1922 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Բաքվում բացվեց Անդրկովկասյան Խորհուրդների Առաջին Համագումարը, որին մասնակցում էին Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի խորհրդային հանրապետությունների ներկայացուցիչները:

Համագումարը որոշեց վերակազմավորել Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետությունների Միությունը (ԱՍՍՖՀՄ)՝ որպես մեկ միասնական Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետություն (ԱՍՖՍՀ): Այս որոշումը խորհրդանշում էր երեք հանրապետությունների միավորումը մեկ ֆեդերատիվ կառույցի մեջ՝ ԽՍՀՄ-ի կազմում: Համագումարը տևեց մինչև դեկտեմբերի 13-ը և դարձավ խորհրդային կառուցվածքի կարևոր քայլը տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն** 
1922 թվականի մարտին ստեղծվել էր ԱՍՍՖՀՄ-ը՝ որպես երեք հանրապետությունների ժամանակավոր միություն: Դեկտեմբերի համագումարը որոշեց ավելի սերտ ինտեգրացիա՝ վերակազմավորելով այն մեկ ֆեդերատիվ հանրապետության: Հայկական կողմից մասնակցում էին Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և այլ գործիչներ: Այս քայլը նախապատրաստում էր ԽՍՀՄ-ի ստեղծմանը (1922 թվականի դեկտեմբերի 30):

**Համագումարի որոշումները** 
Համագումարը ընդունեց ԱՍՖՍՀ-ի սահմանադրությունը, ստեղծեց կենտրոնական իշխանություններ և որոշեց տնտեսական ու քաղաքական միավորում: Այն խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Կովկասում:

**Հետևանքները հայերի համար** 
ԱՍՖՍՀ-ի ստեղծումը խորացրեց Հայաստանի ինտեգրացիան խորհրդային համակարգում, բայց նաև սահմանափակեց անկախությունը: Այն տևեց մինչև 1936 թվականը, երբ երեք հանրապետությունները դարձան առանձին ԽՍՀՄ անդամներ, խորհրդայնացման գործընթացը և հայկական պետականության ժամանակավոր կորուստը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1922 թ. դեկտեմբերի 10-13
– **Վայր**: Բաքու
– **Որոշում**: ԱՍՍՖՀՄ-ից ԱՍՖՍՀ
– **Մասնակիցներ**: Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, ԽՍՀՄ արխիվներ):

—

### Русская версия

Первый съезд Советов Закавказья— Преобразование  ЗСФСРС в ЗСФСР

10 декабря 1922 года в Баку открылся Первый съезд Советов Закавказья, в котором участвовали представители советских республик Армении, Азербайджана и Грузии. Съезд решил преобразовать Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику Союз (ЗСФСРС) в единую Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику (ЗСФСР). Это решение символизировало объединение трёх республик в одну федеративную структуру в составе СССР. Съезд длился до 13 декабря и стал важным шагом в советском строительстве региона.

**Предыстория** 
В марте 1922 года была создана ЗСФСРС как временный союз трёх республик. Декабрьский съезд решил более тесную интеграцию — преобразование в единую федеративную республику. От Армении участвовали Александр Мясникян и другие деятели. Это подготавливало создание СССР (30 декабря 1922 года).

**Решения съезда** 
Съезд принял конституцию ЗСФСР, создал центральные органы власти и решил экономическое и политическое объединение. Это символизировало укрепление советской власти на Кавказе.

**Последствия для армян** 
Создание ЗСФСР углубило интеграцию Армении в советскую систему, но ограничило независимость. Оно просуществовало до 1936 года, когда три республики стали отдельными членами СССР.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10–13 декабря 1922 г.
– **Место**: Баку
– **Решение**: Из ЗСФСРС в ЗСФСР
– **Участники**: Армения, Азербайджан, Грузия

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы СССР).

—

### English Version

The First Congress of Soviets of Transcaucasia — Transformation of ZSFSRS into ZSFSR**

On December 10, 1922, the First Congress of Soviets of Transcaucasia opened in Baku, with representatives from the Soviet republics of Armenia, Azerbaijan, and Georgia. The congress decided to transform the Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republics Union (ZSFSRS) into a single Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic (ZSFSR). This decision symbolized the unification of the three republics into one federative entity within the USSR. The congress lasted until December 13 and became an important step in Soviet construction in the region.

**Background** 
In March 1922, the ZSFSRS was created as a temporary union of the three republics. The December congress decided on closer integration — transformation into a single federative republic. From Armenia participated Alexander Myasnikyan and other figures. This prepared the creation of the USSR (December 30, 1922).

**Decisions of the Congress** 
The congress adopted the ZSFSR constitution, created central authorities, and decided on economic and political unification. It symbolized the strengthening of Soviet power in the Caucasus.

**Consequences for Armenians** 
The creation of ZSFSR deepened Armenia’s integration into the Soviet system but limited independence. It lasted until 1936, when the three republics became separate USSR members.

**Key Facts**
– **Date**: December 10–13, 1922
– **Location**: Baku
– **Decision**: From ZSFSRS to ZSFSR
– **Participants**: Armenia, Azerbaijan, Georgia

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, USSR archives).

—

### Azərbaycan versiyası
Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı— ZSFSRİ-nin ZSFSR-ə çevrilməsi

10 dekabr 1922-ci ildə Bakıda Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı açıldı, burada Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan sovet respublikalarının nümayəndələri iştirak etdilər. Qurultay Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikaları İttifaqını (ZSFSRİ) vahid Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasına (ZSFSR) çevirmək qərarına gəldi. Bu qərar üç respublikanın SSRİ tərkibində vahid federativ quruma birləşməsini simvollaşdırırdı. Qurultay 13 dekabradək davam etdi və regionda sovet quruculuğunun mühüm addımı oldu.

**Arxa Plan** 
Mart 1922-ci ildə ZSFSRİ üç respublikanın müvəqqəti ittifaqı kimi yaradılmışdı. Dekabr qurultayı daha sıx inteqrasiya qərarı verdi — vahid federativ respublikaya çevrilmə. Ermənistandan Aleksandr Myasnikyan və digər fiqurlar iştirak etdi. Bu, SSRİ-nin yaradılmasına (30 dekabr 1922) hazırlaşdırırdı.

**Qurultayın Qərarları** 
Qurultay ZSFSR konstitusiyasını qəbul etdi, mərkəzi hakimiyyət orqanları yaratdı və iqtisadi-siyasi birləşmə qərarı verdi. Bu, Qafqazda sovet hakimiyyətinin möhkəmlənməsini simvollaşdırırdı.

**Ermənilər Açısından Nəticələri** 
ZSFSR-nin yaradılması Ermənistanın sovet sisteminə inteqrasiyasını dərinləşdirdi, lakin müstəqilliyi məhdudlaşdırdı. O, 1936-cı ilə qədər davam etdi, üç respublika SSRİ-nin ayrı üzvləri oldu.

**Qısa Faktlar**
– **Tarix**: 10–13 dekabr 1922
– **Yer**: Bakı
– **Qərar**: ZSFSRİ-dən ZSFSR-ə
– **İştirakçılar**: Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, SSRİ arxivləri).

—

### ქართული ვერსია

ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა— ზსფსრ-ის ზსფსრ-ად გარდაქმნა

1922 წლის 10 დეკემბერს ბაქოში გაიხსნა ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა, რომელშიც მონაწილეობდნენ სომხეთის, აზერბაიჯანის და საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკების წარმომადგენლები. ყრილობამ გადაწყვიტა ზაქავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკების კავშირის (ზსფსრკ) გარდაქმნა ერთიან ზაქავკასიის სოციალისტურ ფედერაციულ საბჭოთა რესპუბლიკად (ზსფსრ). ეს გადაწყვეტილება სიმბოლურად ასახავდა სამი რესპუბლიკის გაერთიანებას ერთ ფედერაციულ სტრუქტურაში სსრკ-ის შემადგენლობაში. ყრილობა 13 დეკემბრამდე გაგრძელდა და რეგიონში საბჭოთა მშენებლობის მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდა.

**წინაისტორია** 
1922 წლის მარტში შეიქმნა ზსფსრკ სამი რესპუბლიკის დროებითი კავშირის სახით. დეკემბრის ყრილობამ უფრო მჭიდრო ინტეგრაცია გადაწყვიტა — ერთიან ფედერაციულ რესპუბლიკად გარდაქმნა. სომხეთიდან მონაწილეობდნენ ალექსანდრ მიასნიკიანი და სხვა ფიგურები. ეს სსრკ-ის შექმნას ამზადებდა (30 დეკემბერი 1922).

**ყრილობის გადაწყვეტილებები** 
ყრილობამ მიიღო ზსფსრ-ის კონსტიტუცია, შექმნა ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოები და გადაწყვიტა ეკონომიკურ-პოლიტიკური გაერთიანება. ეს კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების გამყარებას სიმბოლურად ასახავდა.

