy of Sciences (1980), served in the Soviet Army (1980–1982), economist, senior economist, researcher at the institute (1982–1990). Economic advisor, then head of financial department at the Economic Reforms Commission under the Council of Ministers of RA (1990–1991), deputy chief of the Main State Tax Inspectorate of RA (1991–1994), minister — chief of the State Tax Inspectorate of RA (1994–1997). Under his leadership, foundations of independent Armenia’s tax legislation and system were laid. Deputy minister of finance and economy RA (1997–2001), first deputy (2001–2008), first deputy minister of finance RA (2008–2016). Coordinated development of RA annual budgets 1997–2017, introduced medium-term expenditure programming, program budgeting in 2005 (full transition from 2019), led public finance management assessments (2008, 2014). Founded Armenian-American “Training Center” POAK in 2002, member of Council of Europe Budget Committee (2013–2016). Chief advisor to RA Minister of Economic Development and Investments (2016–2018), consultant at AVAG SOLUTIONS LLC (since 2018), executive director of Yerevan branch of Lomonosov Moscow State University (since 2019). Awards: Anania Shirakatsi Medal, RA Ministry of Defense and Police medals, Fridtjof Nansen Memorial Medal. Non-partisan, married, one son and one daughter. Fluent in Russian and French.

Pavel Safaryan remained the economic bridge from Basargechar to Yerevan — with his reforms, budget system, and boundless dedication, inspiring generations with the path of Armenia’s financial stability and economic development.

—

2021 թվականի նոյեմբերի 16-ին, ժամը 13:00-ի սահմաններում, Սյունիքի մարզում տեղի ունեցավ հայ-ադրբեջանական ռազմական բախում, որի ընթացքում Ադրբեջանի զինված ուժերի ստորաբաժանումները հարձակվեցին Հայաստանի սահմանային տարածքներին՝ Մեծ Իշխանասարի և հյուսիս-արևմտյան հարակից հենակետերի վրա: Այս գործողությունը, որը տևեց մինչև ժամը 18:30-ը, հանգեցրեց կողմերի կորուստներին և Ռուսաստանի միջնորդությամբ հրադադարի:

Բախումը, որը տեղի ունեցավ 2020 թվականի եռակողմ հայտարարությունից հետո, ընդգծեց սահմանային ճգնաժամի սրացումը և Ադրբեջանի հարձակումները Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Նոյեմբերի 16-ի բախումը հաջորդեց նոյեմբերի 14-ի ռազմական գործողություններին Սյունիքում, երբ Ադրբեջանը ներխուժեց հայկական տարածքներ: 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը չէր սահմանել սահմանները, ինչը հանգեցրեց Ադրբեջանի կողմից «սահմանազատման» անվան տակ օկուպացիաներին: Սյունիքի մարզը, որպես Հայաստանի հարավային սահման, դարձավ թիրախ՝ Ադրբեջանի «Զանգեզուրի միջանցք»-ի գաղափարի պատճառով: Հայկական կողմը պահանջեց Ռուսաստանի միջնորդությունը ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում:

**Բախման ընթացքը** 
Ժամը 13:00-ին Ադրբեջանի զորքերը հարձակվեցին Մեծ Իշխանասարի հենակետերի վրա՝ օգտագործելով հրետակոծություն, զրահատեխնիկա և հրաձգային զինատեսակներ: Հայկական կողմը դիմեց դիմադրության, բայց կրակոցները շարունակվեցին մինչև երեկո: Պաշտպանության նախարարությունը հաստատեց կրակի դադարեցումը ժամը 18:30-ին՝ Ռուսաստանի միջնորդությամբ: Բախման հետևանքով հայկական կողմը կրեց 6 զոհ (Տարոն Սահակյան, Մերուժան Հարությունյան, Գուրգեն Սարգսյան, Արթուր Մարտիրոսյան, Դավիթ Ամիրյան, 6-րդ անունը չհրապարակված), 12 գերի, 2 դիրքի կորուստ և վիրավորներ: Ադրբեջանը հաստատեց 7 զոհ (Ումուդ Նիֆթալիև, Օրխան Ջաբբարով, Նաթիգ Ալիև, Էլչին Աղաև, Էլմին Ալիզադե, Էլչին Ալիև, Մուրադ Խալիլով) և 10 վիրավոր: Միջազգային հանրությունը (ՀԱՊԿ, ՌԴ) կոչ արեց խաղաղ ճանապարհով լուծել հակամարտությունը:

**Հետևանքները** 
Բախումը խորացրեց հակամարտությունը, հանգեցրեց սահմանային ճգնաժամի և Ռուսաստանի միջնորդության պահանջին: Հայաստանը դիմեց ՄԱԿ-ին և ԵՄ-ին՝ պահանջելով Ադրբեջանի դուրսբերումը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ սահմանային անվտանգության խաթարումը և հայ ժողովրդի դիմադրությունը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2021 թ. նոյեմբերի 16
– **Զոհեր (հայկական)**: 6 (Տ. Սահակյան, Մ. Հարությունյան, Գ. Սարգսյան, Ա. Մարտիրոսյան, Դ. Ամիրյան, անանուն)
– **Գերիներ**: 12
– **Ադրբեջանական կորուստներ**: 7 զոհ, 10 վիրավոր

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Պաշտպանության նախարարության հաղորդագրություններ, ՄԱԿ-ի զեկույցներ, ՀԱՊԿ-ի հայտարարություններ):

—

### Русская версия Армяно-азербайджанский военный конфликт в Сюнике — Новый этап пограничного кризиса

16 ноября 2021 года, около 13:00, в Сюникской области произошёл армяно-азербайджанский военный инцидент, когда подразделения вооружённых сил Азербайджана атаковали армянские пограничные позиции — Мец Ишханасар и прилегающие северо-западные опорные пункты. Это столкновение, продолжавшееся до 18:30, привело к потерям с обеих сторон и прекращению огня при посредничестве России. Инцидент, последовавший за событиями 14 ноября в Сюнике, подчеркнул эскалацию пограничного кризиса и азербайджанские вторжения на суверенную территорию Армении после трёхстороннего заявления 2020 года.

**Предыстория** 
Инцидент 16 ноября последовал за боестолкновением 14 ноября в Сюнике, когда Азербайджан вторгся на армянские земли. Трёхстороннее заявление от 9 ноября 2020 года не определило границы, что привело к “демаркации” под предлогом оккупации. Сюник, как южная граница Армении, стал целью из-за азербайджанской идеи “Зангезурского коридора”. Армения потребовала посредничества России в рамках ОДКБ.

