Ավետ Ռոբերտի Ադոնցը ծնվել է 1963 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Կիևում՝ հայ դիվանագետ, Իսպանիայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան (2014–2019), Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ (2019–2021), ով իր կարիերան նվիրել է Հայաստանի միջազգային հարաբերությունների զարգացմանը և եվրոպական ինտեգրմանը։ 

1980 թվականին ավարտել Երևանի Ա. Չեխովի անվան թիվ 55 միջնակարգ դպրոցը, 1985 թվականին՝ ԵՊՀ տնտեսագիտական կիբեռնետիկայի ֆակուլտետը։ 1991 թվականին անցել է բանկային գործի դասընթացներ Ժնևի UBS բանկում, 1993 թվականին՝ դիվանագիտական դասընթացներ Մեծ Բրիտանիայի Լիդսի համալսարանում։ 

1985 թվականին սկսել է աշխատանքը ՀԽՍՀ Պետպլանին կից տնտեսագիտության և պլանավորման գիտահետազոտական ինստիտուտում որպես տնտեսագետ։ 1985–1986 թվականներին ծառայել Խորհրդային բանակում։ 1987–1991 թվականներին աշխատել է նույն ինստիտուտում կրտսեր գիտաշխատողից մինչև գիտական խմբի ղեկավար։ 1991 թվականից անցել է դիվանագիտական ծառայության՝ սկսած Հայաստանի արտաքին տնտեսական կապերի նախարարությունից։ 

1992–1994 թվականներին՝ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունում երկրորդ քարտուղար, 1994–1996 թվականներին՝ Բելգիայում Հայաստանի դեսպանության երկրորդ քարտուղար, 1996–1998 թվականներին՝ միջազգային տնտեսական կազմակերպությունների բաժնի վարիչ, 1998–2001 թվականներին՝ Եվրամիությունում Հայաստանի առաքելության խորհրդական և արտակարգ դեսպանորդ։ 2002–2007 թվականներին՝ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի արտաքին կապերի վարչության պետ։ 2007–2009 թվականներին՝ ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր և եվրոպական ինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ։ 2009–2014 թվականներին համատեղությամբ՝ Բելգիայում, Լյուքսեմբուրգում, Նիդեռլանդներում և Եվրամիությունում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան։ 2014–2019 թվականներին՝ Իսպանիայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան։ 2019–2021 թվականներին՝ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ։ 

Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ։ 

Ավետ Ադոնցը մնաց Կիևից Երևան տանող դիվանագիտական կամուրջը՝ իր ծառայությամբ, նշանակումներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական դիվանագիտության խորքերով և միջազգային հարաբերությունների գեղեցկությամբ։



### Русский
Заслуженный деятель армянской дипломатии Посол Армении в Испании и при ЕС 

Авет Роберти Адонц родился 27 декабря 1963 года в Киеве — армянский дипломат, чрезвычайный и полномочный посол Армении в Испании (2014–2019), заместитель министра иностранных дел Армении (2019–2021), посвятивший карьеру развитию международных отношений Армении и европейской интеграции.

В 1980 окончил среднюю школу №55 имени А. Чехова в Ереване, в 1985 — факультет экономической кибернетики ЕГУ. В 1991 прошёл курсы банковского дела в банке UBS в Женеве, в 1993 — дипломатические курсы в Университете Лидса (Великобритания). 

С 1985 начал работу в НИИ экономики и планирования при Госплане АрмССР экономистом. В 1985–1986 служил в Советской армии. В 1987–1991 работал в том же институте от младшего научного сотрудника до руководителя научной группы. С 1991 перешёл на дипломатическую службу в Министерство внешнеэкономических связей Армении. 

В 1992–1994 — второй секретарь в МИД Армении, в 1994–1996 — второй секретарь посольства Армении в Бельгии, в 1996–1998 — начальник отдела международных экономических организаций, в 1998–2001 — советник и чрезвычайный и полномочный посланник в Представительстве Армении при ЕС. В 2002–2007 — начальник управления внешних связей аппарата президента Армении. В 2007–2009 — депутат Национального собрания Армении и председатель постоянной комиссии по европейской интеграции. В 2009–2014 — одновременно посол в Бельгии, Люксембурге, Нидерландах и глава представительства Армении при ЕС. В 2014–2019 — посол Армении в Испании. В 2019–2021 — заместитель министра иностранных дел Армении. 

Женат, имеет двоих детей.

Авет Адонц остался дипломатическим мостом от Киева до Еревана — своей службой, назначениями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской дипломатии и международными отношениями.



### English
Honored Figure in Armenian Diplomacy
Ambassador of Armenia to Spain and the EU 

Avet Roberti Adonts was born on December 27, 1963, in Kyiv — Armenian diplomat, Extraordinary and Plenipotentiary Ambassador of Armenia to Spain (2014–2019), Deputy Minister of Foreign Affairs of Armenia (2019–2021), who dedicated his career to the development of Armenia’s international relations and European integration.

In 1980 graduated from secondary school No. 55 named after A. Chekhov in Yerevan, in 1985 — from the Faculty of Economic Cybernetics of Yerevan State University. In 1991 completed banking courses at UBS Bank in Geneva, in 1993 — diplomatic courses at the University of Leeds (UK).

Since 1985 began work at the Research Institute of Economics and Planning under the State Planning Committee of the Armenian SSR as an economist. In 1985–1986 served in the Soviet Army. In 1987–1991 worked at the same institute from junior researcher to head of scientific group. Since 1991 transitioned to diplomatic service in the Ministry of Foreign Economic Relations of Armenia.

In 1992–1994 — Second Secretary in the Ministry of Foreign Affairs of Armenia, in 1994–1996 — Second Secretary of the Embassy of Armenia in Belgium, in 1996–1998 — Head of the Department of International Economic Organizations, in 1998–2001 — Counselor and Extraordinary and Plenipotentiary Envoy in the Representation of Armenia to the EU. In 2002–2007 — Head of the Foreign Relations Department of the Presidential Administration of Armenia. In 2007–2009 — Deputy of the National Assembly of Armenia and Chairman of the Standing Committee on European Integration. In 2009–2014 — simultaneously Ambassador to Belgium, Luxembourg, Netherlands, and Head of the Representation of Armenia to the EU. In 2014–2019 — Ambassador of Armenia to Spain. In 2019–2021 — Deputy Minister of Foreign Affairs of Armenia.

Married, has two children.

Avet Adonts remained the diplomatic bridge from Kyiv to Yerevan — with his service, appointments, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian diplomacy and international relations.

26 դեկտեմբերի 1941 թվականին սկսվեց Կերչ-Ֆեոդոսիայի դեսանտային գործողությունը՝ Մեծ Հայրենական պատերազմի Կովկասյան ճակատի կարևորագույն ռազմական գործողություններից մեկը:

Այս գործողությունը Կարմիր բանակի կողմից իրականացվող առաջին խոշոր ծովային դեսանտն էր՝ նպատակ ունենալով ազատագրել Ղրիմի թերակղզին, կտրել գերմանական զորքերի մատակարարումը և թուլացնել նրանց դիրքերը Սևաստոպոլի մոտ: Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս օրը խորհրդանշում է հայկական մասնակցությունը Մեծ Հայրենական պատերազմին՝ հազարավոր հայ զինվորներ, սպաներ և դեսանտայիններ մասնակցեցին գործողությանը, այդ թվում՝ հայկական 89-րդ հրաձգային դիվիզիան և առանձին հայկական ստորաբաժանումները:

Գործողությունը սկսվեց Կարմիր բանակի Սևծովյան նավատորմի և Հյուսիսային Կովկասի ռազմաճակատի ուժերով՝ 26 դեկտեմբերի գիշերը Կերչի և Ֆեոդոսիայի շրջաններում դեսանտային գործողություններով: Դեսանտի առաջին ալիքը կազմված էր 44-րդ բանակի զորքերից, որոնց մեջ մեծ թվով հայ զինվորներ կային: Չնայած ծանր կորուստներին (մոտ 40 հազար զոհ և վիրավոր), գործողությունը ժամանակավորապես ազատագրեց Ֆեոդոսիան և Կերչը, ստիպեց գերմանական զորքերին հետ քաշվել և թուլացրեց նրանց ճնշումը Սևաստոպոլի վրա: Հայկական կողմից առանձնացան հրամանատարներ Իվան Բաղրամյանը (հայկական ծագումով), Գարեգին Նժդեհի հետևորդները և հազարավոր հայ կամավորներ, ովքեր մասնակցեցին դեսանտային գործողություններին:

Հայաստանի համար այս օրը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի ներդրումը ֆաշիզմի դեմ պայքարում՝ չնայած Հայաստանը հեռու էր ռազմաճակատից, հայերը մասնակցեցին Կովկասյան և Ղրիմի ճակատներում: Գործողությունը, չնայած հետագա անհաջողություններին (1942 թվականի մայիսին գերմանացիները վերադարձրին Ղրիմը), ժամանակավոր հաղթանակ տվեց Կարմիր բանակին և հայտնի դարձավ որպես «Ղրիմի ազատագրման առաջին քայլ»:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1941 թ. դեկտեմբերի 26 – 1942 թ. հունվարի սկիզբ
– **Մասնակիցներ**: Կարմիր բանակ, Սևծովյան նավատորմ, հայկական ստորաբաժանումներ
– **Հայկական ներդրում**: Հայ զինվորներ և հրամանատարներ (Բաղրամյան, հայկական դիվիզիաներ)
– **Հետևանքներ**: Ժամանակավոր ազատագրում Ֆեոդոսիայի և Կերչի, ծանր կորուստներ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Մեծ Հայրենական պատերազմի արխիվներ, Կարմիր բանակի զեկույցներ):

—

### Русская версия Керченско-Феодосийский Десант и Армянское Геройство

26 декабря 1941 года началась Керченско-Феодосийская десантная операция — одно из важнейших сражений Кавказского фронта Великой Отечественной войны. Эта операция стала первой крупной морской десантной операцией Красной Армии с целью освобождения Крыма, перерезания коммуникаций немецких войск и ослабления их позиций у Севастополя. Для Армении и армянского народа этот день символизирует вклад армян в Великую Отечественную войну — тысячи армянских солдат, офицеров и десантников участвовали в операции, в том числе 89-я стрелковая дивизия и отдельные армянские подразделения.

Операция началась силами Черноморского флота и Северо-Кавказского фронта в ночь на 26 декабря в районах Керчи и Феодосии. Первый эшелон десанта составили войска 44-й армии, в которых было немало армянских бойцов. Несмотря на тяжёлые потери (около 40 тысяч убитых и раненых), операция временно освободила Феодосию и Керчь, заставила немцев отступить и ослабила давление на Севастополь. С армянской стороны отличились командиры Иван Баграмян (армянского происхождения), последователи Гарегин Нжде и тысячи армянских добровольцев, участвовавших в десантных действиях.

Для Армении этот день стал символом вклада армянского народа в борьбу с фашизмом — несмотря на удалённость Армении от фронта, армяне сражались на Кавказском и Крымском направлениях. Операция, несмотря на последующие неудачи (в мае 1942 года немцы вернули Крым), дала временную победу Красной Армии и известна как «первый шаг к освобождению Крыма».

**Краткие факты**
– **Дата**: 26 декабря 1941 – начало января 1942
– **Участники**: Красная Армия, Черноморский флот, армянские подразделения
– **Армянский вклад**: Армянские солдаты и командиры (Баграмян, армянские дивизии)
– **Последствия**: Временное освобождение Феодосии и Керчи, тяжёлые потери

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Великой Отечественной войны, отчёты Красной Армии).

—

### English Version
The Kerch-Feodosiya Landing and Armenian Heroism

On December 26, 1941, the Kerch-Feodosiya amphibious operation began — one of the most significant battles of the Caucasian Front in the Great Patriotic War. This operation became the first major amphibious landing of the Red Army aimed at liberating Crimea, cutting off German supply lines, and weakening their positions near Sevastopol. For Armenia and the Armenian people, this day symbolizes the Armenian contribution to the Great Patriotic War — thousands of Armenian soldiers, officers, and paratroopers took part in the operation, including the 89th Rifle Division and separate Armenian units.

The operation started with the forces of the Black Sea Fleet and the North Caucasian Front on the night of December 26 in the Kerch and Feodosiya areas. The first wave of the landing consisted of troops from the 44th Army, which included many Armenian fighters. Despite heavy losses (around 40 thousand killed and wounded), the operation temporarily liberated Feodosiya and Kerch, forced the Germans to retreat, and eased pressure on Sevastopol. On the Armenian side, commanders such as Ivan Bagramyan (of Armenian origin), followers of Garegin Nzhdeh, and thousands of Armenian volunteers distinguished themselves in the landing actions.

For Armenia, this day became a symbol of the Armenian people’s contribution to the fight against fascism — despite Armenia’s distance from the front, Armenians fought on the Caucasian and Crimean directions. The operation, despite later setbacks (in May 1942 the Germans recaptured Crimea), gave a temporary victory to the Red Army and is known as the “first step toward the liberation of Crimea”.

**Key Facts**
– **Date**: December 26, 1941 – early January 1942
– **Participants**: Red Army, Black Sea Fleet, Armenian units
– **Armenian Contribution**: Armenian soldiers and commanders (Bagramyan, Armenian divisions)
– **Consequences**: Temporary liberation of Feodosiya and Kerch, heavy losses

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, archives of the Great Patriotic War, Red Army reports).

—

Հենրիկ Գևորգի Ազատյանը մահացել է 2013 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Երևանում՝ կյանքի 86-րդ տարում, թողնելով հետևում հայկական պետական և քաղաքական կյանքի երկարամյա ծառայության անգերազանցելի ժառանգություն՝

որպես ՀԽՍՀ և Հայաստանի Հանրապետության քաղաքական գործիչ, Երևանի պետական համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետի շրջանավարտ (1951), Արտասահմանից վերադարձող հայերի ընդունման և տեղավորման կոմիտեի նախագահ (1986–1991), Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու։ Ծնվել է 1928 թվականի հունվարի 6-ին Բերդավան գյուղում (նախկինում՝ Ղալաչա)։ 

1946 թվականին ավարտել Երևանի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը, 1951 թվականին՝ ԵՊՀ միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետը։ 1951–1952 թվականներին աշխատել Երևանի 26 կոմիսարների կուսշրջկոմում որպես հրահանգիչ։ 1952–1953 թվականներին սովորել Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի մարքսիզմ-լենինիզմի, փիլիսոփայության և քաղաքատնտեսության դասախոսական կադրերի պատրաստման կուրսերում։ 1953–1957 թվականներին դասախոսել Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտի մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնում։ 1957–1986 թվականներին աշխատել Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի գիտության և ուսումնական հաստատությունների բաժնում՝ տարբեր պաշտոններում։ 

Երկու անգամ ընտրվել է ՀՄԿԿ 1 (36) և միավորիչ համագումարների պատգամավոր Մյասնիկյանի տարածքային կազմակերպությունից։ Հեղինակել է գրքեր՝ «Դանուշ Շահվերդյան», «Սուրեն Սպանդարյան», «Բախտորոշ պայմանագրեր», «Հայերը միջազգային դիվանագիտական խաչմերուկներում» և այլն։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով, մեդալներով և պատվոգրերով։ 

Հենրիկ Ազատյանը մնաց Բերդավանից Երևան տանող պետական ծառայության կամուրջը՝ իր գործունեությամբ, գրքերով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական պետականության խորքերով և պատմական ճշմարտությամբ։

### Վերնագրերի տարբերակներ (Հայերեն)
1. Հենրիկ Ազատյան՝ Հայաստանի Պետական Կյանքի Վաստակավոր Գործիչ 
2. Հենրիկ Ազատյան՝ Արտասահմանից Վերադարձող Հայերի Կոմիտեի Նախագահ 
3. Հենրիկ Ազատյան՝ Բերդավանից Երևան 
4. Հենրիկ Ազատյան՝ Պատմական Գիտությունների Թեկնածու և Պատգամավոր 
5. Հենրիկ Ազատյան՝ Սուրեն Սպանդարյանի և Դանուշ Շահվերդյանի Կենսագրող 

### Русский
Председатель Комитета по возвращению армян из-за рубежа 

Генрих Геворгович Азатян скончался 26 декабря 2013 года в Ереване на 86-м году жизни, оставив после себя наследие долголетней службы в государственном и политическом строительстве Армении как выпускник факультета международных отношений Ереванского государственного университета (1951), председатель Комитета по приёму и расселению армян, возвращающихся из-за рубежа (1986–1991), старший научный сотрудник Института истории Академии наук Армении, кандидат исторических наук.