**სომხებისთვის შედეგები** 
ზსფსრ-ის შექმნა სომხეთის საბჭოთა სისტემაში ინტეგრაციას გააღრმავა, მაგრამ დამოუკიდებლობას შეზღუდა. იგი 1936 წლამდე გაგრძელდა, სამი რესპუბლიკა სსრკ-ის ცალკე წევრები გახდნენ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 10–13 დეკემბერი 1922
– **ადგილი**: ბაქო
– **გადაწყვეტილება**: ზსფსრკ-დან ზსფსრ-ად
– **მონაწილეები**: სომხეთი, აზერბაიჯანი, საქართველო

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, სსრკ არქივები).

1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Բելառուսի Բելովեժյան անտառում գտնվող «Վիսկուլի» կառավարական նստավայրում երեք խորհրդային հանրապետությունների ղեկավարները՝ ՌԽՖՍՀ նախագահ Բորիս Ելցինը և պետքարտուղար Գեննադի Բուրբուլիսը, ԲԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Ստանիսլավ Շուշկևիչը և վարչապետ Վյաչեսլավ Կեբիչը, ՈւԽՍՀ նախագահ Լեոնիդ Կրավչուկը և վարչապետ Վիտոլդ Ֆոկինը՝ ստորագրեցին Բելովեժյան համաձայնագրերը:

Այս փաստաթուղթը պաշտոնապես հայտարարեց Խորհրդային Միության գոյության դադարեցումը և Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության 1922 թվականի պայմանագրի լուծարումը: Հայաստանի, Ղազախստանի և այլ հանրապետությունների ղեկավարները ներկա չէին: Այս իրադարձությունը դարձավ ԽՍՀՄ-ի փլուզման խորհրդանիշը և ցնցեց ամբողջ աշխարհը:

**Նախապատմություն** 
1991 թվականի օգոստոսյան պուտչից հետո Խորհրդային Միության կենտրոնական իշխանությունը թուլացավ: Ռուսաստանը, Ուկրաինան և Բելառուսը՝ Միության ամենամեծ հանրապետությունները, որոշեցին անկախ գործել: Դեկտեմբերի 7-ին Վիսկուլիում երեք ղեկավարները հանդիպեցին «որսորդական հանգստի» անվան տակ: Նախորդ գիշեր ընթրիքի ժամանակ նրանք որոշեցին լուծարել ԽՍՀՄ-ը և ստեղծել ԱՊՀ (Համագործակցության Անկախ Պետություններ): Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը հրավիրված էր, բայց չժամանեց:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 8-ին ստորագրվեցին համաձայնագրերը, որոնք հայտարարում էին՝ «Խորհրդային Միությունը որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ և երկրաքաղաքական իրականություն դադարում է գոյություն ունենալ»: Բելառուսի ԿԳԲ-ի հատուկ ջոկատը սպասում էր ձերբակալության հրամանի, բայց Մոսկվայից այն չեկավ: Առաջինը, ում տեղեկացրին, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշն էր՝ Ելցինը զանգահարեց նրան: Շուշկևիչը սպասում էր Գորբաչովի հետ կապ հաստատելուն: Դեկտեմբերի 21-ին Ալմա-Աթայում 11 հանրապետություններ ստորագրեցին ԱՊՀ-ի ստեղծման մասին հռչակագիրը:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Հայաստանի և Արցախի համար ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բացեց անկախության ճանապարհը, բայց նաև բերեց տնտեսական ճգնաժամ: Բելովեժյան համաձայնագրերը խորհրդանշում են խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը և նոր անկախ պետությունների ծնունդը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 8
– **Ստորագրողներ**: Ելցին, Շուշկևիչ, Կրավչուկ
– **Վայր**: Վիսկուլի, Բելառուս
– **Հետևանք**: ԽՍՀՄ-ի լուծարում, ԱՊՀ-ի ստեղծում



—

### Русская версия  — Точка в 69-летней истории СССР

8 декабря 1991 года в правительственной резиденции «Вискули» в Беловежской пуще лидеры трёх союзных республик — президент РСФСР Борис Ельцин и госсекретарь Геннадий Бурбулис, председатель Верховного Совета БССР Станислав Шушкевич и премьер Вячеслав Кебич, президент УССР Леонид Кравчук и премьер Витольд Фокин — подписали Беловежские соглашения. Этот документ официально констатировал прекращение существования СССР и денонсацию Союзного договора 1922 года. Армения, Казахстан и другие республики не участвовали в подписании. Это событие стало символом распада Советского Союза и потрясло весь мир.

**Предыстория** 
После августовского путча 1991 года центральная власть СССР ослабла. Россия, Украина и Белоруссия — крупнейшие республики — решили действовать самостоятельно. 7 декабря в Вискули под видом «охотничьего отдыха» встретились три лидера. Накануне за ужином они договорились о ликвидации СССР и создании СНГ. Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев был приглашён, но не прилетел.

**Ход событий** 
8 декабря были подписаны соглашения, гласившие: «Союз ССР как субъект международного права и геополитическая реальность прекращает своё существование». Спецназ КГБ БССР в лесу ждал приказа на арест ликвидаторов СССР, но команды из Москвы не поступило. Первым, кому сообщили новость, стал президент США Джордж Буш — позвонил Ельцин. Шушкевич терпеливо ждал соединения с Горбачёвым. 21 декабря в Алма-Ате 11 бывших союзных республик подписали декларацию о создании СНГ.

**Последствия для армян** 
Для Армении и Арцаха распад СССР открыл путь к независимости, и экономический кризис. Беловежские соглашения символизируют конец советской эпохи и рождение новых независимых государств.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 декабря 1991 г.
– **Подписанты**: Ельцин, Шушкевич, Кравчук
– **Место**: Вискули, Белоруссия
– **Последствия**: Ликвидация СССР, создание СНГ



—

### English Version  — The End of the 69-Year History of the Soviet Union**

On December 8, 1991, in the “Viskuli” government residence in Belavezha Forest, the leaders of three Soviet republics — RSFSR President Boris Yeltsin and State Secretary Gennady Burbulis, Chairman of the Supreme Soviet of the BSSR Stanislav Shushkevich and Premier Vyacheslav Kebich, Ukrainian SSR President Leonid Kravchuk and Premier Vitold Fokin — signed the Belavezha Accords. This document officially declared the dissolution of the USSR and the termination of the 1922 Union Treaty. Armenia, Kazakhstan, and other republics were not present. This event became the symbol of the Soviet Union’s collapse and shocked the world.

**Background** 
After the August 1991 coup, central Soviet authority weakened. Russia, Ukraine, and Belarus — the largest republics — decided to act independently. On December 7, the three leaders met in Viskuli under the guise of a “hunting trip.” The previous night over dinner, they agreed to dissolve the USSR and create the CIS. Kazakhstan’s President Nursultan Nazarbayev was invited but did not arrive.

**Course of Events** 
On December 8, the accords were signed, stating: “The USSR as a subject of international law and geopolitical reality ceases to exist.” KGB special forces of the BSSR waited in the forest for an arrest order, but it never came from Moscow. The first informed was US President George Bush — Yeltsin called him. Shushkevich patiently waited to connect with Gorbachev. On December 21 in Almaty, 11 former republics signed the CIS creation declaration.

**Consequences for Armenians** 
For Armenia and Artsakh, the USSR’s collapse opened the path to independence and economic crisis. The Belavezha Accords symbolize the end of the Soviet era and the birth of new independent states.

**Key Facts**
– **Date**: December 8, 1991
– **Signatories**: Yeltsin, Shushkevich, Kravchuk
– **Location**: Viskuli, Belarus
– **Consequences**: Dissolution of the USSR, creation of the CIS



—

Սիմոն Միսակի Կրկյաշարյանը ծնվել է 1923 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Աթենքում՝ Ադանայից և Հաճընից գաղթած ծնողների ընտանիքում՝ հայ պատմաբան, աղբյուրագետ, թարգմանիչ, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Հռոմի «Տիբերինա» ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ, Հունաստանի Դիմադրության մարտիկ, ով իր կյանքը նվիրել է հին Հայաստանի և հելլենիզմի խորքերի բացահայտմանը՝ դառնալով հունական դասականների հայերեն թարգմանիչներից անգերազանցելին։ 

1944 թվականին ընդունվել Աթենքի Կապոդիստրիասի համալսարան, մասնակցել Դիմադրությանը, խմբագրել «Նոր կյանք» թերթը։ 1947 թվականին հայրենադարձվել Հայաստան, 1950 թվականին ամուսնացել բանաստեղծուհի Արշալույս Մարգարյանի հետ։ 1959 թվականին ավարտել Լենինգրադի համալսարանի ասպիրանտուրան՝ աշակերտելով Հ. Օրբելուն, Վ. Ստրուվեին, Բ. Պիոտրովսկուն։ 1962–1992 թվականներին աշխատել ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտում՝ կրտսերից մինչև գլխավոր գիտաշխատող։ 