**Ход столкновения** 
Около 13:00 азербайджанские силы атаковали опорные пункты Мец Ишханасара, используя артиллерию, бронетехнику и стрелковое оружие. Армянская сторона ответила огнём, но бои продолжались до вечера. Министерство обороны Армении подтвердило прекращение огня в 18:30 при посредничестве России. Армянские потери: 6 убитых (старший лейтенант Тарон Сахакян, младший сержант Меруужан Арутюнян, рядовой Гурген Саргсян, младший сержант Артур Мартиросян, рядовой Давид Амирян, шестой имя не опубликовано), 12 пленных, потеря 2 позиций и раненые. Азербайджанские потери: 7 убитых (лейтенант Умуд Нифталев, Орхан Джаббаров, Натіг Алиев, Эльчин Агаев, Элмин Ализаде, Эльчин Алиев, Мурат Халилов) и 10 раненых. Международное сообщество (ОДКБ, РФ) призвало к мирному разрешению.

**Последствия** 
Столкновение обострило конфликт, вызвало пограничный кризис и потребовало посредничества России. Армения обратилась в ООН и ЕС за выводом азербайджанских сил. Как армянский историк, я вижу в этом нарушение пограничной безопасности и армянскую стойкость.

**Краткие факты**
– **Дата**: 16 ноября 2021 г.
– **Потери (армянские)**: 6 убитых (Т. Сахакян, М. Арутюнян, Г. Саргсян, А. Мартиросян, Д. Амирян, аноним)
– **Пленные**: 12
– **Азербайджанские потери**: 7 убитых, 10 раненых

(Источники: Сообщения Министерства обороны Армении, отчёты ООН, заявления ОДКБ).

—

### English Version

Armenian-Azerbaijani Military Clash in Syunik — A New Phase of Border Crisis

On November 16, 2021, around 13:00, a military clash erupted in Syunik Province when Azerbaijani armed forces attacked Armenian border positions — Mets Ishkhanasar and adjacent northwest outposts. The engagement, lasting until 18:30, resulted in losses on both sides and a ceasefire mediated by Russia. This incident, following the November 14 clashes in Syunik, highlighted the escalation of the border crisis and Azerbaijan’s incursions into sovereign Armenian territory after the 2020 trilateral statement.

**Background** 
The November 16 clash followed the November 14 military actions in Syunik, where Azerbaijan invaded Armenian lands. The trilateral statement of November 9, 2020, did not define borders, leading to “demarcation” under the pretext of occupation. Syunik, as Armenia’s southern border, became a target due to Azerbaijan’s “Zangezur Corridor” idea. Armenia demanded Russian mediation within the CSTO framework.

**Course of the Clash** 
Around 13:00, Azerbaijani forces assaulted Mets Ishkhanasar outposts using artillery, armored vehicles, and small arms. Armenia responded with fire, but fighting continued until evening. The Armenian Ministry of Defense confirmed the ceasefire at 18:30 through Russian mediation. Armenian losses: 6 killed (Senior Lieutenant Taron Sahakyan, Junior Sergeant Meruzh An Harutyunyan, Private Gurgen Sargsyan, Junior Sergeant Artur Martirosyan, Private David Amiryan, sixth name unpublished), 12 captured, loss of 2 positions, and wounded. Azerbaijani losses: 7 killed (Lieutenant Umud Niftaliyev, Orhan Jabbarov, Natig Aliyev, Elchin Agaev, Elmin Alizade, Elchin Aliyev, Murad Khalilov) and 10 wounded. The international community (CSTO, RF) called for peaceful resolution.

**Consequences** 
The clash intensified the conflict, sparking a border crisis and requiring Russian mediation. Armenia appealed to the UN and EU for Azerbaijan’s withdrawal. As an Armenian historian, I see this as a violation of border security and Armenian resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 16, 2021
– **Losses (Armenian)**: 6 killed (T. Sahakyan, M. Harutyunyan, G. Sargsyan, A. Martirosyan, D. Amiryan, anonymous)
– **Captured**: 12
– **Azerbaijani losses**: 7 killed, 10 wounded

(Sources: Armenian Ministry of Defense statements, UN reports, CSTO declarations).

—

### Azərbaycan versiyası Erməni-Azərbaycan hərbi toqquşması Syunikdə: — Sərhəd böhranın yeni mərhələsi

16 noyabr 2021-ci il, saat 13:00 ətrafında, Syunik vilayətində Ermənistanın sərhəd mövqelərinə — Mets İshxanasar və şimal-qərbdəki əlaqəli dəstəklənmə nöqtələrinə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hücumu ilə hərbi toqquşma baş verdi. Bu qarşıdurğu saat 18:30-a qədər davam etdi, hər iki tərəfdə itkilərə səbəb oldu və Rusiya vasitəçiliyi ilə atəşkes bədən gəldi. Bu hadisə, 14 noyabr Syunikdəki hadisələrdən sonra, sərhəd böhranının kəskinləşməsini vurğuladı və Azərbaycanın 2020-ci il üçtərəfli bəyannamədən sonra suveren Ermənistan ərazisinə daxiletini göstərdi.

**Arxa plan** 
16 noyabr hadisəsi 14 noyabr Syunikdəki hərbi əməliyyatlardan sonra baş verdi, Azərbaycan Ermənistan ərazilərinə daxil oldu. 2020-ci il 9 noyabr üçtərəfli bəyannamə sərhədləri müəyyən etmədi, bu da “demarkasiya” adı altında işğala səbəb oldu. Syunik, Ermənistanın cənub sərhədi kimi, Azərbaycanın “Zəngəzur dəhlizi” fikri səbəbindən hədəf oldu. Ermənistan KİTO çərçivəsində Rusiya vasitəçiliyi tələb etdi.

**Toqquşmanın seyi** 
Saat 13:00 ətrafında Azərbaycan qüvvələri Mets İshxanasar mövqelərinə topçu atəşi, zirəli texnika və kiçik silahlarla hücum etdi. Ermənistan cavab atəşi açdı, amma döyüş axşama qədər davam etdi. Ermənistan Müdafiə Nazirliyi saat 18:30-da Rusiya vasitəçiliyi ilə atəşkes təsdiq etdi. Ermənistan itkiləri: 6 ölü (kiçik leytenant Taron Sahakyan, kichik serjant Meruj An Harutyunyan, sıradan Gurgen Sargsyan, kichik serjant Artur Martirosyan, sıradan David Amiryan, altıncı ad gizli), 12 əsir, 2 mövqe itkisi və yaralılar. Azərbaycan itkiləri: 7 ölü (leytenant Umud Niftaliyev, Orhan Jabbarov, Natig Aliyev, Elchin Agaev, Elmin Alizade, Elchin Aliyev, Murad Khalilov) və 10 yaralı. Beynəlxalq icma (KİTО, RF) sülh yolu ilə həllə çağırdı.