В 1946 окончил среднюю школу №1 в Ереване. В 1951–1952 работал инструктором Ереванского райкома партии 26 комиссаров. В 1952–1953 учился на курсах подготовки преподавательских кадров по марксизму-ленинизму, философии и политэкономии в Московском государственном университете им. Ломоносова. В 1953–1957 преподавал на кафедре марксизма-ленинизма Ереванского сельскохозяйственного института. В 1957–1986 работал в отделе науки и учебных заведений ЦК Компартии Армении на различных должностях.

Дважды избирался депутатом 1-го (36-го) и объединительного съездов КПСС от территориальной организации Мясникяна. Автор книг «Дануш Шахвердян», «Сурен Спандарян», «Судьбоносные договоры», «Армяне на международных дипломатических перекрестках» и других. Награждён орденом «Знак Почёта», медалями и почётными грамотами.

Генрих Азатян остался мостом государственной службы от Бердавана до Еревана — своей деятельностью, книгами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской государственности и исторической правдой.

### Заголовки (Русский)
1. Генрих Азатян: Заслуженный деятель государственного строительства Армении 
2. Генрих Азатян: Председатель Комитета по возвращению армян из-за рубежа 
3. Генрих Азатян: От Бердавана до Еревана 
4. Генрих Азатян: Кандидат исторических наук и депутат 
5. Генрих Азатян: Биограф Сурена Спандаряна и Дануша Шахвердяна 

### English
Chairman of the Committee for Returning Armenians from Abroad

Henrik Gevorgi Azatyan passed away on December 26, 2013, in Yerevan at the age of 85, leaving behind a legacy of long-term service in the state and political construction of Armenia as a graduate of the Faculty of International Relations of Yerevan State University (1951), chairman of the Committee for the Reception and Settlement of Armenians Returning from Abroad (1986–1991), senior researcher at the Institute of History of the Academy of Sciences of Armenia, Candidate of Historical Sciences.

In 1946 graduated from secondary school No. 1 in Yerevan. In 1951–1952 worked as an instructor in the Yerevan district committee of the party of 26 commissars. In 1952–1953 studied at courses for training teaching staff in Marxism-Leninism, philosophy, and political economy at Lomonosov Moscow State University. In 1953–1957 lectured at the Department of Marxism-Leninism of the Yerevan Agricultural Institute. In 1957–1986 worked in the Department of Science and Educational Institutions of the Central Committee of the Communist Party of Armenia in various positions.

Twice elected as a delegate to the 1st (36th) and unifying congresses of the CPSU from the territorial organization of Myasnikyan. Author of books *Danush Shahverdyan*, *Suren Spandaryan*, *Fateful Treaties*, *Armenians at International Diplomatic Crossroads* and others. Awarded the Order of the Badge of Honor, medals, and certificates of honor.

Henrik Azatyan remained the bridge of state service from Berdavan to Yerevan — with his activities, books, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian statehood and historical truth.

### Headlines (English)
1. Henrik Azatyan: Honored Figure in State Building of Armenia 
2. Henrik Azatyan: Chairman of the Committee for Returning Armenians from Abroad 
3. Henrik Azatyan: From Berdavan to Yerevan 
4. Henrik Azatyan: Candidate of Historical Sciences and Deputy 
5. Henrik Azatyan: Biographer of Suren Spandaryan and Danush Shahverdyan

424 թվականի դեկտեմբերի 28-ը հայոց պատմության մեջ նշանավորվել է որպես Հայ ազնվականության տոն՝ այն օրը, երբ Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևը (Սահակ Պարթև) Պարսկաստանի արքունի դիվանում (գանձարանում) հայտնաբերեց Գահնամակը՝ հայկական ազնվական տների գաղտնի ցուցակը:

Այս փաստաթուղթը, որը պահպանվում էր որպես գաղտնի արխիվ, պարունակում էր հայ ազնվական ընտանիքների անունները, նրանց տոհմային ծագումը, հողատարածքները և պարսկական արքունիքի հետ կապերը: Կաթողիկոս Սահակը, որպես հայ եկեղեցու գլուխ և ազնվականության հովանավոր, գտավ այդ ցուցակը՝ դրանով փաստացի փրկելով հայ ազնվականությունը պարսկական իշխանությունների կողմից հնարավոր ոչնչացումից կամ ձուլումից: Այս հայտնագործությունը դարձավ հայկական ինքնության և ազնվականության պահպանման խորհրդանիշը՝ 5-րդ դարի սկզբին, երբ Հայաստանը գտնվում էր պարսկական ծանր ճնշման տակ:

**Նախապատմություն** 
Այդ ժամանակաշրջանում Հայաստանը կիսված էր Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի միջև: Պարսկական մասում սասանյան արքունիքը փորձում էր վերահսկել հայ ազնվականությունը՝ ստիպելով նրանց ընդունել զրադաշտականությունը և կորցնել իրենց ինքնությունը: Կաթողիկոս Սահակ Պարթևը, որպես Մաշտոցի գործընկեր և հայկական եկեղեցու առաջնորդ, գաղտնի փնտրում էր հայկական ինքնության պահպանման ուղիներ: Գահնամակի հայտնաբերումը թույլ տվեց պահպանել ազնվական տների ծագումը, հողերը և իրավունքները՝ դրանով խոչընդոտելով պարսկական ձուլմանը:

**Իրադարձության նշանակությունը** 
Գահնամակի հայտնաբերումը ոչ միայն փրկեց հայ ազնվականությունը, այլև դարձավ հայկական ինքնության պահպանման խորհրդանիշը: Այս փաստաթուղթը հետագայում օգնեց վերականգնել ազնվական տների իրավունքները՝ Ավարայրի ճակատամարտից (451 թ.) հետո: Այս օրը Հայ Առաքելական Եկեղեցու օրացույցում նշվում է որպես Հայ ազնվականության տոն՝ հիշեցնելով ազգային ինքնության պահպանման կարևորությունը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 424 թ. դեկտեմբերի 28
– **Վայր**: Պարսկաստանի արքունի դիվան (գանձարան)
– **Գլխավոր դերակատար**: Կաթողիկոս Սահակ Պարթև
– **Գտածո**: Գահնամակ՝ հայ ազնվական տների գաղտնի ցուցակ
– **Նշանակություն**: Հայկական ինքնության և ազնվականության պահպանում

(Աղբյուրներ՝ Մովսես Խորենացի «Հայոց Պատմություն», Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Եկեղեցական ավանդություններ):

—

### Русская версия

Возрождение Армянской Аристократии

28 декабря 424 года в истории армянского народа отмечается как День армянской знати — в этот день католикос всех армян Саак Партев обнаружил в персидском царском диване (казначействе) Гахнамак — тайный список армянских знатных родов. Этот документ, хранившийся как секретный архив, содержал имена армянских аристократических семей, их родословные, земельные владения и связи с персидским двором. Католикос Саак, как глава Армянской церкви и покровитель знати, нашёл этот список, фактически спасая армянскую аристократию от возможного уничтожения или ассимиляции персидскими властями. Это открытие стало символом сохранения армянской идентичности и знати в начале V века, когда Армения находилась под тяжёлым персидским давлением.