Հեղինակել է «Հին Հայաստանի պետական կառուցվածքը» (1980), «Հելլենիստական թագավորների փոխհարաբերությունները Փոքր Ասիայի և Հայաստանի քաղաքների հետ» (1963)։ Թարգմանել է Հոմերոսի «Ոդիսական»-ը (1957), Քսենոփոնի «Անաբասիս»-ը (1970), Հերոդոտոսի «Պատմություն ինը գրքից»-ը (1986), Հովսեփոս Փլավիոսի, Դիոդորոս Սիկիլիացու, Դիոն Կասիոսի գործերը, Կոստաս Վառնալիսի, Միցոս Ալեքսանդրոպուլոսի ժամանակակից գրականությունը։ 

Սիմոն Կրկյաշարյանը մնաց Աթենքից Երևան տանող հին աշխարհի կամուրջը՝ իր թարգմանություններով, գիտական աշխատություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ-հունական մշակութային կապերի խորքերով և հին Հայաստանի ճշմարտությամբ։

—

### Русский
Греческий голос древней Армении

Симон Мисакович Кркиашарян родился 7 декабря 1923 года в Афинах в семье беженцев из Аданы и Хаджина — армянский историк, источниковед, переводчик, член-корреспондент НАН РА, доктор исторических наук, профессор, иностранный член Римской академии «Тиберина», боец греческого Сопротивления, посвятивший жизнь раскрытию глубин древней Армении и эллинизма, ставший непревзойдённым переводчиком греческих классиков на армянский.

В 1944 поступил в Афинский университет Каподистрия, участвовал в Сопротивлении, редактировал газету «Новая жизнь». В 1947 репатриировался в Армению, в 1950 женился на поэтессе Аршалуйс Маргарян. В 1959 окончил аспирантуру Ленинградского университета у А. Орбели, В. Струве, Б. Пиотровского. В 1962–1992 работал в Институте истории НАН РА — от младшего до ведущего научного сотрудника.

Автор «Государственного строя древней Армении» (1980), «Отношения эллинистических царей с городами Малой Азии и Армении» (1963). Перевёл «Одиссею» Гомера (1957), «Анабасис» Ксенофонта (1970), «Историю» Геродота (1986), труды Иосифа Флавия, Диодора Сицилийского, Диона Кассия, современных греческих авторов — Костаса Варналиса, Митсоса Александропулоса.

Симон Кркиашарян остался мостом от Афин до Еревана — своими переводами, научными трудами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армяно-греческих культурных связей и правдой древней Армении.

—

### English
Greek Voice of Ancient Armenia

Simon Misakovich Krkyasharyan was born on December 7, 1923, in Athens to refugee parents from Adana and Hajin — Armenian historian, source scholar, translator, corresponding member of the NAS RA, Doctor of Historical Sciences, professor, foreign member of the Roman “Tiberina” Academy, fighter of the Greek Resistance, who devoted his life to uncovering the depths of ancient Armenia and Hellenism, becoming an unparalleled translator of Greek classics into Armenian.

In 1944 entered Kapodistrian University of Athens, participated in the Resistance, edited *New Life* newspaper. Repatriated to Armenia in 1947, married poetess Arshaluys Margaryan in 1950. Graduated from Leningrad University postgraduate program in 1959 under A. Orbeli, V. Struve, B. Piotrovsky. Worked at the Institute of History of NAS RA from 1962–1992 — from junior to leading researcher.

Authored *State Structure of Ancient Armenia* (1980), *Relations of Hellenistic Kings with Cities of Asia Minor and Armenia* (1963). Translated Homer’s *Odyssey* (1957), Xenophon’s *Anabasis* (1970), Herodotus’s *Histories* (1986), works of Josephus Flavius, Diodorus Siculus, Dio Cassius, modern Greek authors — Kostas Varnalis, Mitsos Alexandropoulos.

Simon Krkyasharyan remained the bridge from Athens to Yerevan — with his translations, scholarly works, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian-Greek cultural ties and the truth of ancient Armenia.

—

### Ελληνικά
Η ελληνική φωνή της αρχαίας Αρμενίας

Ο Σιμόν Μισάκοβιτς Κρκιασάριαν γεννήθηκε στις 7 Δεκεμβρίου 1923 στην Αθήνα σε οικογένεια προσφύγων από την Αδάνα και το Χατζίν — Αρμένιος ιστορικός, πηγολογος, μεταφραστής, αντεπιστέλλον μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Αρμενίας, διδάκτωρ ιστορικών επιστημών, καθηγητής, ξένο μέλος της Ρωμαϊκής Ακαδημίας «Tiberina», αγωνιστής της Ελληνικής Αντίστασης, που αφιέρωσε τη ζωή του στην αποκάλυψη των βάθρων της αρχαίας Αρμενίας και του ελληνισμού, γινόμενος αξεπέραστος μεταφραστής των ελληνικών κλασικών στην αρμενική γλώσσα.

Το 1944 εισήχθη στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, συμμετείχε στην Αντίσταση, διηύθυνε την εφημερίδα «Νέα Ζωή». Το 1947 επαναπατρίστηκε στην Αρμενία, το 1950 παντρεύτηκε την ποιήτρια Αρσαλούις Μαργκαριάν. Το 1959 αποφοίτησε από το μεταπτυχιακό του Πανεπιστημίου του Λένινγκραντ υπό τους Α. Ορμπέλι, Β. Στρούβε, Μπ. Πιοτρόφσκι. Εργάστηκε στο Ινστιτούτο Ιστορίας της ΕΑΕ Αρμενίας από το 1962–1992 — από νεότερο έως κορυφαίο ερευνητή.

Συγγραφέας των έργων «Κρατική δομή της αρχαίας Αρμενίας» (1980), «Σχέσεις των ελληνιστικών βασιλέων με τις πόλεις της Μικράς Ασίας και της Αρμενίας» (1963). Μετέφρασε την «Οδύσσεια» του Ομήρου (1957), τον «Ανάβαση» του Ξενοφώντα (1970), την «Ιστορία» του Ηροδότου (1986), έργα του Ιωσήπου Φλαβίου, Διόδωρου Σικελιώτη, Δίωνα Κασσίου, σύγχρονων Ελλήνων συγγραφέων — Κώστα Βάρναλη, Μήτσου Αλεξανδρόπουλου.

Ο Σιμόν Κρκιασάριαν παρέμεινε η γέφυρα από την Αθήνα στην Ερεβάν — με τις μεταφράσεις, τις επιστημονικές του εργασίες και την απεριόριστη αφοσίωσή του, εμπνέοντας γενιές με τα βάθη των αρμενο-ελληνικών πολιτιστικών δεσμών και την αλήθεια της αρχαίας Αρμενίας.

—

Հակոբ Ս. Անտոնյանը մահացել է 1967 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Նյու Յորքում՝ կյանքի 80-րդ տարում, թողնելով հետևում սփյուռքահայ գրականության անմար ձայնը՝ որպես բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ, «Բյուրեղներ» (1920) ժողովածուի հեղինակ և Շեքսպիրի, Բոդլերի, Հյուգոյի, Շելլիի թարգմանիչ։

Ծնվել է 1887 թվականի հունվարի 21-ին Կոստանդնուպոլսում։ Ավարտել է Ռոբերտ քոլեջը (1906), 1916 թվականին ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուի քարտուղարությամբ մեկնել ԱՄՆ, սովորել Նյու Յորքի համալսարանում։ Աշխատակցել է «Շանթ», «Հայաստանի կոչնակ», «Հայ կին», «Անահիտ», «Նոր գիր» պարբերականներին։ Թարգմանել է կնոջ՝ Ժանին Մեյի (Ժանն Անտոնյան) պատմվածքները, Շելլիի «Պրոմեթեոս արձակած»-ը (չափածո, «Անահիտ» հանդեսում)։ 

Հակոբ Անտոնյանը մնաց Կ. Պոլսից Նյու Յորք տանող բանաստեղծական կամուրջը՝ իր բյուրեղյա բանաստեղծություններով, թարգմանություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին սփյուռքահայ գրականության խորքերով և համաշխարհային գրականության գեղեցկությամբ։

—

### Русский
Секретарь Моргентау: Поэтический мост от Константинополя до Нью-Йорка

Акоп С. Антонян скончался 4 декабря 1967 года в Нью-Йорке на 81-м году жизни, оставив неугасающий голос диаспорной армянской литературы как поэт, публицист, переводчик, автор сборника «Кристаллы» (1920), переводчик Шекспира, Бодлера, Гюго, Шелли. Родился 21 января 1887 года в Константинополе. Окончил Роберт-колледж (1906), в 1916 с послом США Генри Моргентау в качестве секретаря уехал в США, учился в Нью-Йоркском университете. Сотрудничал с журналами «Шант», «Зов Армении», «Армянка», «Анаит», «Новое письмо». Переводил рассказы жены Жанин Мэй (Жанн Антонян), «Освобождённый Прометей» Шелли (стихами, журнал «Анаит»).