**Nəticələr** 
Toqquşma münaqişəni kəskinləşdirdi, sərhəd böhran yarattı və Rusiya vasitəçiliyi tələb etdi. Ermənistan BMT-yə və AB-ya müraciət etdi Azərbaycan qüvvələrinin çıxarılması üçün. Erməni tarixçi kimi, bunda sərhəd təhlükəsizliyinin pozulmasını və erməni xalqın möhkəmliyini görürəm.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 16 noyabr 2021
– **İtkilər (erməni)**: 6 ölü (T. Sahakyan, M. Harutyunyan, G. Sargsyan, A. Martirosyan, D. Amiryan, anonim)
– **Əsir**: 12
– **Azərbaycan itkiləri**: 7 ölü, 10 yaralı

(Mənbələr: Ermənistan Müdafiə Nazirliyinin bəyanatları, BMT hesabatları, KİTО bəyanatları).

Հմայակ Նիկողոսի Հախնազարյանը ծնվել է 1898 թվականի նոյեմբերի 13-ին Նախիջևանում, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն: Ինժեներական զորքերի գեներալ-մայոր (1944):

Ավարտել է Լենինգրադի Ֆ. Ձերժինսկու անվ. ռազմատեխնիկական ակադեմիան (1930): 1918 թվականին կամավոր կռվել է հայ-թուրքական ռազմաճակատում (Իգդիր, Սարդարապատ): 1931-1938 թվականներին աշխատել է կարմիր բանակի հրետանային գլխավոր վարչությունում: 1939 թվականին եղել է ԳՀԻ գլխավոր կոնստրուկտորի տեղակալ: 1944 թվականի փետրվարից՝ գլխավոր կոնստրուկտոր: Հետպատերազմյան տարիներին (մինչև 1954 թվականը) շարունակել է աշխատանքը ռազմական տեխնիկայի կատարելագործման բնագավառում: Զորացրվել է 1954-ին: Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 2, ՀՍՍՀ Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով: Մահացել է 1987 թվականի հունիսի 7-ին Մոսկվայում, ԽՍՀՄ:



—

### Русский

От Добровольца Сардарапата до Генерал-Конструктора

Хмайак Никогосович Хахназарян родился 13 ноября 1898 года в Нахичевани, Ереванская губерния, Российская империя: Генерал-майор инженерных войск (1944). Окончил Ленинградскую военно-техническую академию им. Ф. Дзержинского (1930). В 1918 году добровольцем сражался на армяно-турецком фронте (Игдир, Сардарапат). В 1931–1938 годах работал в Главном артиллерийском управлении Красной армии. В 1939 году — заместитель главного конструктора ГКИ. С февраля 1944 года — главный конструктор. В послевоенные годы (до 1954 года) продолжал работу по совершенствованию военной техники. Уволен в запас в 1954 году. Награждён орденами Ленина, Красного Знамени (2), Трудового Красного Знамени АрмССР, Трудового Красного Знамени. Умер 7 июня 1987 года в Москве, СССР.



—

### English

From Sardarapat Volunteer to General Designer

Hmayak Nikoghosovich Khakhnazaryan was born on November 13, 1898, in Nakhichevan, Yerevan Governorate, Russian Empire: Major General of Engineering Troops (1944). Graduated from the F. Dzerzhinsky Military Technical Academy in Leningrad (1930). In 1918, volunteered on the Armenian-Turkish front (Igdir, Sardarapat). From 1931 to 1938, worked in the Main Artillery Directorate of the Red Army. In 1939, deputy chief designer of the State Committee for Inventions. From February 1944, chief designer. In the postwar years (until 1954), continued work on improving military equipment. Retired in 1954. Awarded the Order of Lenin, Red Banner (2), Labor Red Banner of the ArmSSR, and Labor Red Banner. Passed away on June 7, 1987, in Moscow, USSR.

1917 թվականի նոյեմբերի 13-ին Բաքվի Խորհրդի նիստում ստեղծվեց Բաքվի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհուրդը (ԲԺԿԽ), որը հռչակեց Խորհրդային իշխանությունը Բաքվում և Բաքվի նահանգում՝ դառնալով Անդրկովկասի  առաջին խորհրդային կառավարությունը:

Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Պետրոգրադի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո և հիմք դրեց Բաքվի կոմունային (1917-1918 թթ.), որը ղեկավարում էր հայ բոլշևիկ Ստեփան Շահումյանը “Կովկասի Լենինը”: Հայերի որոշիչ դերը եղել է կարևորագույն՝ ինչպես քաղաքական, այնպես էլ ռազմական առումով: Հայ բոլշևիկները (Շահումյան, Կոստանդյան, Խանփերյանց) կազմում էին խորհրդի ղեկավարությունը, իսկ հայկական զինված ուժերը (դաշնակցականներ) ապահովեցին քաղաքի պաշտպանությունը և իշխանության կայունությունը:

**Նախապատմություն** 
Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Բաքվում ստեղծվեց Իշխկոմ (Իշխանական կոմիտե), որտեղ հայերը կազմում էին բնակչության մոտ 40%-ը: Հոկտեմբերյան հեղափոխության ազդեցությամբ նոյեմբերի 2-ին Բաքվի Խորհուրդը հռչակեց Խորհրդային իշխանություն, իսկ նոյեմբերի 14-ին ստեղծվեց ԲԺԿԽ-ը՝ Ստեփան Շահումյանի (հայ) գլխավորությամբ: Խորհրդի կազմում հայերը գերակշռում էին՝ Շահումյան (նախագահ), Մեսրոպ Կոստանդյան, Մարտիրոս Խանփերյանց, Ալեքսանդր Ջապարիձե (հայկական ծագումով): Հայկական կարմիր գվարդիան (70% հայեր) և դաշնակցական ուժերը պաշտպանեցին քաղաքը մուսավատականներից և ծայրահեղականներից:

**Խորհրդի գործունեությունը և հայերի դերը** 
ԲԺԿԽ-ը նացիոնալիզացրեց նավթարդյունաբերությունը, ստեղծեց կարմիր բանակ և իրականացրեց սոցիալական բարեփոխումներ: Հայ բոլշևիկները, ինչպես Շահումյանը, ապահովեցին կառավարման կայունությունը և Պետրոգրադի հետ կապը: Հայկական զորքերը (դաշնակցականներ) որոշիչ դեր խաղացին 1918 թվականի մարտ-ապրիլյան մարտերում՝ պաշտպանելով Բաքվի խորհրդային իշխանությունը: Այս դերը խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի ներդրումը հեղափոխության մեջ:

**Հետևանքները** 
Բաքվի կոմունան տևեց մինչև 1918 թվականի հուլիսի 31-ը, երբ անգլիացիները և մուսավատականները գրավեցին քաղաքը: Շահումյանը և 25 կոմիսարները (հայերից շատերը) կալանավորվեցին և սպանվեցին 1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին: Հայերի դերը մնաց խորհրդային պատմության կարևոր մաս:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1917 թ. նոյեմբերի 13
– **Ղեկավար**: Ստեփան Շահումյան (հայ)
– **Կազմ**: Հայեր, ռուսներ, վրացիներ
– **Ժամկետ**: 1917 նոյեմբեր – 1918 հուլիս

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Շահումյանի հուշեր, Բաքվի կոմունայի արխիվներ):

—

### Русская версия

Бакинский Совет берёт власть— Решающая роль армян**

13  ноября 1917 года  на заседании Бакинского совета был создан Бакинский Совет Народных Комиссаров (БакСНК), провозгласивший Советскую власть в Баку и Бакинской губернии — первым в Закавказье. Это событие произошло после Октябрьской революции в Петрограде и положило начало Бакинской коммуне (1917–1918), возглавляемой армянским большевиком Степаном Шаумяном. Решающая роль армян была ключевой: армянские большевики (Шаумян, Костанян, Ханперянц) составляли руководство, а армянские вооружённые силы (дашнаки) обеспечили защиту города и стабильность власти.