**Предыстория** 
В тот период Армения была разделена между Византией и Персией. В персидской части Сасанидский двор пытался контролировать армянскую знать, заставляя её принимать зороастризм и терять идентичность. Католикос Саак Партев, соратник Месропа Маштоца и глава Армянской церкви, тайно искал пути сохранения армянской идентичности. Обнаружение Гахнамака позволило сохранить происхождение, земли и права знатных родов, препятствуя персидской ассимиляции.

**Значение события** 
Открытие Гахнамака не только спасло армянскую знать, но и стало символом сохранения армянской идентичности. Этот документ позже помог восстановить права знатных родов после Аварайрской битвы (451 год). Этот день в календаре Армянской Апостольской Церкви отмечается как День армянской знати, напоминая о важности сохранения национальной идентичности.

**Краткие факты**
– **Дата**: 28 декабря 424 г.
– **Место**: Персидский царский диван (казначейство)
– **Главный участник**: Католикос Саак Партев
– **Находка**: Гахнамак — тайный список армянских знатных родов
– **Значение**: Сохранение армянской идентичности и знати

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, Армянская Советская Энциклопедия, церковные предания).

—

### English Version

Revival of Armenian Aristocracy

On December 28, 424, in Armenian history, this day is celebrated as the Day of Armenian Nobility — the day when Catholicos of All Armenians Sahak Partev discovered the Gahnamak in the Persian royal divan (treasury) — the secret list of Armenian noble families. This document, kept as a secret archive, contained the names of Armenian aristocratic families, their genealogies, land holdings, and ties to the Persian court. Catholicos Sahak, as head of the Armenian Church and patron of the nobility, found this list, effectively saving the Armenian aristocracy from possible destruction or assimilation by Persian authorities. This discovery became a symbol of preserving Armenian identity and nobility in the early 5th century, when Armenia was under heavy Persian pressure.

**Background** 
At that time, Armenia was divided between Byzantium and Persia. In the Persian part, the Sasanian court tried to control the Armenian nobility, forcing them to adopt Zoroastrianism and lose their identity. Catholicos Sahak Partev, associate of Mesrop Mashtots and head of the Armenian Church, secretly sought ways to preserve Armenian identity. The discovery of the Gahnamak allowed the preservation of the origin, lands, and rights of noble families, hindering Persian assimilation.

**Significance of the Event** 
The discovery of the Gahnamak not only saved the Armenian nobility but also became a symbol of preserving Armenian identity. This document later helped restore the rights of noble families after the Battle of Avarayr (451). This day in the calendar of the Armenian Apostolic Church is celebrated as the Day of Armenian Nobility, reminding of the importance of preserving national identity.

**Key Facts**
– **Date**: December 28, 424
– **Location**: Persian royal divan (treasury)
– **Key Figure**: Catholicos Sahak Partev
– **Discovery**: Gahnamak — secret list of Armenian noble families
– **Significance**: Preservation of Armenian identity and nobility

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, Armenian Soviet Encyclopedia, church traditions).

—
На фарси (персидский язык)

اشرافی ارمنی 
– **اهمیت**: حفظ هویت ارمنی و اشرافیت

در این روز، کاتولیکوس همه ارمنیان، ساهاک پارتِو، در دیوان سلطنتی پارسی (گنجینه سلطنتی) «گاهنامک» را کشف کرد — فهرست مخفی خاندان‌های اشرافی ارمنی. این سند که به صورت محرمانه نگهداری می‌شد، شامل نام خاندان‌های اشرافی ارمنی، شجره‌نامه‌های آنها، زمین‌هایشان و روابطشان با دربار پارسی بود. کاتولیکوس ساهاک، به عنوان رهبر کلیسای ارمنی و حامی اشرافیت، این فهرست را یافت و عملاً اشراف ارمنی را از نابودی یا آسیمیله شدن احتمالی توسط مقامات پارسی نجات داد. این کشف به نماد حفظ هویت ارمنی و اشرافیت در اوایل قرن پنجم تبدیل شد؛ زمانی که ارمنستان تحت فشار شدید پارسی قرار داشت.

**پیشینه**
در آن دوره، ارمنستان بین بیزانس و پارسی تقسیم شده بود. در بخش پارسی، دربار ساسانی تلاش می‌کرد اشراف ارمنی را تحت کنترل درآورد، آنها را به پذیرش زرتشتی‌گری وادار کند و هویتشان را از بین ببرد. کاتولیکوس ساهاک پارتِو، همکار مسروپ ماشتوتس و رهبر کلیسای ارمنی، به طور پنهانی به دنبال راه‌هایی برای حفظ هویت ارمنی بود. کشف گاهنامک امکان حفظ ریشه، زمین‌ها و حقوق خاندان‌های اشرافی را فراهم کرد و مانع آسیمیله شدن پارسی شد.

**اهمیت رویداد**
کشف گاهنامک نه تنها اشراف ارمنی را نجات داد، بلکه به نماد حفظ هویت ارمنی تبدیل شد. این سند بعدها پس از نبرد آوارایر (۴۵۱ میلادی) به بازگرداندن حقوق خاندان‌های اشرافی کمک کرد. این روز در تقویم کلیسای حواری ارمنی به عنوان «روز اشراف ارمنی» گرامی داشته می‌شود و یادآور اهمیت حفظ هویت ملی است.

25 դեկտեմբերի 1991 թվականին, ժամը 19:00-ին (Մոսկվայի ժամանակով) Միխայիլ Գորբաչովը հրաժարական տվեց Խորհրդային Միության նախագահի պաշտոնից՝ հեռուստատեսությամբ կարդալով իր վերջին ելույթը: Այս պահը դարձավ ԽՍՀՄ-ի գոյության վերջնական կետը՝ 69 տարվա պատմությունից հետո:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս իրադարձությունը խորհրդանշում էր խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը, անկախության վերջնական հաստատումը և միաժամանակ՝ ծանր ճգնաժամի սկիզբը: Գորբաչովի հրաժարականը տեղի ունեցավ Բելովեժյան համաձայնագրերից (8 դեկտեմբեր) և Ալմա-Աթայի հռչակագրից (21 դեկտեմբեր) հետո, երբ 11 հանրապետություններ (Հայաստանը ներառյալ) ստորագրեցին Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) ստեղծումը: Հայաստանի համար 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի անկախության հանրաքվեից հետո սա վերջնական քայլն էր դեպի լիակատար ինքնիշխանություն, բայց նաև՝ Ղարաբաղյան պատերազմի, տնտեսական կոլապսի և սոցիալական ճգնաժամի սկիզբը:

Գորբաչովի հրաժարականը հայ ժողովրդի համար երկիմաստ էր: Մի կողմից՝ նրա «գլասնոստ»-ը և «պերեստրոյկա»-ն տվեցին հնարավորություն բացահայտորեն խոսել 1915 թվականի Ցեղասպանության, 1988 թվականի Սումգայիթի ջարդերի և Ղարաբաղյան շարժման մասին: Մյուս կողմից՝ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը թողեց Հայաստանը առանց տնտեսական կապերի, էներգամատակարարման և անվտանգության երաշխիքների: 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գորբաչովի հրաժարականից անմիջապես հետո Կրեմլի վրա իջեցվեց ԽՍՀՄ դրոշը և բարձրացվեց Ռուսաստանի եռագույնը: Հայաստանում այս օրը ընդունվեց որպես անկախության վերջնական հաստատում, սակայն միաժամանակ՝ որպես անորոշության և ճգնաժամի սկիզբ: Հայաստանի առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ «Հայաստանը մտնում է նոր դարաշրջան՝ առանց կայուն դաշնակիցների և տնտեսական հենարանի»:

Այս օրը հայ ժողովրդի համար խորհրդանշում է և՛ ազատության, և՛ մեծ կորուստների պահը: ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բերեց անկախություն, բայց նաև պատերազմ, շրջափակում և տնտեսական կոլապս, հայկական պետականության վերածնունդը՝ ծանր գնով:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 25
– **Վայր**: Մոսկվա, Կրեմլ
– **Ելույթի ժամը**: 19:00 (Մոսկվայի ժամանակով)
– **Հետևանքներ Հայաստանի համար**: Անկախության վերջնական հաստատում, Ղարաբաղյան պատերազմի սրացում, տնտեսական ճգնաժամ

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Հանրապետության արխիվներ, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հուշեր, ԽՍՀՄ վերջին օրերի վավերագրություններ):

—

### Русская версия

Отставка Горбачёва и Новая Страница Армении

25 декабря 1991 года в 19:00 по московскому времени Михаил Горбачёв ушёл в отставку с поста президента СССР, зачитав по телевидению своё последнее обращение. Этот момент стал окончательной точкой в 69-летней истории Советского Союза. Для Армении и армянского народа это событие означало завершение советской эпохи, окончательное утверждение независимости и одновременно начало тяжелейшего кризиса. Отставка Горбачёва произошла после Беловежских соглашений (8 декабря) и Алма-Атинской декларации (21 декабря), когда 11 республик (включая Армению) подписали создание Содружества Независимых Государств (СНГ). Для Армении после референдума о независимости 21 сентября 1991 года это был последний шаг к полному суверенитету, но также начало обострения Карабахской войны, экономического коллапса и социального кризиса.

Отставка Горбачёва для армянского народа была неоднозначной. С одной стороны, его «гласность» и «перестройка» дали возможность открыто говорить о Геноциде 1915 года, Сумгаитских погромах 1988 года и Карабахском движении. С другой стороны, распад СССР оставил Армению без экономических связей, энергоснабжения и гарантий безопасности. 25 декабря 1991 года над Кремлём был спущен флаг СССР и поднят триколор России. В Армении этот день был принят как окончательное утверждение независимости, но одновременно как начало неопределённости и кризиса. Первый президент Армении Левон Тер-Петросян заявил, что «Армения вступает в новую эру без стабильных союзников и экономической опоры».

Этот день для армянского народа стал символом одновременно свободы и огромных потерь. Распад СССР принёс независимость, но также войну, блокаду и экономический коллапс. Как и  возрождение армянской государственности — ценой огромных жертв.

**Краткие факты**
– **Дата**: 25 декабря 1991 г.
– **Место**: Москва, Кремль
– **Время обращения**: 19:00 (московское время)
– **Последствия для Армении**: Окончательное утверждение независимости, обострение Карабахской войны, экономический кризис

(Источники: Архивы Республики Армения, мемуары Левона Тер-Петросяна, хроники последних дней СССР).

—

### English Version

Gorbachev’s Resignation and Armenia’s New Chapter

On December 25, 1991, at 19:00 Moscow time, Mikhail Gorbachev resigned as President of the USSR, delivering his final televised address. This moment marked the definitive end of the 69-year history of the Soviet Union. For Armenia and the Armenian people, this event symbolized the conclusion of the Soviet era, the final affirmation of independence, and simultaneously the beginning of a severe crisis. Gorbachev’s resignation followed the Belavezha Accords (December 8) and the Alma-Ata Declaration (December 21), when 11 republics (including Armenia) signed the creation of the Commonwealth of Independent States (CIS). For Armenia, after the independence referendum on September 21, 1991, this was the final step toward full sovereignty, but also the onset of the escalation of the Karabakh War, economic collapse, and social crisis.

Gorbachev’s resignation was ambiguous for the Armenian people. On one hand, his “glasnost” and “perestroika” enabled open discussion of the 1915 Genocide, the 1988 Sumgait pogroms, and the Karabakh movement. On the other hand, the USSR’s collapse left Armenia without economic ties, energy supply, and security guarantees. On December 25, 1991, the USSR flag was lowered over the Kremlin and replaced by the Russian tricolor. In Armenia, this day was accepted as the final affirmation of independence, but also as the beginning of uncertainty and crisis. Armenia’s first president Levon Ter-Petrosyan stated that “Armenia is entering a new era without stable allies and economic support.”

This day became a symbol for the Armenian people of both freedom and immense losses. The collapse of the USSR brought independence but also war, blockade, and economic collaps,  see in this the rebirth of Armenian statehood — at a tremendous cost.

**Key Facts**
– **Date**: December 25, 1991
– **Location**: Moscow, Kremlin
– **Time of Address**: 19:00 (Moscow time)
– **Consequences for Armenia**: Final affirmation of independence, escalation of the Karabakh War, economic crisis

(Sources: Archives of the Republic of Armenia, memoirs of Levon Ter-Petrosyan, chronicles of the USSR’s final days).

—

Լավրենտի Պավլեի Բերիան գնդակահարվել է 1953 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Մոսկվայում՝ դատավճռից հետո, թողնելով հետևում ԽՍՀՄ ամենահակասական և սարսափելի կերպարներից մեկի ժառանգությունը՝ որպես ՆԳԺԿ ղեկավար, ստալինյան ռեպրեսիաների գլխավոր կազմակերպիչ։ Ծնվել է 1899 թվականի մարտի 29-ին Աբխազիայի Մերխեուլ գյուղում։ 

Բերիան երիտասարդ տարիքում միացել է բոլշևիկներին, 1920-ականներին աշխատել Ադրբեջանում և Վրաստանում՝ ղեկավարելով ՉԿ-ն, հետագայում դարձել Թիֆլիսի կուսակցության ղեկավար։ 1930-ականներին նա կազմակերպել է մեծ ռեպրեսիաներ Վրաստանում և Հայաստանում՝ հազարավոր մտավորականների, գործիչների և սովորական քաղաքացիների ձերբակալություններով և գնդակահարություններով։ Հայաստանում նրա անունը սերտորեն կապված է 1937-1938 թվականների «մեծ տեռորի» հետ, երբ ոչնչացվել է հայկական էլիտայի զգալի մասը։ Հատկապես ուշագրավ է Աղասի Խանջյանի՝ Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղարի մահը 1936 թվականի հուլիսի 9-ին։ Պաշտոնապես ինքնասպանություն էր հայտարարվել, սակայն շատ աղբյուրներում այն կապվում է Բերիայի հետ՝ որպես նրա կողմից կազմակերպված սպանություն՝ Խանջյանի հնարավոր ընդդիմությունը վերացնելու համար։ Բերիան սերտ կապեր ուներ Հայաստանի ղեկավար Գրիգորի Արուտինովի հետ՝ նրան նշանակելով Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղար 1937 թվականին և պահպանելով այդ պաշտոնում մինչև 1953 թվականը։ Արուտինովը, Բերիայի աջակցությամբ, կարողացել է որոշ չափով մեղմել ռեպրեսիաները Հայաստանում՝ փրկելով շատ նշանավոր հայերի կյանքեր և նվազեցնելով տեռորի ինտենսիվությունը համեմատած այլ շրջանների հետ։ 

Սակայն Բերիան նաև նպաստել է Հայաստանի արդյունաբերականացմանը՝ 1930-ականներին ղեկավարելով տրանսկավկասյան կուսակցությունը, կառուցելով գործարաններ, ջրանցքներ և ենթակառուցվածքներ։ Պատերազմի տարիներին որպես ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ղեկավար նա կազմակերպել է ռազմարդյունաբերությունը, այդ թվում՝ Հայաստանում։ 

Լավրենտի Բերիան մնաց Մերխեուլից Մոսկվա տանող իշխանության կամուրջը՝ իր ռեպրեսիաներով, կազմակերպչական տաղանդով և անսահման նվիրումով ստալինյան համակարգին։



### Русский
Организатор террора в Армении 1930-х

Лаврентий Павлович Берия был расстрелян 23 декабря 1953 года в Москве после приговора суда, оставив после себя наследие одного из самых противоречивых и страшных фигур СССР — как руководитель НКВД, главный организатор сталинских репрессий. Родился 29 марта 1899 года в абхазском селе Мерхеули.