Акоп Антонян остался поэтическим мостом от Константинополя до Нью-Йорка — своими кристальными стихами, переводами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами диаспорной армянской литературы и красотой мировой классики.

—

### English
Morgenthau’s Secretary,  Poetic Bridge from Constantinople to New York

Hakob S. Antonyan passed away on December 4, 1967, in New York at the age of 80, leaving an undying voice of diaspora Armenian literature as a poet, publicist, translator, author of *Crystals* (1920), translator of Shakespeare, Baudelaire, Hugo, Shelley. Born on January 21, 1887, in Constantinople. Graduated from Robert College (1906), in 1916 left for the USA as secretary to US Ambassador Henry Morgenthau, studied at New York University. Contributed to *Shant*, *Call of Armenia*, *Armenian Woman*, *Anahit*, *New Letter*. Translated stories of his wife Janine May (Jeanne Antonyan), Shelley’s *Prometheus Unbound* (in verse, *Anahit* magazine).

Hakob Antonyan remained the poetic bridge from Constantinople to New York — with his crystalline poems, translations, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of diaspora Armenian literature and the beauty of world classics.

—

1950 թվականի դեկտեմբերի 3-ին  այլ տվյալներով  հունվարի 1-ին Երևանում ծնվել է Ռուբեն Լևոնի Հախվերդյանը, ով Հայաստանում հեղինակային  երգի հիմնադիրներից է։

Հայրը՝ Լևոն Հախվերդյան, եղել է ակադեմիկոս, ԳԱ Արվեստի ինստիտուտի տնօրեն։  Ռուբենը, լինելով խուլիգան ու կռվող, մի քանի ուսումնական հաստատություն է փոխել ու միայն երեկոյան դպրոցներից մեկում է կարողացել վկայական ստանալ։
Առաջին ալբոմը՝ «Songs of Love and Hope», թողարկվել է 1985 թվականին Փարիզում։   Հեղինակ է երգերի՝ «Երևանի գիրք», «Մեր Սիրո Աշունե», «Փոքրիկ Նավակ» և այլն։  Գրել է մի քանի մյուզիքլներ և մանկական երգերի շարք։
Քաղաքականության մեջ նա հայտնի է այսպես կոչված «ղարաբաղյան կլանի» նկատմամբ իր ծայրահեղ բացասական վերաբերմունքով, հայտնի է նաև հայերի նկատմամբ ռուսական քաղաքականության քննադատությամբ։

3 декабря по др данным 1 января 1950 года в Ереване- родился Рубен Левонович Ахвердян- один из основоположников авторской песни в Армении.
Отец — Левон Ахвердян, был академиком, директором Института искусств Академии наук. Будучи хулиганом и драчуном, Рубен сменил несколько учебных заведений и только в одной из вечерних школ смог получить аттестат.
Первый альбом — “Песни любви и надежды”, вышел в 1985 г. в Париже. До 1988 г. песни Ахвердяна официально находились под запретом в Советской Армении. Автор песен — “Еревани гишернерум”, “Мер сиро ашунэ”, “Покрик навак” и других. Написал несколько мюзиклов и серий детских песен.
В политике известен своим крайне негативным отношением к так называемому “карабахскому клану” , так же  известен критикой  российской политики по отношению к армянам .

On December 3 , 1950, Ruben Levon Hakhverdyan was born in Yerevan. He is one of the founders of the author’s song in Armenia.
His father, Levon Akhverdyan, was an academician and director of the Institute of Arts of the Academy of Sciences. Being a hooligan and a fighter, Ruben changed several educational institutions and was able to receive a certificate only in one of the evening schools.
His first album, “Songs of Love and Hope”, was released in 1985 in Paris. Until 1988, Akhverdyan’s songs were officially banned in Soviet Armenia. The author of the songs “Yerevan Gishernerum”, “Mer Siro Ashune”, “Pokrik Navak” and others. He wrote several musicals and a series of children’s songs.
In politics, he is known for his extremely negative attitude towards the so-called “Karabakh clan”, and is also known for criticizing Russian policy towards Armenians.

1827 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Օսմանյան կայսրության սուլթան Մահմուդ II-ը հրաման տվեց արտաքսել Կոստանդնուպոլսում բնակվող շուրջ 12 հազար հայ կաթոլիկներին՝ նրանց մեղադրելով «պետական դավաճանության» մեջ՝ կապված ռուս-թուրքական պատերազմի (1828-1829) նախօրեին:

Այս արտաքսումը դարձավ հայ կաթոլիկ համայնքի ողբերգություններից մեկը՝ հանգեցնելով հազարավոր մահերի և համայնքի ցրվածությանը: Արտաքսվածները՝ հիմնականում կանայք, երեխաներ և ծերեր, ստիպված եղան ձմռան ամենադաժան պայմաններում քայլել դեպի Փոքր Ասիայի գավառներ: Ճանապարհին, ցրտից և հիվանդություններից, մահացավ մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները 8000-ը ցրվեցին Անատոլիայի տարբեր գավառներում՝ կորցնելով իրենց տները և ունեցվածքը:

**Նախապատմություն** 
1820-ական թվականներին Օսմանյան կայսրությունում աճում էր լարվածությունը ռուսական ընդլայնման պատճառով: Հայ կաթոլիկները, ովքեր կապեր ունեին եվում էին եվրոպական կաթոլիկ միսիոներների հետ, մեղադրվում էին ռուսական կողմնակից լինելու մեջ: Սուլթան Մահմուդ II-ը, ով իրականացնում էր ռեֆորմներ, բայց վախենում էր ազգային շարժումներից, որոշեց արտաքսել հայ կաթոլիկներին՝ որպես «վտանգավոր տարր»: Արտաքսումը տեղի ունեցավ ձմռան սկզբին, ինչը դարձրեց այն մահացու:

**Արտաքսման ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը շրջապատեցին հայկական թաղամասերը Կոստանդնուպոլսում և ստիպեցին 12 հազար հայ կաթոլիկներին լքել քաղաքը: Նրանք քայլեցին դեպի Անատոլիա՝ առանց բավարար սննդի և հագուստի: Ճանապարհին ցրտահարվեցին և մահացան մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները ցրվեցին Կեսարիա, Սեբաստիա, Անգորա և այլ գավառներում: Այս ողջ մահացու արշավը հայտնի դարձավ որպես «Ձմեռային արտաքսում»:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Արտաքսումը խորացրեց հայ կաթոլիկ համայնքի տառապանքները և դարձավ Ցեղասպանության նախերգանքը: Շատ ընտանիքներ կորցրին ամեն ինչ, իսկ ողջ մնացածները դարձան ցրված: Այս իրադարձությունը խորհրդանշում է օսմանյան ճնշումները հայերի նկատմամբ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1827 թ. դեկտեմբերի 1
– **Զոհեր**: Մոտ 4000 մարդ ցրտից
– **Արտաքսվածներ**: 12 հազար հայ կաթոլիկ
– **Պատճառ**: Ռուս-թուրքական պատերազմի նախօրեին

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ, հայկական վկայություններ):

—

### Русская версия

Изгнание армян-католиков из Константинополя

1 декабря 1827 года султан Османской империи Махмуд II приказал изгнать около 12 тысяч армян-католиков из Константинополя, обвинив их в «государственной измене» накануне русско-турецкой войны (1828–1829). Это изгнание стало трагедией для армянской католической общины, приведя к тысячам смертей и рассеянию. Изгнанные, в основном женщины, дети и старики, были вынуждены идти пешком в Анатолию в разгар зимы. Около 4000 человек погибли от холода и болезней по дороге, а оставшиеся 8000 рассеялись по провинциям Малой Азии, потеряв дома и имущество.

**Предыстория** 
В 1820-х годах в Османской империи росло напряжение из-за русского расширения. Армяне-католики, имевшие связи с европейскими миссионерами, обвинялись в симпатиях к России. Султан Махмуд II, проводя реформы, но боясь национальных движений, решил изгнать армян-католиков как «опасный элемент». Изгнание произошло в начале зимы, сделав его смертоносным.

**Ход изгнания** 
1 декабря османские войска окружили армянские кварталы Константинополя и принудили около 12 тысяч армян-католиков покинуть город. Они шли в Анатолию без достаточной еды и одежды. По дороге от холода и болезней погибли около 4000 человек, а оставшиеся рассеялись по Кесарии, Себастии, Ангоре и другим провинциям. Это смертоносное шествие известно как «Зимнее изгнание».