**Предыстория** 
После Февральской революции в Баку образовался Иском (Исполнительный комитет), где армяне составляли около 40% населения. Под влиянием Октябрьской революции 2 ноября Бакинский совет провозгласил Советскую власть, а 14 ноября создал БакСНК во главе с Шаумяном (армянином). В составе преобладали армяне — Шаумян (председатель), Месроп Костанян, Мартирос Ханперянц, Александр Джапаридзе (армянского происхождения). Армянская Красная гвардия (70% армяне) и дашнакские отряды защитили город от мусаватистов и экстремистов.

**Деятельность совета и роль армян** 
БакСНК национализировал нефтяную промышленность, создал Красную армию и провёл социальные реформы. Армянские большевики, как Шаумян, обеспечили управление и связь с Петроградом. Армянские войска (дашнаки) сыграли решающую роль в марте-апреле 1918 года, защищая Советскую власть в Баку. Эта роль символизировала вклад армянского народа в революцию.

**Последствия** 
Бакинская коммуна просуществовала до 31 июля 1918 года, когда город захватили англичане и мусаватисты. Шаумян и 25 комиссаров (многие армяне) были арестованы и убиты 20 сентября 1918 года. Роль армян осталась важной частью советской истории.

**Краткие факты**
– **Дата**: 13 ноября 1917 г.
– **Лидер**: Степан Шаумян (армянин)
– **Состав**: Армяне, русские, грузины
– **Период**: ноябрь 1917 – июль 1918

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, мемуары Шаумяна, архивы Бакинской коммуны).

—

### English Version

The Baku Soviet Takes Power— The Decisive Role of Armenians

On November 13, 1917 , the Baku Soviet formed the Baku Council of People’s Commissars (BakSNK), proclaiming Soviet power in Baku and the Baku Governorate — the first in Transcaucasia. This event followed the October Revolution in Petrograd and laid the foundation for the Baku Commune (1917–1918), led by Armenian Bolshevik Stepan Shaumyan. Armenians played a decisive role: Armenian Bolsheviks (Shaumyan, Kostanyan, Khanperyants) formed the leadership, while Armenian armed forces (Dashnaks) ensured the city’s defense and power stability.

**Background** 
After the February Revolution, the Izhkom (Executive Committee) was formed in Baku, where Armenians made up about 40% of the population. Influenced by the October Revolution, on November 2, the Baku Soviet proclaimed Soviet power, and on November 14, created BakSNK under Shaumyan (Armenian). Armenians dominated the composition — Shaumyan (chairman), Mesrop Kostanyan, Martiros Khanperyants, Alexander Japaridze (of Armenian origin). The Armenian Red Guard (70% Armenians) and Dashnak detachments protected the city from Musavatists and extremists.

**Soviet Activities and Armenians’ Role** 
BakSNK nationalized the oil industry, created the Red Army, and implemented social reforms. Armenian Bolsheviks, like Shaumyan, ensured governance and links with Petrograd. Armenian troops (Dashnaks) played a pivotal role in March-April 1918, defending Soviet power in Baku. This role symbolized the Armenian people’s contribution to the revolution.

**Consequences** 
The Baku Commune lasted until July 31, 1918, when the British and Musavatists captured the city. Shaumyan and 25 commissars (many Armenians) were arrested and killed on September 20, 1918. Armenians’ role remains a significant part of Soviet history.

**Key Facts**
– **Date**: November 13, 1917
– **Leader**: Stepan Shaumyan (Armenian)
– **Composition**: Armenians, Russians, Georgians
– **Period**: November 1917 – July 1918

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Shaumyan’s memoirs, Baku Commune archives).

—

### Azərbaycan versiyası

Bakı Soveti hakimiyyəti ələ keçirir — Ermənilərin qətiyyətli rolu

14 noyabr 1917-ci il (köhnə təqvimlə — 1 noyabr) Bakı Sovetinin iclasında Bakı Xalq Komissarları Soveti (Bakı XKS) yaradıldı və Bakıda və Bakı quberniyasında Sovet hakimiyyəti elan edildi — Zaqafqaziyada ilk. Bu hadisə Petroqraddakı Oktyabr inqilabından sonra baş verdi və Bakı Kommunasını (1917–1918) yaratdı, onu erməni bolşeviki Stepan Şaumyan rəhbərliyi etdi. Ermənilərin qətiyyətli rolu əsas idi: erməni bolşevikləri (Şaumyan, Kostanyan, Xanperyants) rəhbərliyi təşkil etdilər, erməni silahlı qüvvələri (daşnaklar) şəhərin müdafiəsini və hakimiyyətin sabitliyini təmin etdilər.

**Arxa plan** 
Fevral inqilabından sonra Bakıda İjkom (İcraiyyə Komitəsi) yaradıldı, ermənilər əhalinin təxminən 40%-ni təşkil edirdi. Oktyabr inqilabının təsiri ilə 2 noyabrda Bakı Soveti Sovet hakimiyyətini elan etdi, 14 noyabrda isə Şaumyanın (erməni) rəhbərliyi ilə Bakı XKS yaradıldı. Tərkibdə ermənilər üstünlük təşkil edirdi — Şaumyan (sədr), Mesrop Kostanyan, Martiros Xanperyants, Aleksandr Caparidze (erməni mənşəli). Erməni Qırmızı Qvardiyası (70% erməni) və daşnak dəstələri şəhəri müsavatçılardan və ekstremistlərdən qorudu.

**Sovetin fəaliyyəti və ermənilərin rolu** 
Bakı XKS neft sənayesini milliləşdirdi, Qırmızı Ordu yaratdı və sosial islahatlar keçirdi. Erməni bolşevikləri, Şaumyan kimi, idarəetməni və Petroqradla əlaqəni təmin etdi. Erməni qoşunları (daşnaklar) 1918-ci il mart-aprel döyüşlərində Bakıdakı Sovet hakimiyyətini müdafiə edərək qətiyyətli rol oynadı. Bu rol erməni xalqının inqilaba töhfəsini simvollaşdırır.