Берия в молодости присоединился к большевикам, в 1920-е работал в Азербайджане и Грузии, возглавлял ЧК, позже стал руководителем партии в Тифлисе. В 1930-е организовал массовые репрессии в Грузии и Армении, аресты и расстрелы тысяч интеллигентов, деятелей и обычных граждан. В Армении его имя тесно связано с «большим террором» 1937–1938 годов, когда была уничтожена значительная часть армянской элиты. Особенно примечательна смерть Агася Ханджяна — первого секретаря ЦК Компартии Армянской ССР 9 июля 1936 года. Официально объявлено самоубийством, однако многие источники связывают это с Берией как организованным им убийством для устранения возможной оппозиции Ханджяна. Берия имел тесные связи с руководителем Армении Григорием Арутюновым — назначил его первым секретарём ЦК Компартии АрмССР в 1937 году и держал на этом посту до 1953 года. Арутюнов, благодаря поддержке Берии, смог в определённой мере смягчить репрессии в Армении, спасая жизни многих выдающихся армян и снижая интенсивность террора по сравнению с другими регионами.

Однако Берия способствовал индустриализации Армении — в 1930-е руководя Закавказской партией, строил заводы, каналы и инфраструктуру. В годы войны как глава НКВД организовывал военную промышленность, в том числе в Армении.

Лаврентий Берия остался мостом власти от Мерхеули до Москвы — своими репрессиями, организаторским талантом и безграничной преданностью сталинской системе.


### English

Organizer of Terror in Armenia in the 1930s

Lavrentiy Pavlovich Beria was executed by firing squad on December 23, 1953, in Moscow after the court verdict, leaving behind the legacy of one of the most controversial and terrifying figures of the USSR — as head of the NKVD, main organizer of Stalin’s repressions. Born on March 29, 1899, in the Abkhazian village of Merkheuli.

Beria joined the Bolsheviks in his youth, worked in Azerbaijan and Georgia in the 1920s, headed the Cheka, later became party leader in Tiflis. In the 1930s organized mass repressions in Georgia and Armenia, arrests and executions of thousands of intellectuals, figures, and ordinary citizens. In Armenia, his name is closely associated with the “Great Terror” of 1937–1938, when a significant part of the Armenian elite was destroyed. Particularly notable is the death of Aghasi Khanjian — First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR on July 9, 1936. Officially declared suicide, but many sources link it to Beria as an organized murder to eliminate possible opposition from Khanjian. Beria had close ties with Armenia’s leader Grigory Arutyunov — appointed him First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR in 1937 and kept him in that position until 1953. Arutyunov, thanks to Beria’s support, was able to mitigate the repressions in Armenia to a certain extent, saving the lives of many prominent Armenians and reducing the intensity of terror compared to other regions.

However, Beria contributed to Armenia’s industrialization — in the 1930s leading the Transcaucasian party, building factories, canals, and infrastructure. During the war as head of the NKVD, he organized military industry, including in Armenia.

Lavrentiy Beria remained the bridge of power from Merkheuli to Moscow — with his repressions, organizational talent, and boundless devotion to the Stalinist system



### ქართული
1930-იან წლებში სომხეთში ტერორის ორგანიზატორ

ლავრენტი პავლეს ძე ბერია დახვრიტეს 1953 წლის 23 დეკემბერს მოსკოვში სასამართლოს განაჩენის შემდეგ, დატოვა უკან საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო და საშინელი ფიგურის მემკვიდრეობა — როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი, სტალინური რეპრესიების მთავარი ორგანიზატორი. დაიბადა 1899 წლის 29 მარტს აფხაზეთის სოფელ მერხეულში.

ბერია ახალგაზრდობაში შეუერთდა ბოლშევიკებს, 1920-იან წლებში მუშაობდა აზერბაიჯანში და საქართველოში, ხელმძღვანელობდა ჩეკას, მოგვიანებით გახდა თბილისის პარტიის ხელმძღვანელი. 1930-იან წლებში ორგანიზება გაუკეთა მასობრივ რეპრესიებს საქართველოში და სომხეთში, ათასობით ინტელიგენციის, მოღვაწის და ჩვეულებრივი მოქალაქის დაპატიმრებებსა და დახვრეტებს. სომხეთში მისი სახელი მჭიდროდაა დაკავშირებული 1937–1938 წლების «დიდ ტერორთან», როდესაც განადგურდა სომეხური ელიტის მნიშვნელოვანი ნაწილი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია აღასი ხანჯიანის — სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველი მდივნის სიკვდილი 1936 წლის 9 ივლისს. ოფიციალურად თვითმკვლელობად გამოცხადდა, მაგრამ ბევრი წყარო ამას ბერიასთან აკავშირებს როგორც მის მიერ ორგანიზებულ მკვლელობას ხანჯიანის შესაძლო ოპოზიციის აღმოსაფხვრელად. ბერიას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა სომხეთის ხელმძღვანელ გრიგორი არუტინოვთან — დანიშნა იგი სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველ მდივნად 1937 წელს და შეინარჩუნა ამ პოსტზე 1953 წლამდე. არუტინოვი, ბერიას მხარდაჭერით, გარკვეულწილად შეძლო რეპრესიების შერბილება სომხეთში, გადაარჩინა ბევრი გამორჩეული სომეხის სიცოცხლე და შეამცირა ტერორის ინტენსივობა სხვა რეგიონებთან შედარებით.

თუმცა ბერიამ ხელი შეუწყო სომხეთის ინდუსტრიალიზაციას — 1930-იან წლებში ხელმძღვანელობდა ამიერკავკასიის პარტიას, აშენებდა ქარხნებს, არხებს და ინფრასტრუქტურას. ომის წლებში როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი ორგანიზებდა სამხედრო მრეწველობას, მათ შორის სომხეთში.

Էմանուել Ժան-Միշել Ֆրեդերիկ Մակրոնը ծնվել է 1977 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ամիենում՝ Ֆրանսիայի 25-րդ նախագահ (2017 թվականից), ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ, ով իր կյանքում բազմիցս արտահայտել է հայկական ժողովրդի հանդեպ հարգանք և աջակցություն՝ դառնալով Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և Հայաստանի հետ բարեկամության խորհրդանիշ։ 

Ծնվել է բժիշկների ընտանիքում՝ հայր՝ նյարդաբան Ժան-Միշել Մակրոն, մայր՝ մանկաբույժ Ֆրանսուազ Նոգես-Մակրոն։ Սովորել է լավագույն դպրոցներում, ավարտել Փարիզի քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտը և Ազգային վարչարարության դպրոցը։ Աշխատել է որպես ներդրումային բանկիր Rothschild & Cie Banque-ում, հետագայում՝ տնտեսության նախարար Ֆրանսուա Օլանդի կառավարությունում։ 2016 թվականին հիմնադրել է «En Marche!» շարժումը, 2017 թվականին ընտրվել նախագահ՝ հաղթելով Մարին Լը Պենին։ 

Մակրոնը առաջին ֆրանսիացի նախագահներից է, ով այդքան ակտիվորեն աջակցել է Հայաստանին։ 2018 թվականին այցելել է Երևան՝ մասնակցելով Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովին, 2019 թվականին Ֆրանսիայում պաշտոնապես ճանաչել Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրը՝ ապրիլի 24-ը։ 2020 թվականի Արցախյան պատերազմի ժամանակ Մակրոնը բազմիցս դատապարտել է Ադրբեջանի և Թուրքիայի գործողությունները, կոչ արել զինադադարի և աջակցել Հայաստանին մարդասիրական օգնությամբ։ Նա հանդիպել է Նիկոլ Փաշինյանի հետ, աջակցել ԵՄ-Հայաստան հարաբերությունների խորացմանը և Ֆրանսիան դարձրել Հայաստանի կարևորագույն գործընկերներից մեկը Եվրոպայում։ 

Էմանուել Մակրոնը մնաց Ամիենից Երևան տանող բարեկամության կամուրջը՝ իր խոսքերով, գործողություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ-ֆրանսիական բարեկամության խորքերով և Հայաստանի հանդեպ հարգանքով։

 

### Русский
Армения и армяне в его сердце

Эмманюэль Жан-Мишель Фредерик Макрон родился 21 декабря 1977 года в Амьене — 25-й президент Франции (с 2017), французский политик, неоднократно выражавший уважение и поддержку армянскому народу, став символом признания Геноцида армян и дружбы с Арменией.