**Последствия для армян** 
Изгнание углубило страдания армянской католической общины и стало предвестием Геноцида. Многие семьи потеряли всё, а выжившие рассеялись. Это событие символизирует османские притеснения армян.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1827 г.
– **Жертвы**: Около 4000 погибли от холода
– **Изгнанные**: Около 12 тысяч армян-католиков
– **Причина**: Накануне русско-турецкой войны

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы и армянские свидетельства).

—

### English Version

Expulsion of Armenian Catholics from Constantinople

On December 1, 1827, Sultan Mahmud II of the Ottoman Empire ordered the expulsion of approximately 12,000 Armenian Catholics from Constantinople, accusing them of “state treason” on the eve of the Russo-Turkish War (1828–1829). This expulsion became a tragedy for the Armenian Catholic community, leading to thousands of deaths and dispersion. The expelled, mostly women, children, and elderly, were forced to march to Anatolia in the depths of winter. Around 4,000 perished from cold and disease en route, while the remaining 8,000 were scattered across provinces of Asia Minor, losing homes and property.

**Background** 
In the 1820s, tension grew in the Ottoman Empire due to Russian expansion. Armenian Catholics, having ties with European missionaries, were accused of pro-Russian sympathies. Sultan Mahmud II, pursuing reforms but fearing national movements, decided to exile Armenian Catholics as a “dangerous element.” The expulsion took place at the start of winter, making it deadly.

**Course of the Expulsion** 
On December 1, Ottoman troops surrounded Armenian quarters in Constantinople and forced about 12,000 Armenian Catholics to leave the city. They marched to Anatolia without adequate food or clothing. En route, around 4,000 died from cold and illness, while the survivors dispersed across Caesarea, Sebastia, Angora, and other provinces. This deadly march is known as the “Winter Exile.”

**Consequences for Armenians** 
The expulsion deepened the suffering of the Armenian Catholic community and foreshadowed the Genocide. Many families lost everything, and survivors scattered. This event symbolizes Ottoman oppression of Armenians.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1827
– **Victims**: Approximately 4,000 died from cold
– **Expelled**: About 12,000 Armenian Catholics
– **Cause**: On the eve of the Russo-Turkish War

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives and Armenian testimonies).

—

### Türkçe Versiyon

Konstantinopolis’ten Ermeni Katoliklerin Sürülmesi

1 Aralık 1827’de Osmanlı İmparatorluğu sultanı II. Mahmud, Konstantinopolis’te yaşayan yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği “devlet ihaneti” suçlamasıyla sürgüne gönderdi; bu, Rus-Türk Savaşı (1828–1829) arifesinde gerçekleşti. Bu sürgün, Ermeni Katolik toplumu için trajedi oldu: binlerce ölüm ve dağılma getirdi. Sürgün edilenler — çoğunlukla kadınlar, çocuklar ve yaşlılar — kışın en sert döneminde Anadolu’ya yürüdü. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalan 8.000 kişi ise Anadolu vilayetlerine dağıldı, evlerini ve mallarını kaybetti.

**Arka Plan** 
1820’lerde Osmanlı İmparatorluğu’nda Rus yayılmacılığı nedeniyle gerilim artıyordu. Avrupa misyonerleriyle bağlantılı Ermeni Katolikler, Rus yanlısı olmakla suçlanıyordu. Reform yapan ama milli hareketlerden korkan Sultan II. Mahmud, Ermeni Katolikleri “tehlikeli unsur” olarak gördü ve sürgüne karar verdi. Sürgün kışın başında gerçekleşti ve ölümcül oldu.

**Sürgünün Seyri** 
1 Aralık’ta Osmanlı askerleri Ermeni mahallelerini kuşattı ve yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği şehri terk etmeye zorladı. Yiyecek ve kıyafet olmadan Anadolu’ya yürüdüler. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalanlar Kayseri, Sivas, Ankara gibi vilayetlere dağıldı. Bu ölümcül yürüyüş “Kış Sürgünü” olarak biliniyor.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Sürgün, Ermeni Katolik toplumunun acılarını derinleştirdi ve Soykırım’ın öncüsü oldu. Birçok aile her şeyini kaybetti, hayatta kalanlar dağıldı. Bu olay, Osmanlı’nın Ermenilere baskısını simgeliyor.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1827
– **Kurbaanlar**: Yaklaşık 4.000 soğuktan öldü
– **Sürgün Edilenler**: Yaklaşık 12.000 Ermeni Katolik
– **Sebep**: Rus-Türk Savaşı arifesi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri ve Ermeni tanıklıkları).

Սամվել Սերգեյի Շահրամանյանը ծնվել է 1978 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Ստեփանակերտում ՝ Արցախի Հանրապետության նախագահ 2023 թվականի սեպտեմբերի 9-ից  գեներալ-մայոր, սամբոյի սպորտի վարպետ, ով դարձել է Արցախի պատմության ամենադրամատիկ շրջանի ղեկավարը՝ ստանձնելով պետության գոյատևման վերջին պայքարը։

1994 թվականից՝ Արցախի պաշտպանության բանակի զինվոր, 1998 թվականին ավարտել Արցախի պետական համալսարանը, 2000-2010 թվականներին ծառայել Ազգային անվտանգության խորհրդում, 2014 թվականից՝ նորից ԱԱԽ-ում՝ ղեկավար պաշտոններում, 2020 թվականին՝ պատրիոտական դաստիարակության, երիտասարդության և սպորտի նախարար։ 

2023 թվականի սեպտեմբերի 9-ին ընտրվել Արցախի նախագահ՝ հավաքելով 22 ձայն 23-ից։ Նրա նախագահության օրոք Ադրբեջանը սկսել է լայնամասշտաբ հարձակում, արգելափակել Լաչինի միջանցքը, իսկ 2023 թվականի դեկտեմբերին Արցախը դադարել է գոյություն ունենալ։ Շահրամանյանը ստորագրել է հրամանագիր Արցախի Հանրապետության լուծարման մասին, որը հետագայում հայտարարել է կեղծված՝ պնդելով, որ Արցախը շարունակում է գոյություն ունենալ։ 



—

### Русский
Последний государственный лидер  Арцаха

Самвел Сергеевич Шахраманян родился 1 декабря 1978 года в Степанакерте  — президент Республики Арцах с 9 сентября 2023 года, генерал-майор, мастер спорта по самбо, ставший руководителем самого драматичного периода истории Арцаха, приняв на себя последнюю борьбу за существование государства. С 1994 — солдат Армии обороны Арцаха, в 1998 окончил Арцахский государственный университет, в 2000–2010 служил в Совете национальной безопасности, с 2014 — снова в СНБ на руководящих должностях, в 2020 — министр патриотического воспитания, молодёжи и спорта.

9 сентября 2023 года избран президентом Арцаха, набрав 22 голоса из 23. При его президентстве Азербайджан начал широкомасштабное наступление, заблокировал Лачинский коридор, и в декабре 2023 года Арцах прекратил существование. Шахраманян подписал указ о роспуске Республики Арцах, который позже объявил фальшивым, настаивая, что Арцах продолжает существовать.



—

### English
Last State Leader of Artsakh

Samvel Sergeyevich Shahramanyan was born on December 1, 1978, in Stepanakert— President of the Republic of Artsakh(September 9, 2023 , Major General, master of sports in sambo, who became the leader of the most dramatic period in Artsakh’s history, taking on the final struggle for the state’s existence. From 1994 — soldier of the Artsakh Defense Army, graduated from Artsakh State University in 1998, served in the National Security Council in 2000–2010, again in NSC from 2014 in leadership positions, in 2020 — Minister of Patriotic Education, Youth and Sports.

Elected President of Artsakh on September 9, 2023, receiving 22 out of 23 votes. During his presidency, Azerbaijan launched a large-scale offensive, blocked the Lachin corridor, and in December 2023 Artsakh ceased to exist. Shahramanyan signed a decree dissolving the Republic of Artsakh, which he later declared falsified, insisting that Artsakh continues to exist.