**Nəticələr** 
Bakı Kommunası 31 iyul 1918-ci ilə qədər davam etdi, ingilislər və müsavatçılar şəhəri tutdu. Şaumyan və 25 komissar (çoxu erməni) həbs edildi və 20 sentyabr 1918-ci ildə öldürüldü. Ermənilərin rolu sovet tarixinin mühüm hissəsi olaraq qaldı.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 14 noyabr 1917
– **Lider**: Stepan Şaumyan (erməni)
– **Tərkib**: Ermənilər, ruslar, gürcülər
– **Müddət**: noyabr 1917 – iyul 1918

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, Şaumyanın xatirələri, Bakı Kommunasının arxivləri).

2020 թվականի նոյեմբերի 10-ին, ժամը 00:00-ից (Մոսկվայի ժամանակով), ուժի մեջ մտավ եռակողմ հայտարարությունը՝ ստորագրված Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից:

Այս փաստաթուղթը, որը հայտնի է որպես «կապիտուլացիայի համաձայնագիր» հայկական կողմում, պաշտոնապես դադարեցրեց 44-օրյա պատերազմը (2020 թվականի սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10), որը սկսվել էր Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ լայնամասշտաբ հարձակմամբ: Հայտարարությունը հանգեցրեց Արցախի տարածքների մեծ մասի կորստին, Շուշիի և Հադրութի գրավմանը, ինչպես նաև Լաչինի միջանցքի ռուս խաղաղապահների տակ անցնելուն: Փաշինյանը հայտարարեց ստորագրության մասին Facebook-ում՝ նշելով, որ որոշումը «անասելի ցավոտ է ինձ և ժողովրդիս համար», բայց անհրաժեշտ էր խուսափելու ավելի մեծ կորուստներից:

**Նախապատմություն** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի հարձակմամբ՝ Թուրքիայի, Իսրայելի և վարձկանների աջակցությամբ: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ և տարածքներ: Նոյեմբերի 8-ին ընկավ Շուշին, ինչը դարձավ ռազմավարական կորուստ: Ռուսաստանի միջնորդությամբ բանակցությունները սկսվեցին նոյեմբերի 9-ին, և Պուտինը առաջարկեց հրադադար՝ պահպանելով Լաչինի միջանցքը և տեղակայելով 1960 խաղաղապահներ: Հայտարարությունը ստորագրվեց առցանց՝ Փաշինյանի, Ալիևի և Պուտինի կողմից:

**Համաձայնագրի բովանդակությունը** 
Հայտարարությունը ուներ 9 կետ՝
1. Լիակատար հրադադար ժամը 00:00-ից:
2. Ադրբեջանը պահպանում է գրաված տարածքները:
3. Հայաստանը վերադարձնում է Քարվաճառը (նոյեմբերի 15-ին), Աղդամը (նոյեմբերի 20-ին) և Լաչինի միջանցքի մասը:
4. Ռուս խաղաղապահներ Լաչինում 5 տարով:
5. Փոխգերիների փոխանակում և մարմինների վերադարձ:
6. Տրանսպորտային կապեր՝ Նախիջևան-Ադրբեջան:
7. Փախստականների վերադարձ:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Համաձայնագիրը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին, 100,000 հայերի տեղահանմանը և Հայաստանի ներքին ճգնաժամին: Երևանում բողոքի ակցիաներ սկսվեցին, խորհրդարանը գրոհվեց: Փաշինյանը մեղադրվեց կապիտուլացիայի մեջ, ինչը հանգեցրեց քաղաքական ճգնաժամի: Ադրբեջանը տոնեց հաղթանակ, իսկ Ռուսաստանը ամրապնդեց դիրքերը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի ողբերգությունը՝ կորուստների և դիմադրության խորհրդանիշ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 10
– **Ստորագրողներ**: Փաշինյան, Ալիև, Պուտին
– **Կորուստներ**: ~5000 հայ զինվոր, տարածքների 75%
– **Հետագա**: Ռուս խաղաղապահներ, ճգնաժամ Հայաստանում

(Աղբյուրներ՝ ՀՀ կառավարության արխիվներ, Արցախի նախագահության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր):

—

### Русская версия

Соглашение о прекращении огня в Арцахе— Завершение армянской трагедии 2020 года

10 ноября 2020 года в 00:00 (по московскому времени) вступило в силу трёхстороннее заявление, подписанное премьер-министром Армении Николом Пашиняном, президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым и президентом России Владимиром Путиным. Этот документ, известный в Армении как «соглашение о капитуляции», официально прекратил 44-дневную войну (27 сентября – 10 ноября 2020 года), начатую Азербайджаном против Арцаха. Заявление привело к потере большей части территории Арцаха, захвату Шуши и Хадрута, а также размещению российских миротворцев в Лачинском коридоре. Пашинян объявил о подписании в Facebook, отметив, что решение «невероятно болезненно для меня и народа», но необходимо для предотвращения больших потерь.

**Предыстория** 
Война началась 27 сентября азербайджанским наступлением с поддержкой Турции, Израиля и наёмников. Армянская сторона потеряла тысячи солдат и территории. 8 ноября пал Шуши, став стратегической потерей. По инициативе России переговоры начались 9 ноября, и Путин предложил прекращение огня с сохранением Лачинского коридора и размещением 1960 миротворцев. Заявление подписано онлайн Пашиняном, Алиевым и Путиным.

**Содержание соглашения** 
Заявление имело 9 пунктов:
1. Полное прекращение огня с 00:00.
2. Азербайджан сохраняет захваченные территории.
3. Армения возвращает Кельбаджар (15 ноября), Агдам (20 ноября) и часть Лачинского коридора.
4. Российские миротворцы в Лачине на 5 лет.
5. Обмен пленными и телами.
6. Транспортные связи Нахичевань-Азербайджан.
7. Возвращение беженцев.

**Последствия для армян** 
Соглашение привело к потере 75% территории Арцаха, депортации 100,000 армян и внутреннему кризису в Армении. В Ереване начались протесты, парламент был штурмован. Пашинян обвинялся в капитуляции, что привело к политическому кризису. Азербайджан праздновал победу, Россия укрепила позиции. Как армянский историк, я вижу в этом трагедию армянского народа — символ потерь и стойкости.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10 ноября 2020 г.
– **Подписанты**: Пашинян, Алиев, Путин
– **Потери**: ~5000 армянских солдат, 75% территории
– **Дальнейшее**: Российские миротворцы, кризис в Армении

(Источники: Архивы правительства Армении, отчеты президента Арцаха, резолюции ООН).

—

### English Version

The Artsakh Ceasefire Agreement — The End of an Armenian Tragedy 2020

On November 10, 2020, at 00:00 (Moscow time), a trilateral statement signed by Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan, Azerbaijani President Ilham Aliyev, and Russian President Vladimir Putin took effect. This document, known in Armenia as the “capitulation agreement,” officially ended the 44-day war (September 27 – November 10, 2020), launched by Azerbaijan against Artsakh. The statement led to the loss of most of Artsakh’s territory, the capture of Shushi and Hadrut, and the deployment of Russian peacekeepers in the Lachin Corridor. Pashinyan announced the signing on Facebook, stating the decision was “incredibly painful for me and the people,” but necessary to avoid greater losses.