Родился в семье врачей — отец невролог Жан-Мишель Макрон, мать педиатр Франсуаза Ногес-Макрон. Учился в лучших школах, окончил Институт политических исследований в Париже и Национальную школу администрации. Работал инвестиционным банкиром в Rothschild & Cie Banque, затем министром экономики в правительстве Франсуа Олланда. В 2016 основал движение «Вперёд!», в 2017 избран президентом, победив Марин Ле Пен.

Макрон — один из первых французских президентов, так активно поддерживающих Армению. В 2018 посетил Ереван на саммите Франкофонии, в 2019 официально признал во Франции День памяти Геноцида армян — 24 апреля. Во время войны в Арцахе 2020 года Макрон неоднократно осуждал действия Азербайджана и Турции, призывал к прекращению огня и поддерживал Армению гуманитарной помощью. Встречался с Николом Пашиняном, способствовал углублению отношений ЕС-Армения и сделал Францию одним из ключевых партнёров Армении в Европе.

Эмманюэль Макрон остался мостом дружбы от Амьена до Еревана — своими словами, действиями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армяно-французской дружбы и уважением к Армении.



### English
Armenia and Armenians in His Heart

Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron was born on December 21, 1977, in Amiens — the 25th President of France (since 2017), French politician who has repeatedly expressed respect and support for the Armenian people, becoming a symbol of recognition of the Armenian Genocide and friendship with Armenia.

Born to a family of doctors — father neurologist Jean-Michel Macron, mother pediatrician Françoise Noguès-Macron. Studied at top schools, graduated from Sciences Po Paris and the École nationale d’administration. Worked as an investment banker at Rothschild & Cie Banque, then Minister of Economy under François Hollande. In 2016 founded the “En Marche!” movement, in 2017 elected president, defeating Marine Le Pen.

Macron is one of the first French presidents to so actively support Armenia. In 2018 visited Yerevan for the Francophonie Summit, in 2019 officially recognized Armenian Genocide Remembrance Day in France — April 24. During the 2020 Artsakh war, Macron repeatedly condemned actions of Azerbaijan and Turkey, called for ceasefire and supported Armenia with humanitarian aid. Met with Nikol Pashinyan, promoted deepening EU-Armenia relations and made France one of Armenia’s key partners in Europe.

Emmanuel Macron remained the bridge of friendship from Amiens to Yerevan — with his words, actions, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian-French friendship and respect for Armenia.

 

### Français
L’Arménie et les Arméniens dans son cœur

Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron est né le 21 décembre 1977 à Amiens — 25e président de la République française (depuis 2017), homme politique français qui a maintes fois exprimé son respect et son soutien au peuple arménien, devenant un symbole de la reconnaissance du génocide arménien et de l’amitié avec l’Arménie.

Né dans une famille de médecins — père neurologue Jean-Michel Macron, mère pédiatre Françoise Noguès-Macron. Études dans les meilleures écoles, diplômé de Sciences Po Paris et de l’École nationale d’administration. A travaillé comme banquier d’investissement chez Rothschild & Cie Banque, puis ministre de l’Économie sous François Hollande. En 2016, il a fondé le mouvement « En Marche ! », en 2017 élu président en battant Marine Le Pen.

Macron est l’un des premiers présidents français à soutenir si activement l’Arménie. En 2018, il a visité Erevan pour le Sommet de la Francophonie, en 2019 a officiellement reconnu en France la Journée de commémoration du génocide arménien — le 24 avril. Pendant la guerre de l’Artsakh en 2020, Macron a condamné à plusieurs reprises les actions de l’Azerbaïdjan et de la Turquie, appelé au cessez-le-feu et soutenu l’Arménie par l’aide humanitaire. Il a rencontré Nikol Pashinyan, favorisé l’approfondissement des relations UE-Arménie et fait de la France l’un des partenaires clés de l’Arménie en Europe.

Emmanuel Macron est resté le pont d’amitié d’Amiens à Erevan — par ses paroles, ses actions et son dévouement sans limites, inspirant les générations par les profondeurs de l’amitié arméno-française et le respect pour l’Arménie.

1912 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Կոստանդնուպոլսում Հայոց Ազգային Ժողովը (ՀԱԺ) հանդիսավոր նիստում որոշում ընդունեց բարձրաձայնել Հայկական հարցը Լոնդոնում հրավիրվելիք դեսպանների կոնֆերանսում՝ պահանջելով Օսմանյան կայսրությունում հայերի իրավունքների պաշտպանություն և վարչական բարեփոխումներ:

Այս որոշումը դարձավ հայկական ազգային շարժման կարևորագույն քայլերից մեկը Բալկանյան պատերազմների (1912-1913) ֆոնին, երբ Օսմանյան կայսրությունը թուլացած էր և եվրոպական տերությունները քննարկում էին տարածաշրջանային խնդիրները: ՀԱԺ-ը, որը ներկայացնում էր հայ համայնքի շահերը, կոչ արեց եվրոպական դիվանագիտությանը միջամտել հայերի իրավիճակին՝ կանխելու ճնշումները և ջարդերը: Այս նախաձեռնությունը հանգեցրեց 1913 թվականի փետրվարին եվրոպական տերությունների կողմից հայկական բարեփոխումների ծրագրի ընդունմանը, որն իրականացվեց մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ միջազգային ուշադրություն հրավիրելով հայկական հարցին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1912 թ. դեկտեմբերի 21
– **Վայր**: Կոստանդնուպոլիս
– **Որոշում**: Հայկական հարցը բարձրացնել Լոնդոնի կոնֆերանսում
– **Հետևանք**: 1913 թվականի հայկական բարեփոխումներ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ):

—

### Русская версия

Армянский Вопрос в Европе: Инициатива Национального Собрания

21 декабря 1912 года в Константинополе Армянское Национальное Собрание (АНС) на торжественном заседании приняло решение поднять Армянский вопрос на предстоящей конференции послов в Лондоне, требуя защиты прав армян в Османской империи и административных реформ. Это решение стало одним из важнейших шагов армянского национального движения на фоне Балканских войн (1912–1913), когда Османская империя была ослаблена, а европейские державы обсуждали региональные проблемы. АНС, представлявшее интересы армянской общины, призвало европейскую дипломатию вмешаться в ситуацию армян, чтобы предотвратить притеснения и погромы. Эта инициатива привела к принятию в феврале 1913 года европейскими державами программы армянских реформ, реализованной до начала Первой мировой войны. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — привлечение международного внимания к Армянскому вопросу.

**Краткие факты**
– **Дата**: 21 декабря 1912 г.
– **Место**: Константинополь
– **Решение**: Поднять Армянский вопрос на Лондонской конференции
– **Последствия**: Армянские реформы 1913 года

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы).

—

### English Version

The Armenian Question in Europe: Initiative of the National Assembly

On December 21, 1912, in Constantinople, the Armenian National Assembly (ANA) at a solemn session adopted a decision to raise the Armenian Question at the upcoming Ambassadors’ Conference in London, demanding protection of Armenian rights in the Ottoman Empire and administrative reforms. This decision became one of the most significant steps in the Armenian national movement against the backdrop of the Balkan Wars (1912–1913), when the Ottoman Empire was weakened, and European powers were discussing regional issues. The ANA, representing the interests of the Armenian community, called on European diplomacy to intervene in the Armenian situation to prevent oppression and massacres. This initiative led to the adoption in February 1913 of the program of Armenian reforms by European powers, implemented until the start of World War I. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — drawing international attention to the Armenian Question.