—

1914 թվականի դեկտեմբերի 1-ին սկսվեց Սարիղամիշի գործողությունը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի ամենակարևոր մարտերից մեկը: Օսմանյան կայսրության ռազմական նախարար Էնվեր փաշան, որպես 3-րդ բանակի գլխավոր հրամանատար, հարձակում սկսեց ռուսական զորքերի վրա՝ նպատակ ունենալով գրավել Սարիղամիշը, Կարսը և վերականգնել օսմանյան տիրապետությունը Կովկասում:

Գործողությունը, որ տևեց մինչև 1915 թվականի հունվարի 17-ը, ավարտվեց օսմանյան բանակի ջախջախիչ պարտությամբ՝ շուրջ 60,000-80,000 զինվորի կորուստով (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից և հիվանդություններից): Հայկական կամավորական գնդերը, որոնք կազմում էին ռուսական բանակի կարևոր մասը, որոշիչ դեր խաղացին օսմանյան հարձակումը կասեցնելու և հակագրոհ կազմակերպելու գործում:

**Նախապատմություն** 
1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը մտավ Առաջին համաշխարհային պատերազմ՝ Գերմանիայի կողմից: Էնվեր փաշան, երիտթուրքերի առաջնորդներից, որոշեց հարձակվել Ռուսաստանի վրա՝ վերադարձնելու 1878 թվականին կորցրած Կարսը և Բաթումը: Օսմանյան 3-րդ բանակը (120,000 զինվոր) հարձակվեց Սարիղամիշի ուղղությամբ՝ ձմեռային դաժան պայմաններում (-30°C): Ռուսական Կովկասյան բանակը (100,000 զինվոր) գլխավորում էր գեներալ Միշլաևսկին, իսկ հայ կամավորական գնդերը՝ Անդրանիկի, Համազասպի և Դրոյի հրամանատարությամբ:

**Գործողության ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը հարձակվեցին, բայց ձմեռային պայմանները և ռուսական դիմադրությունը կասեցրին նրանց: Հայ կամավորները, որոնք գիտեին տեղանքը, կազմակերպեցին հակագրոհներ և խափանեցին օսմանյան ծրագրերը: Հունվարի 4-ին ռուսները անցան հակահարձակման, շրջապատեցին օսմանյան բանակը և ջախջախեցին այն: Էնվեր փաշան փախավ, իսկ օսմանյան կորուստները հասան 80,000-ի (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից):

**Հայերի դերը** 
Հայ կամավորական գնդերը (մոտ 6000 մարտիկ) որոշիչ դեր խաղացին՝ կասեցնելով օսմանյան հարձակումը Բարդուսի, Օլթիի և Սարիղամիշի ուղղություններով: Անդրանիկը, Համազասպը և Դրոն հերոսաբար պայքարեցին՝ փրկելով ռուսական բանակը պարտությունից: Այս հաղթանակը խորհրդանշեց հայերի դիմադրությունը օսմանյան ներխուժմանը:

**Հետևանքները** 
Սարիղամիշի պարտությունը թուլացրեց օսմանյան բանակը և խանգարեց նրանց Կովկասի գրավմանը: Հայերի համար այն դարձավ հերոսության խորհրդանիշ, բայց նաև նախերգանք 1915 թվականի Ցեղասպանությանը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1914 թ. դեկտեմբերի 1 – 1915 թ. հունվարի 17
– **Կորուստներ**: Օսմանյան՝ 60-80 հազար, ռուսական՝ 30 հազար
– **Հայ կամավորներ**: 6000 մարտիկ
– **Հետևանք**: Օսմանյան բանակի ջախջախում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Առաջին համաշխարհային պատերազմի արխիվներ):

—

### Русская версия

Сарыкамышская операция — Разгром армии Энвер-паши

1 декабря 1914 года (по старому стилю — 18 ноября) началась Сарыкамышская операция — одно из ключевых сражений Кавказского фронта Первой мировой войны. Военный министр Османской империи Энвер-паша, как главнокомандующий 3-й армией, начал наступление на русские войска с целью захвата Сарыкамыша, Карса и восстановления османского контроля над Кавказом. Операция, продолжавшаяся до 17 января 1915 года, закончилась сокрушительным поражением османской армии — потери составили 60–80 тысяч солдат (большинство от обморожения и болезней). Армянские добровольческие отряды, составлявшие важную часть русской армии, сыграли решающую роль в остановке османского наступления и организации контрнаступления.

**Предыстория** 
В ноябре 1914 года Османская империя вступила в Первую мировую войну на стороне Германии. Энвер-паша, один из лидеров младотурок, решил атаковать Россию, чтобы вернуть Карс и Батум, потерянные в 1878 году. Османская 3-я армия (120,000 солдат) начала наступление на Сарыкамыш в суровых зимних условиях (-30°C). Русская Кавказская армия (100,000 солдат) находилась под командованием генерала Мишлаевского, а армянские добровольческие отряды — под руководством Андраника, Амазаспа и Дро.

**Ход операции** 
1 декабря османские войска атаковали, но зимние условия и русское сопротивление остановили их. Армянские добровольцы, знавшие местность, организовали контратаки и сорвали османские планы. 4 января русские перешли в контрнаступление, окружили османскую армию и разгромили её. Энвер-паша бежал, а османские потери достигли 80,000.

**Роль армян** 
Армянские добровольческие отряды (около 6000 бойцов) сыграли решающую роль, остановив османское наступление на направлениях Бардус, Олты и Сарыкамыш. Андраник, Амазасп и Дро героически сражались, спасая русскую армию от поражения. Эта победа стала символом армянского сопротивления османскому нашествию.

**Последствия** 
Поражение в Сарыкамыше ослабило османскую армию и помешало захвату Кавказа. Для армян это стало символом героизма, но и предвестием Геноцида 1915 года.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1914 – 17 января 1915
– **Потери**: Османские — 60–80 тысяч, русские — 30 тысяч
– **Армянские добровольцы**: 6000 бойцов
– **Последствия**: Разгром османской армии

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Первой мировой войны).

—

### English Version

The Sarikamish Operation — The Crushing Defeat of Enver Pasha’s Army

On December 1, 1914 (Old Style — November 18), the Sarikamish Operation began — one of the most significant battles of the Caucasus Front in World War I. Ottoman War Minister Enver Pasha, as commander of the 3rd Army, launched an offensive against Russian forces to capture Sarikamish, Kars, and restore Ottoman control over the Caucasus. The operation, lasting until January 17, 1915, ended in a devastating defeat for the Ottoman army — losses reached 60–80 thousand soldiers (most from frostbite and disease). Armenian volunteer units, a crucial part of the Russian army, played a decisive role in halting the Ottoman advance and organizing a counteroffensive.

**Background** 
In November 1914, the Ottoman Empire entered World War I on Germany’s side. Enver Pasha, a Young Turk leader, decided to attack Russia to reclaim Kars and Batumi, lost in 1878. The Ottoman 3rd Army (120,000 soldiers) advanced on Sarikamish in harsh winter conditions (-30°C). The Russian Caucasus Army (100,000 soldiers) was led by General Myshlayevsky, with Armenian volunteer units under Andranik, Hamazasp, and Dro.

**Course of the Operation** 
On December 1, Ottoman troops attacked, but winter conditions and Russian resistance stopped them. Armenian volunteers, familiar with the terrain, organized counterattacks and disrupted Ottoman plans. On January 4, the Russians launched a counteroffensive, encircling and crushing the Ottoman army. Enver Pasha fled, with Ottoman losses reaching 80,000.

**Armenians’ Role** 
Armenian volunteer units (about 6,000 fighters) played a decisive role, stopping the Ottoman advance in Bardus, Olti, and Sarikamish directions. Andranik, Hamazasp, and Dro fought heroically, saving the Russian army from defeat. This victory became a symbol of Armenian resistance to Ottoman invasion.

**Consequences** 
The Sarikamish defeat weakened the Ottoman army and thwarted their Caucasus ambitions. For Armenians, it was a symbol of heroism but also a precursor to the 1915 Genocide.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1914 – January 17, 1915
– **Losses**: Ottoman — 60–80 thousand, Russian — 30 thousand
– **Armenian Volunteers**: 6,000 fighters
– **Consequences**: Crushing defeat of the Ottoman army

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, World War I archives).

—

### Türkçe Versiyon

Sarıkamış Harekâtı — Enver Paşa Ordusunun Ezici Yenilgisi**

1 Aralık 1914’te (eski takvimle 18 Kasım) Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi’nde en önemli muharebelerden biri olan Sarıkamış Harekâtı başladı. Osmanlı Savaş Bakanı Enver Paşa, 3. Ordu komutanı olarak Rus kuvvetlerine saldırdı, Sarıkamış ve Kars’ı ele geçirerek Kafkasya’da Osmanlı hâkimiyetini yeniden kurmayı amaçladı. 17 Ocak 1915’e kadar süren harekât, Osmanlı ordusunun ezici yenilgisiyle sonuçlandı — kayıplar 60–80 bin askere ulaştı (çoğunluğu donma ve hastalıktan). Rus ordusunun önemli bir parçası olan Ermeni gönüllü birlikleri, Osmanlı ilerleyişini durdurmada ve karşı taarruzda belirleyici rol oynadı.

**Arka Plan** 
Kasım 1914’te Osmanlı İmparatorluğu, Almanya tarafında Birinci Dünya Savaşı’na girdi. Genç Türk liderlerinden Enver Paşa, 1878’de kaybedilen Kars ve Batum’u geri almak için Rusya’ya saldırdı. Osmanlı 3. Ordusu (120.000 asker) sert kış koşullarında (-30°C) Sarıkamış yönünde ilerledi. Rus Kafkas Ordusu (100.000 asker) General Mışlayevski komutasında, Ermeni gönüllü birlikleri ise Andranik, Hamazasp ve Dro liderliğinde idi.