**Background** 
The war began on September 27 with Azerbaijan’s offensive, supported by Turkey, Israel, and mercenaries. The Armenian side lost thousands of soldiers and territories. On November 8, Shushi fell, becoming a strategic loss. At Russia’s initiative, negotiations started on November 9, and Putin proposed a ceasefire preserving the Lachin Corridor and deploying 1960 peacekeepers. The statement was signed online by Pashinyan, Aliyev, and Putin.

**Content of the Agreement** 
The statement had 9 points:
1. Complete ceasefire from 00:00.
2. Azerbaijan retains captured territories.
3. Armenia returns Kelbajar (November 15), Agdam (November 20), and part of Lachin Corridor.
4. Russian peacekeepers in Lachin for 5 years.
5. Exchange of prisoners and bodies.
6. Transport links Nakhichevan-Azerbaijan.
7. Return of refugees.

**Consequences for Armenians** 
The agreement led to the loss of 75% of Artsakh’s territory, deportation of 100,000 Armenians, and an internal crisis in Armenia. Protests erupted in Yerevan, the parliament was stormed. Pashinyan was accused of capitulation, leading to a political crisis. Azerbaijan celebrated victory, Russia strengthened positions. As an Armenian historian, I see in this the tragedy of the Armenian people — a symbol of losses and resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 10, 2020
– **Signatories**: Pashinyan, Aliyev, Putin
– **Losses**: ~5000 Armenian soldiers, 75% territory
– **Further**: Russian peacekeepers, crisis in Armenia

(Sources: Armenian government archives, Artsakh president’s reports, UN resolutions).

—

Լեոնիդ Իլյիչ Բրեժնևը մահացել է 1982 թվականի նոյեմբերի 10-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 75-րդ տարում, թողնելով հետևում Խորհրդային Միության 18-ամյա ղեկավարության ժառանգություն՝ որպես Կոմկուսի կենտկոմի գլխավոր քարտուղար (1966-1982), ով իր կառավարման տարիներին խոր կապեր է ունեցել Հայաստանի և հայ ժողովրդի հետ՝ քաղաքական, տնտեսական և մշակութային աջակցության միջոցով։

Ծնվել է 1906 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Կամենսկոեում (այժմ՝ Դնեպր, Ուկրաինա), Ռուսական կայսրություն։ Բրեժնևի ժամանակաշրջանը հայերի համար եղել է կայունության և զարգացման շրջան՝ չնայած ստագնացիայի ընդհանուր մթնոլորտին։ Նա եղել է Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից, պարգևատրվել «Հայրենական պատերազմի I աստիճանի» շքանշանով, և նրա կառավարման տարիներին Հայաստանը ստացել է զգալի ներդրումներ՝ արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և մշակույթի զարգացման համար։ 1960-1970-ականներին Հայկական ԽՍՀ-ն դարձել է ԽՍՀՄ-ի արդյունաբերական կենտրոններից մեկը՝ Երևանում կառուցվել են մետրոն (1981), մեծ գործարաններ, իսկ գյուղատնտեսությունը՝ կոլտնտեսությունների համակարգով։ Բրեժնևը անձամբ այցելել է Հայաստան 1970 թվականին՝ մասնակցելով տնտեսական և մշակութային միջոցառումներին, հանդիպել հայ ղեկավարների հետ և խոստացել աջակցություն։ Նրա ժամանակ հայկական մշակույթը ծաղկել է՝ կառուցվել են թատրոններ, կոնսերվատորիաներ, և հայ գրողները, արվեստագետները ստացել պետական պարգևներ։ Բրեժնևի կառավարման տարիներին հայկական սփյուռքը Մոսկվայում ուժեղացել է, և նա աջակցել է հայկական եկեղեցու գործունեությանը ԽՍՀՄ-ում։ Նրա մահից հետո հայկական ժողովուրդը հիշել է նրան որպես «կայունության ժամանակաշրջանի» ղեկավար, չնայած կոռուպցիայի և ստագնացիայի քննադատություններին։ Լեոնիդ Բրեժնևի ժառանգությունը հայերի համար խորհրդանշում է խորհրդային կայունությունը, տնտեսական աջակցությունը և ռուս-հայկական բարեկամության ամրապնդումը՝ ոգեշնչելով սերունդներին խաղաղության և համագործակցության թեմաներով։

—

### Русский
Брежнев, Армения и армяне

Леонид Ильич Брежнев скончался 10 ноября 1982 года в Москве на 76-м году жизни, оставив наследие 18-летнего руководства Советским Союзом как Генеральный секретарь ЦК КПСС (1966–1982), имевший глубокие связи с Арменией и армянским народом через политическую, экономическую и культурную поддержку. Родился 19 декабря 1906 года в Каменском (ныне Днепр, Украина), Российская империя. Эпоха Брежнева для армян была периодом стабильности и развития, несмотря на общую стагнацию. Он был участником Великой Отечественной войны, награждён орденом Отечественной войны I степени, и в его правление Армянская ССР получила значительные инвестиции в промышленность, сельское хозяйство и культуру. В 1960–1970-е годы Армянская ССР стала одним из промышленных центров СССР — в Ереване построено метро (1981), крупные заводы, а сельское хозяйство — колхозная система. Брежнев лично посетил Армению в 1970 году, участвовал в экономических и культурных мероприятиях, встречался с армянскими лидерами и обещал поддержку. В его время армянская культура расцвела — построены театры, консерватории, армянские писатели и художники получили государственные награды. Армянская диаспора в Москве укрепилась, и он поддерживал деятельность армянской церкви в СССР. После смерти Брежнева армянский народ вспоминал его как лидера «эпохи стабильности», несмотря на критику коррупции и стагнации. Наследие Леонида Брежнева для армян символизирует советскую стабильность, экономическую помощь и укрепление русско-армянской дружбы, вдохновляя поколения темами мира и сотрудничества.

—

### English
Brezhnev, Armenia, and Armenians

Leonid Ilyich Brezhnev died on November 10, 1982, in Moscow at the age of 75, leaving a legacy of 18 years leading the Soviet Union as General Secretary of the CPSU Central Committee (1966–1982), with deep ties to Armenia and the Armenian people through political, economic, and cultural support. Born on December 19, 1906, in Kamenskoye (now Dnipro, Ukraine), Russian Empire. The Brezhnev era was a period of stability and development for Armenians, despite general stagnation. He was a participant in the Great Patriotic War, awarded the Order of the Patriotic War, 1st class, and during his rule, the Armenian SSR received significant investments in industry, agriculture, and culture. In the 1960s–1970s, the Armenian SSR became one of the USSR’s industrial centers — the Yerevan Metro was built (1981), large factories, and agriculture under the kolkhoz system. Brezhnev personally visited Armenia in 1970, participated in economic and cultural events, met Armenian leaders, and promised support. Armenian culture flourished — theaters and conservatories were built, Armenian writers and artists received state awards. The Armenian diaspora in Moscow strengthened, and he supported the Armenian Church’s activities in the USSR. After Brezhnev’s death, the Armenian people remembered him as the leader of the “era of stability,” despite criticism of corruption and stagnation. Leonid Brezhnev’s legacy for Armenians symbolizes Soviet stability, economic aid, and the strengthening of Russian-Armenian friendship, inspiring generations with themes of peace and cooperation.

—

2000 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ֆրանսիայի Սենատը ընդունեց բանաձև, որով պաշտոնապես ճանաչեց 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում՝ դառնալով առաջին խոշոր եվրոպական երկիրը, որը օրենսդրորեն հաստատեց այս ճանաչումը: Բանաձևը, որը նախաձեռնել էր սենատոր Ժակ Օդիարը, ընդունվեց միաձայն՝ 302 ձայնով, և պահանջում էր Ֆրանսիայի կառավարությունից ճանաչել Ցեղասպանությունը որպես պետական քաղաքականություն:

Այս իրադարձությունը դարձավ հայկական դիասպորայի և Հայաստանի համար մեծ հաղթանակ՝ խորհրդանշելով միջազգային ճանաչման սկիզբը և խթանելով այլ երկրների նման քայլերը: Բանաձևը ընդունվեց Ֆրանսիայի Ազգային Ժողովի 1998 թվականի հունվարի 29-ի որոշումից հետո, երբ արդեն ճանաչվել էր Ցեղասպանությունը, բայց Սենատի քվեարկությունը ամրապնդեց այն օրենքի մակարդակով:

**Նախապատմություն** 
Ֆրանսիան 20-րդ դարի սկզբից աջակցել էր հայերին՝ ընդունելով հազարավոր փախստականներ 1915 թվականի Ցեղասպանությունից հետո: 1980-ական թվականներին ֆրանսահայ համայնքը (մոտ 400,000 մարդ) ակտիվորեն պայքարում էր ճանաչման համար: 1995 թվականին Ֆրանսիան նշեց Ցեղասպանության 80-ամյակը, իսկ 1998 թվականին Ազգային Ժողովը ընդունեց օրենք՝ ճանաչելով Ցեղասպանությունը: Սակայն Սենատի բանաձևը պահանջվում էր ամբողջական օրենքի համար: 2000 թվականին, Եվրոպայի Խորհրդի ճնշման և ֆրանսահայ կազմակերպությունների (օրինակ՝ CCAF) ջանքերով, բանաձևը ներկայացվեց Սենատ: Թուրքիան սաստիկ դիմադրեց՝ սպառնալով տնտեսական պատժամիջոցներով, բայց Ֆրանսիան չզիջեց:

**Բանաձևի ընդունման ընթացքը** 
Նոյեմբերի 8-ի նիստում սենատորները միաձայն ընդունեցին բանաձևը՝ «Ֆրանսիան հրապարակայնորեն ճանաչում է 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը»: Ընդունումից հետո նախագահ Ժակ Շիրակը հաստատեց այն, և 2001 թվականի հունվարի 29-ին օրենք դարձավ: Այս քայլը խթանեց այլ երկրներին՝ Իտալիա (2000), Շվեյցարիա (2003) և այլն:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Բանաձևը դարձավ հայկական դիասպորայի հաղթանակ՝ ամրապնդելով ճանաչման գործընթացը: Ֆրանսիան դարձավ առաջին երկիրը, որը քրեականացրեց Ցեղասպանության ժխտումը (2016 թ.): Այն խորհրդանշեց ֆրանս-հայկական բարեկամությունը և նպաստեց Հայաստանի միջազգային դիրքերի ամրապնդմանը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության և արդարության հաղթանակը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2000 թ. նոյեմբերի 8
– **Ձայներ**: Միաձայն՝ 302
– **Հեղինակ**: Սենատոր Ժակ Օդիար
– **Հետագա զարգացում**: 2001 թ. օրենք

(Աղբյուրներ՝ Ֆրանսիայի Սենատի արխիվներ, Հայկական Գրականություն, UNESCO-ի զեկույցներ):

—

### Русская версия

День Армянской Справедливости: Французская Резолюция”

8 ноября 2000 года Сенат Франции принял резолюцию, официально признав Геноцид армян 1915 года в Османской империи, став первой крупной европейской страной, законодательно закрепившей это признание. Резолюция, инициированная сенатором Жаком Одиаром, была принята единогласно — 302 голосами — и требовала от правительства Франции признать Геноцид как государственную политику. Это событие стало большой победой для армянской диаспоры и Армении, символизируя начало международного признания и стимулируя аналогичные шаги других стран. Резолюция последовала за решением Национального Собрания Франции от 29 января 1998 года, но голосование Сената укрепило его на уровне закона.

**Предыстория** 
Франция с начала XX века поддерживала армян, приняв тысячи беженцев после Геноцида 1915 года. В 1980-х годах франко-армянская община (около 400,000 человек) активно боролась за признание. В 1995 году отметили 80-летие Геноцида, а в 1998 году Национальное Собрание приняло закон о признании. Однако для полного закона требовалось решение Сената. В 2000 году, под давлением Совета Европы и франко-армянских организаций (например, CCAF), резолюция была представлена в Сенат. Турция резко протестовала, угрожая экономическими санкциями, но Франция не отступила.

**Процесс принятия резолюции** 
На заседании 8 ноября сенаторы единогласно приняли резолюцию: «Франция публично признаёт Геноцид армян 1915 года». После принятия президент Жак Ширак утвердил её, и 29 января 2001 года она стала законом. Этот шаг стимулировал другие страны — Италию (2000), Швейцарию (2003) и др.

**Последствия для армян** 
Резолюция стала победой армянской диаспоры, укрепив процесс признания. Франция стала первой страной, криминализовавшей отрицание Геноцида (2016). Она символизировала франко-армянскую дружбу и способствовала укреплению позиций Армении на международной арене. Как армянский историк, я вижу в этом победу стойкости и справедливости армянского народа.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 ноября 2000 г.
– **Голоса**: Единогласно — 302
– **Инициатор**: Сенатор Жак Одиар
– **Дальнейшее развитие**: Закон 2001 г.

(Источники: Архивы Сената Франции, Армянская литература, отчеты UNESCO).

—

### English Version

Day of Armenian Justice: The French Resolution”

On November 8, 2000, the French Senate adopted a resolution officially recognizing the Armenian Genocide of 1915 in the Ottoman Empire, becoming the first major European country to legislate this recognition. The resolution, initiated by Senator Jacques Odiar, was passed unanimously — 302 votes — and called on the French government to recognize the Genocide as state policy. This event was a major victory for the Armenian diaspora and Armenia, symbolizing the start of international recognition and encouraging similar actions by other countries. The resolution followed the French National Assembly’s decision of January 29, 1998, but the Senate vote elevated it to law level.