**Harekâtın Seyri** 
1 Aralık’ta Osmanlı birlikleri saldırdı, ancak kış koşulları ve Rus direnişi onları durdurdu. Bölgeyi bilen Ermeni gönüllüler karşı saldırılar düzenledi ve Osmanlı planlarını bozdu. 4 Ocak’ta Ruslar karşı taarruza geçti, Osmanlı ordusunu kuşatarak ezdi. Enver Paşa kaçtı, Osmanlı kayıpları 80.000’e ulaştı.

**Ermenilerin Rolü** 
Ermeni gönüllü birlikleri (yaklaşık 6.000 savaşçı) Osmanlı ilerleyişini Bardus, Olti ve Sarıkamış yönlerinde durdurarak belirleyici rol oynadı. Andranik, Hamazasp ve Dro kahramanca savaştı, Rus ordusunu yenilgiden kurtardı. Bu zafer, Ermenilerin Osmanlı istilasına direnişinin sembolü oldu.

**Sonuçları** 
Sarıkamış yenilgisi Osmanlı ordusunu zayıflattı ve Kafkasya’nın ele geçirilmesini engelledi. Ermeniler için bu kahramanlık sembolüydü, ancak 1915 Soykırımı’nın habercisiydi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1914 – 17 Ocak 1915
– **Kayıplar**: Osmanlı — 60–80 bin, Rus — 30 bin
– **Ermeni Gönüllüler**: 6.000 savaşçı
– **Sonuç**: Osmanlı ordusunun ezici yenilgisi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Birinci Dünya Savaşı arşivleri).

—

1960 թվականի նոյեմբերի 30-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Հեղափոխության Պետական Թանգարանի (այժմ՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարան) հանդիսավոր բացումը: Այս իրադարձությունը նշանակալի էր խորհրդային Հայաստանի մշակութային կյանքում՝ խորհրդանշելով հեղափոխական ավանդույթների պահպանումը և 1917-1920 թվականների իրադարձությունների հիշողությունը:

Թանգարանը բացվեց Երևանի կենտրոնում՝ Նալբանդյան փողոցում, և դարձավ Հայաստանի խորհրդային պատմության կարևորագույն կենտրոններից մեկը:

**Նախապատմություն** 
Թանգարանի ստեղծման գաղափարը ծնվել էր 1950-ական թվականներին՝ Խորհրդային Միության ղեկավարության կողմից հեղափոխական ժառանգության պահպանման շրջանակներում: 1958 թվականին ընդունվեց որոշում՝ ստեղծել հատուկ թանգարան, որը կպահպանի 1917-1920 թվականների հեղափոխական իրադարձությունների վկայությունները: Թանգարանի շենքը նախագծվել էր ճարտարապետներ Ռաֆայել Իսրայելյանի և Բաղդասար Արզումանյանի կողմից՝ խորհրդային ճարտարապետության ոճով: Շինարարությունը տևեց 1958-1960 թվականները, և բացմանը ներկա էին ՀԽՍՀ ղեկավարներ, կուսակցական գործիչներ և մշակութային վետերաններ:

**Բացման արարողություն** 
Նոյեմբերի 30-ի արարողությունը տեղի ունեցավ մեծ հանդիսավորությամբ: Թանգարանը բացեց ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի նախագահը, և ելույթներ ունեցան կուսակցական ղեկավարներ: Առաջին ցուցադրությունները ներառում էին 1917 թվականի հեղափոխության փաստաթղթեր, Ստեփան Շահումյանի, Ալեքսանդր Մյասնիկյանի և այլ բոլշևիկների անձնական իրեր, ինչպես նաև հայկական կոմունաների պատմությունը: Թանգարանը դարձավ կրթական կենտրոն՝ այցելուներին ծանոթացնելով խորհրդային Հայաստանի հիմնադրմանը:

**Նշանակություն և ժառանգություն** 
Թանգարանը խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Հայաստանում և հեղափոխական գաղափարների տարածումը: Այն պահպանում էր հազարավոր ցուցանմուշներ՝ փաստաթղթեր, լուսանկարներ և իրեր: Անկախության շրջանում թանգարանը վերանվանվեց Հայաստանի Պատմության Թանգարան և շարունակում է գործել՝ արտացոլելով հայկական պատմության բոլոր շրջանները: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ խորհրդային ժառանգության և հայկական ինքնության խառնուրդը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1960 թ. նոյեմբերի 30
– **Վայր**: Երևան, Նալբանդյան փողոց
– **Ճարտարապետներ**: Ռաֆայել Իսրայելյան, Բաղդասար Արզումանյան
– **Ներկայիս անվանում**: Հայաստանի Պատմության Թանգարան

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարանի արխիվներ, ՀԽՍՀ մամուլ):

—

### Русская версия

Рождение Музея: Хранитель Армянского Наследия

30 ноября 1960 года в Ереване состоялось торжественное открытие Государственного музея Революции Армянской ССР (ныне Музей истории Армении). Это событие стало значимым в культурной жизни советской Армении, символизируя сохранение революционных традиций и памяти о событиях 1917–1920 годов. Музей открылся в центре Еревана на улице Налбандяна и стал одним из важнейших центров советской истории Армении.

**Предыстория** 
Идея создания музея возникла в 1950-х годах в рамках политики сохранения революционного наследия в СССР. В 1958 году было принято решение о специальном музее, посвящённом событиям 1917–1920 годов. Здание спроектировали архитекторы Рафаэл Исраелян и Багдасар Арзуманян в советском стиле. Строительство длилось 1958–1960 годы, а на открытии присутствовали руководители АрмССР, партийные деятели и культурные ветераны.

**Церемония открытия** 
Церемония 30 ноября прошла с большим торжеством. Музей открыл председатель Верховного Совета АрмССР, выступили партийные лидеры. Первые экспозиции включали документы революции 1917 года, личные вещи Степана Шаумяна, Александра Мясникяна и других большевиков, а также историю армянских коммун. Музей стал образовательным центром, знакомящим посетителей с основанием советской Армении.

**Значение и наследие** 
Музей символизировал укрепление советской власти в Армении и распространение революционных идей. Он хранил тысячи экспонатов — документы, фотографии и предметы. В независимой Армении музей переименован в Музей истории Армении и продолжает работу, отражая все периоды армянской истории. Как армянский историк, я вижу в нём смешение советского наследия и армянской идентичности.

**Краткие факты**
– **Дата**: 30 ноября 1960 г.
– **Место**: Ереван, улица Налбандяна
– **Архитекторы**: Рафаэл Исраелян, Багдасар Арзуманян
– **Современное название**: Музей истории Армении

(Источники: Архивы Музея истории Армении, пресса АрмССР).

—

### English Version

A New Page in Yerevan’s History: Museum Celebration

On November 30, 1960, the State Museum of the Revolution of the Armenian SSR (now the History Museum of Armenia) was solemnly opened in Yerevan. This event was significant in the cultural life of Soviet Armenia, symbolizing the preservation of revolutionary traditions and the memory of the events of 1917–1920. The museum opened in central Yerevan on Nalbandyan Street and became one of the key centers of Soviet Armenian history.

**Background** 
The idea of the museum emerged in the 1950s as part of the USSR’s policy to preserve revolutionary heritage. In 1958, a decision was made to create a dedicated museum for the events of 1917–1920. The building was designed by architects Rafael Israyelyan and Baghdasar Arzumanyan in the Soviet style. Construction lasted from 1958 to 1960, and the opening was attended by ArmSSR leaders, party officials, and cultural veterans.

**Opening Ceremony** 
The ceremony on November 30 was grand. The museum was opened by the Chairman of the Supreme Soviet of ArmSSR, with speeches by party leaders. The first exhibitions featured documents from the 1917 revolution, personal belongings of Stepan Shaumyan, Alexander Myasnikyan, and others, as well as the history of Armenian communes. The museum became an educational center introducing visitors to the founding of Soviet Armenia.

**Significance and Legacy** 
The museum symbolized the consolidation of Soviet power in Armenia and the spread of revolutionary ideas. It housed thousands of exhibits — documents, photographs, and artifacts. In independent Armenia, it was renamed the History Museum of Armenia and continues to operate, reflecting all periods of Armenian history. As an Armenian historian, I see in it a blend of Soviet legacy and Armenian identity.

**Key Facts**
– **Date**: November 30, 1960
– **Location**: Yerevan, Nalbandyan Street
– **Architects**: Rafael Israyelyan, Baghdasar Arzumanyan
– **Current Name**: History Museum of Armenia

(Sources: Archives of the History Museum of Armenia, ArmSSR press).