**Background** 
France supported Armenians from the early 20th century, accepting thousands of refugees after the 1915 Genocide. In the 1980s, the Franco-Armenian community (about 400,000 people) actively campaigned for recognition. The 80th anniversary was marked in 1995, and in 1998, the National Assembly passed a law recognizing the Genocide. However, Senate approval was needed for full legislation. In 2000, under pressure from the Council of Europe and Franco-Armenian organizations (e.g., CCAF), the resolution was submitted to the Senate. Turkey vehemently opposed it, threatening economic sanctions, but France stood firm.

**Adoption Process** 
At the session on November 8, senators unanimously passed the resolution: “France publicly recognizes the Armenian Genocide of 1915.” President Jacques Chirac ratified it, and on January 29, 2001, it became law. This step inspired other countries — Italy (2000), Switzerland (2003), and more.

**Consequences for Armenians** 
The resolution was a triumph for the Armenian diaspora, strengthening the recognition process. France became the first country to criminalize Genocide denial (2016). It symbolized Franco-Armenian friendship and bolstered Armenia’s international standing. As an Armenian historian, I see in it the victory of Armenian resilience and justice.

**Key Facts**
– **Date**: November 8, 2000
– **Votes**: Unanimously — 302
– **Initiator**: Senator Jacques Odiar
– **Further Development**: Law in 2001

(Sources: Archives of the French Senate, Armenian literature, UNESCO reports).

—

### Version française

Résolution du Sénat français  — Reconnaissance du génocide arménien de 1915**

Le 8 novembre 2000, le Sénat français a adopté à l’unanimité (302 voix) une résolution reconnaissant officiellement le génocide arménien de 1915 dans l’Empire ottoman, faisant de la France le premier grand pays européen à légiférer sur cette reconnaissance. Initiée par le sénateur Jacques Odiar, la résolution exigeait du gouvernement français qu’il reconnaisse le génocide comme politique d’État. Cet événement fut une victoire majeure pour la diaspora arménienne et l’Arménie, marquant le début de la reconnaissance internationale et incitant d’autres pays à suivre l’exemple. Elle faisait suite à la décision de l’Assemblée nationale du 29 janvier 1998, mais le vote du Sénat l’éleva au rang de loi.

**Contexte historique** 
Dès le début du XXe siècle, la France accueillit des milliers de rescapés du génocide de 1915. Dans les années 1980, la communauté arménienne de France (environ 400 000 personnes) mena une lutte active pour la reconnaissance. Le 80e anniversaire fut commémoré en 1995 et, en 1998, l’Assemblée nationale vota une première loi. Il manquait toutefois l’aval du Sénat pour une loi complète. En 2000, sous la pression du Conseil de l’Europe et des organisations arméno-françaises (notamment le CCAF), la résolution fut présentée au Sénat. La Turquie protesta violemment, menaçant de sanctions économiques, mais la France tint bon.

**Processus d’adoption** 
Lors de la séance du 8 novembre, les sénateurs adoptèrent à l’unanimité le texte : « La France reconnaît publiquement le génocide arménien de 1915. » Le président Jacques Chirac promulgua la résolution, qui devint loi le 29 janvier 2001. Ce vote inspira d’autres pays : Italie (2000), Suisse (2003), etc.

**Conséquences pour les Arméniens** 
Cette résolution fut un triomphe pour la diaspora arménienne et renforça le processus mondial de reconnaissance. La France devint le premier pays à pénaliser le négationnisme du génocide (2016). Elle symbolisa l’amitié franco-arménienne et consolida la position internationale de l’Arménie. En tant qu’historien arménien, j’y vois la victoire de la résilience et de la justice du peuple arménien.

**Faits clés**
– **Date** : 8 novembre 2000
– **Votes** : unanime – 302 voix
– **Initiateur** : sénateur Jacques Odiar
– **Suite** : loi promulguée le 29 janvier 2001

(Sources : Archives du Sénat français, littérature arménienne, rapports UNESCO).

—

### Türkçe Versiyon

Fransa Senatosu Kararı — 1915 Ermeni Soykırımının Tanınması

8 Kasım 2000’de Fransa Senatosu, Osmanlı İmparatorluğu’nda 1915’te gerçekleşen Ermeni Soykırımını resmen tanıyan kararı oybirliğiyle (302 oy) kabul etti ve bu tanıma yasalaştırılan ilk büyük Avrupa ülkesi oldu. Senatör Jacques Odiar’ın öncülüğünde sunulan karar, Fransa hükümetinden Soykırımı devlet politikası olarak tanımasını talep ediyordu. Bu olay Ermeni diasporası ve Ermenistan için büyük bir zaferdi; uluslararası tanınma sürecinin başlangıcını simgeledi ve diğer ülkeleri benzer adımlar atmaya teşvik etti. Karar, Fransa Ulusal Meclisi’nin 29 Ocak 1998 tarihli kararını takip ediyordu ancak Senato oyu bunu yasa düzeyine yükseltti.

**Arka Plan** 
Fransa, 20. yüzyılın başından itibaren Ermenilere destek vermiş, 1915 Soykırımı’ndan sonra binlerce mülteci kabul etmişti. 1980’lerde Fransa’daki Ermeni toplumu (yaklaşık 400.000 kişi) tanıma mücadelesini yoğunlaştırdı. 1995’te 80. yıl anıldı, 1998’de Ulusal Meclis tanıma yasası çıkardı. Ancak tam yasa için Senato onayı gerekiyordu. 2000’de Avrupa Konseyi baskısı ve Fransa Ermeni örgütlerinin (örneğin CCAF) çabalarıyla karar Senatoya sunuldu. Türkiye sert tepki gösterdi, ekonomik yaptırımlar tehdidinde bulundu ama Fransa geri adım atmadı.

**Kabul Süreci** 
8 Kasım oturumunda senatörler oybirliğiyle şu metni kabul etti: « Fransa, 1915 Ermeni Soykırımını açıkça tanır. » Devlet Başkanı Jacques Chirac kararı onayladı ve 29 Ocak 2001’de yasa haline geldi. Bu adım diğer ülkeleri etkiledi: İtalya (2000), İsviçre (2003) vb.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Karar Ermeni diasporasının zaferi oldu, küresel tanıma sürecini güçlendirdi. Fransa, soykırım inkârını suç sayan ilk ülke oldu (2016). Fransız-Ermeni dostluğunun sembolü haline geldi ve Ermenistan’ın uluslararası konumunu pekiştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni halkının direnişinin ve adaletin zaferini görüyorum.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 8 Kasım 2000
– **Oylar**: Oybirliği – 302
– **Öneren**: Senatör Jacques Odiar
– **Devamı**: 29 Ocak 2001’de yasa

(Kaynaklar: Fransa Senatosu arşivleri, Ermeni edebiyatı, UNESCO raporları).