—

Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին Հայ Առաքելական Եկեղեցին նշում է Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օրը՝ որպես Հայաստանի առաջին լուսավորիչներ: Այս օրը խորհրդանշում է Հայաստանի քրիստոնեացման սկիզբը՝ դեռևս 1-ին դարում, երբ երկու առաքյալները, Քրիստոսի 12 աշակերտներից, բաղկացած, անկախ միմյանցից եկան հայկական հողեր և քարոզեցին Քրիստոսի ուսմունքը:

Հայ եկեղեցին կոչվում է Առաքելական՝ հենց այն պատճառով, որ նրա հիմնադիրներն են համարվում Քրիստոսի անմիջական աշակերտները՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը:

**Սուրբ Թադեոս առաքյալը** 
Թադեոսը (Հուդա Թադեոս), Քրիստոսի 12 առաքյալներից մեկը, Հայաստան եկավ մոտ 43 թվականին՝ բերելով Քրիստոսի խաչելության ժամանակ նիզակով խոցված Նիզակի ծայրը՝ որպես սուրբ մասունք: Նովսես Խորենացու «Հայոց Պատմություն»-ի համաձայն՝ Թադեոսը նախ քարոզեց Եդեսիայում, բժշկեց Աբգար թագավորին և նրա ընտանիքը, ապա եկավ Հայաստան՝ Արտազ գավառ: Նա քարոզեց Արտազում և Շավարշանում, բայց 66 թվականին, Սանատրուկ թագավորի հրամանով, նահատակվեց՝ խաչվելով և նետերով խոցվելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնի Մայր Տաճարում, իսկ նրա անունով կառուցվել է Սուրբ Թադեոսի վանքը (այժմ՝ Իրանում):

**Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալը** 
Բարդուղիմեոսը (Նաթանայել), նույնպես Քրիստոսի 12 առաքյալներից, եկավ Հայաստան մոտ 60-ական թվականներին՝ բերելով Աստվածածնի ձեռագործ պատկերը (Սուրբ Նշան): Նա քարոզեց Աղբակ (Ալբակ) քաղաքում, կնքեց Սանատրուկ թագավորի քրոջը՝ Վոգուհիին և նրա ընտանիքը: Թագավոր Սանատրուկը, վախենալով քրիստոնեության տարածումից, 68 թվականին հրամայեց սպանել Բարդուղիմեոսին՝ նրա գլուխը կտրելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնում և Աղբակի վանքում:

**Հայկական ավանդույթը և «Ոտյաց Խաչ»-ի լեգենդը** 
Ըստ ավանդության՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը հանդիպել են հայկական մի բնակավայրում, որը հետագայում կոչվեց «Ոտյաց Խաչ» (Առաքյալների Խաչ): Այս հանդիպումը խորհրդանշում է հայկական եկեղեցու առաքելական ժառանգությունը:

**Նշանակությունը հայ ժողովրդի համար** 
Նոյեմբերի 30-ը դարձել է Հայաստանի քրիստոնեացման հիշատակի օր՝ հիշեցնելով, որ հայ ժողովուրդը քրիստոնեությունն ընդունել է ոչ թե Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակ (301 թ.), այլ արդեն 1-ին դարում: Այս օրը եկեղեցիներում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ, կարդացվում են առաքյալների կյանքի մասին պատմություններ, և ժողովուրդը հիշում է իր հավատքի առաջին լուսավորիչներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին
– **Տոնի անվանումը**: Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օր
– **Մասունքներ**: Էջմիածնի Մայր Տաճարում
– **Կարևոր վայրեր**: Սուրբ Թադեոսի վանք (Իրան), Աղբակի Սուրբ Բարդուղիմեոս վանք

(Աղբյուրներ՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու օրացույց, «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի», Սուրբ Թադեոսի վանքի արխիվներ):

—

### Русская версия

День Основателей Армянской Апостольской Церкви

Ежегодно 30 ноября Армянская Апостольская Церковь отмечает день памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея — первых просветителей Армении. Этот день символизирует начало христианизации Армении ещё в I веке, когда два апостола из 12 учеников Христа независимо друг от друга пришли на армянские земли и проповедовали учение Христа. Армянская Церковь называется Апостольской именно потому, что её основателями считаются непосредственные ученики Христа — Фаддей и Варфоломей.

**Святой Апостол Фаддей** 
Фаддей (Иуда Фаддей), один из 12 апостолов Христа, после Его Вознесения направился в Аравию и Месопотамию, а около 40 года пришёл в Осроену, где исцелил царя Абгара V. Далее путь апостола лежал в Армению, куда он в 43 году принёс как реликвию наконечник копья, которым римский воин пронзил распятого Христа. Эта реликвия хранится в Эчмиадзинском кафедральном соборе. В 66 году Фаддей был схвачен в Артазе, подвергнут пыткам, «повешен на древе» и пронзён стрелами. Через три века на месте его захоронения был построен монастырь Святого Фаддея (ныне в Иране). Мощи Святого Фаддея хранятся в Эчмиадзине.

**Святой Апостол Варфоломей** 
Варфоломей (Нафанаил), также один из 12 апостолов, проповедовал в Сирии и Малой Азии, после чего направился в Армению, принеся нерукотворный лик Богородицы и построив посвящённую ей церковь. В городе Агбак (Альбак) апостол крестил сестру царя Санатрука царевну Вогуи. Санатрук отправил к ней тысячника Теренция с требованием отречься, но Вогуи склонила его к крещению. В 68 году Теренция, Вогуи и Варфоломея схватили и казнили в Агбаке. Вместе с ним были убиты 2000 христиан.

**Армянская традиция и легенда «Отъяц Хач»** 
По преданию, Фаддей и Варфоломей встретились в одном армянском поселении, которое в память об этом событии народ назвал «Отъяц Хач» (Крест Пристанища).

**Значение для армянского народа** 
30 ноября стал днём памяти первых просветителей Армении, напоминая, что армяне приняли христианство не только в 301 году с Григорием Просветителем, но уже в I веке. В этот день в церквях служится Святая Литургия, читаются жития апостолов, и народ чтит своих первых духовных учителей.

**Краткие факты**
– **Дата**: Ежегодно 30 ноября
– **Название праздника**: День памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея
– **Реликвии**: В Эчмиадзинском кафедральном соборе
– **Важные места**: Монастырь Святого Фаддея (Иран), монастырь Святого Варфоломея в Агбаке

(Источники: Календарь Армянской Апостольской Церкви, «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы монастыря Святого Фаддея).

—

### English Version

Day of the Founders of the Armenian Apostolic Church

Every year on November 30, the Armenian Apostolic Church commemorates the Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew — the first enlighteners of Armenia. This day symbolizes the beginning of the Christianization of Armenia already in the 1st century, when two of Christ’s 12 apostles independently came to Armenian lands and preached His teachings. The Armenian Church is called Apostolic precisely because its founders are considered Christ’s direct disciples — Thaddeus and Bartholomew.

**Saint Apostle Thaddeus** 
Thaddeus (Jude Thaddeus), one of Christ’s 12 apostles, after His Ascension headed to Arabia and Mesopotamia, and around 40 AD came to Osroene, where he healed King Abgar V. His path then led to Armenia, where in 43 AD he brought the spear tip that pierced Christ on the cross as a relic, stored in Etchmiadzin Cathedral. In 66 AD, Thaddeus was captured in Artaz, tortured, “hanged on a tree,” and pierced with arrows. Three centuries later, the Monastery of Saint Thaddeus (now in Iran) was built on his burial site. His relics are kept in Etchmiadzin.

**Saint Apostle Bartholomew** 
Bartholomew (Nathaniel), also one of the 12 apostles, preached in Syria and Asia Minor before heading to Armenia, bringing the hand-made image of the Virgin Mary and building a church dedicated to her. In the city of Agbak (Albak), he baptized King Sanatruk’s sister Princess Vogui. Sanatruk sent a chiliarch Terentius to demand renunciation, but Vogui converted him to Christianity. In 68 AD, Terentius, Vogui, and Bartholomew were seized and executed in Agbak, along with 2,000 Christians.

**Armenian Tradition and the Legend of “Otyats Khach”** 
According to tradition, Thaddeus and Bartholomew met in an Armenian settlement later called “Otyats Khach” (Apostles’ Cross) in memory of this event.

**Significance for the Armenian People** 
November 30 became a day of remembrance for Armenia’s first enlighteners, reminding that Armenians embraced Christianity not only in 301 AD with Gregory the Illuminator but already in the 1st century. On this day, Holy Liturgy is served in churches, lives of the apostles are read, and the people honor their first spiritual teachers.

**Key Facts**
– **Date**: Annually November 30
– **Holiday Name**: Commemoration of Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew
– **Relics**: In Etchmiadzin Cathedral
– **Important Sites**: Monastery of Saint Thaddeus (Iran), Monastery of Saint Bartholomew in Agbak

(Sources: Calendar of the Armenian Apostolic Church, “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of the Monastery of Saint Thaddeus).

—