**Key Facts**
– **Date**: December 21, 1912
– **Location**: Constantinople
– **Decision**: Raise the Armenian Question at the London Conference
– **Consequences**: Armenian reforms of 1913

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives).

—

### Türkçe Versiyon

Ermeni Sorunu Avrupa’da: Milli Meclis’in Girişimi

21 Aralık 1912’de İstanbul’da Ermeni Milli Meclisi (EMM) törensel bir oturumda Ermeni Sorunu’nu Londra’da toplanacak Büyükelçiler Konferansı’nda gündeme getirme kararı aldı, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilerin haklarının korunmasını ve idari reformlar talep etti. Bu karar, Balkan Savaşları (1912–1913) arka planında Ermeni milli hareketinin en önemli adımlarından biri oldu, Osmanlı İmparatorluğu zayıflamışken Avrupa güçleri bölgesel sorunları tartışıyordu. Ermeni topluluğunun çıkarlarını temsil eden EMM, Avrupa diplomasisini Ermeni durumuna müdahale etmeye çağırdı, baskı ve katliamları önlemek için. Bu girişim, Şubat 1913’te Avrupa güçleri tarafından Ermeni reformları programının kabulüne yol açtı, Birinci Dünya Savaşı başlangıcına kadar uygulandı. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — Ermeni Sorunu’na uluslararası dikkat çekmeyi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 21 Aralık 1912
– **Yer**: İstanbul
– **Karar**: Ermeni Sorunu’nu Londra Konferansı’nda gündeme getirmek
– **Sonuçları**: 1913 Ermeni reformları

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri).

—

Յուրի Միխաիլի Լուժկովը մահացել է 2019 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Մյունխենում՝ սրտի վիրահատության բարդություններից հետո, կյանքի 84-րդ տարում։ Նրա հեռանալը կորուստ էր ոչ միայն ռուսական քաղաքականության, այլև հայկական սփյուռքի համար, որտեղ նրան համարում էին ամենահուսալի ընկերներից և պաշտպաններից մեկը։

Կյանքի վերջին տարիներին Մոսկվայի նախկին քաղաքապետը, հայտնի իր ուղղակիությամբ և խարիզմայով, շարունակում էր ակտիվորեն աջակցել հայկական նախաձեռնություններին՝ ներառյալ մշակութային կենտրոնների կառուցումը և Ռուսաստան-Հայաստան տնտեսական կապերի զարգացումը։ Մահից մի քանի ամիս առաջ տված հարցազրույցում Լուժկովը կրկին ընդգծել էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։ Նրա մահը առիթ դարձավ սգո հեղեղի Երևանից, որտեղ նրան անվանում էին «Կեցցե Հայաստան»՝ արտահայտություն, որ նա հաճախ կրկնում էր հայրենակիցների հետ հանդիպումներին։

#### Վաղ տարիներ և իշխանության ճանապարհ

Յուրի Լուժկովը ծնվել է 1936 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մոսկվայում՝ հացագործ Միխայիլ Անդրեևիչ Լուժկովի և ուսուցչուհի Աննա Պետրովնայի ընտանիքում։ Մանկությունը ընկել է Հայրենական մեծ պատերազմի ծանր տարիներին, երբ Մոսկվան կրել է ռմբակոծություններ և սով։ Արդեն երիտասարդ տարիքում Լուժկովը հետաքրքրվել է հասարակական գործունեությամբ. 1953 թվականին ավարտելով № 529 դպրոցը՝ ընդունվել է Մոսկվայի Գուբկինի անվան նավթաքիմիական և գազի ինստիտուտ, որն ավարտել է 1958 թվականին ինժեներ-տեխնոլոգի դիպլոմով։ Երիտասարդ մասնագետի կարիերան զարգացել է արագ՝ պլաստմասսաների ԳՀԻ գիտաշխատողից մինչև լաբորատորիայի ղեկավար։ Իսկական փառքը եկել է 1992 թվականին, երբ Բորիս Ելցինը նշանակել է նրան Մոսկվայի քաղաքապետ՝ Գավրիիլ Պոպովի հրաժարականից հետո։ Լուժկովը ղեկավարել է Մոսկվան 18 տարի՝ մինչև 2010 թվականը, վերածելով այն ժամանակակից մեգապոլիսի՝ նոր մետրոներով, բնակելի թաղամասերով և մշակութային օբյեկտներով։

Լուժկովի կենսագրության մեջ հայկական արմատները պատահական չէին. կինը՝ Ելենա Բատուրինան, թեև ռուս էր, ակտիվորեն աջակցում էր հայկական նախագծերին, իսկ ինքը՝ Յուրի Միխայլովիչը, մանկուց աճել էր Մոսկվայի բազմազգ միջավայրում, որտեղ հայերը կազմում էին ինտելիգենցիայի զգալի մասը։ Սա հիմք դրեց նրա ապագա բարեկամությանը հայ ժողովրդի հետ։

#### Լուժկովը և Հայաստանը. աջակցության և դիվանագիտության տարիներ

Լուժկովի հարաբերությունները Հայաստանի և հայերի հետ կարելի է անվանել ռազմավարական գործընկերություն՝ հիմնված անձնական համակրանքի և քաղաքական շահի վրա։ Մոսկվայի քաղաքապետի կարգավիճակով նա հայերին տեսնում էր հուսալի դաշնակիցներ. մայրաքաղաքում ապրում էր (և ապրում է) ամենամեծ սփյուռքներից մեկը՝ մոտ 200 հազար մարդ, որոնցից շատերը ներդրում ունեին քաղաքի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ Լուժկովը բազմիցս ընդգծում էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։

Կարևոր ներդրումներից էր Մոսկվայի Օլիմպիական պրոսպեկտում Հայկական մշակութային-գործարար կենտրոնի կառուցումը։ Նախաձեռնությունը ծնվել է 1990-ականներին, երբ Լուժկովը անձամբ հանդիպել է հայկական առաջնորդների հետ, այդ թվում՝ Ռոբերտ Քոչարյանի։ Կենտրոնը, բացված 2000 թվականին, դարձել է բարեկամության խորհրդանիշ. այնտեղ անցկացվում են փառատոներ, ցուցահանդեսներ և բիզնես-ֆորումներ։ Լուժկովը նախագծի համար հատկացրել էր միջոցներ քաղաքային բյուջեից՝ չնայած ընդդիմության քննադատությանը։ «Հայկական համայնքը Մոսկվայի մասն է, և մենք պետք է հարգենք նրանց ավանդույթները», — ասում էր նա։

2005 թվականին Լուժկովը պաշտոնական այցով եղել է Երևանում, որտեղ հանդիպել է վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանին։ Քննարկվել են շինարարության ներդրումները. մոսկովյան ընկերությունները մասնակցել են ճանապարհների և բնակելի համալիրների կառուցմանը։ Լուժկովի խոսքով՝ Ռուսաստան-Հայաստան ապրանքաշրջանառությունը աճել է 20%-ով նման այցերի շնորհիվ։ 2007 թվականին բացել է «Մոսկվայի տունը» Երևանի կենտրոնում՝ մայրաքաղաքի դիմաց, իսկ Ռուսաստանում հայտնվել է «Երևան Պլազա»-ն։ Այս նախագծերը հիմք դարձան «Ռուսաստանի տարի Հայաստանում» (2005) և «Հայաստանի տարի Ռուսաստանում» (2006) միջոցառումներին, երբ մշակութային փոխանակումները հասան գագաթնակետին՝ ցուցահանդեսներ, համերգներ, բիզնես-ֆորումներ։

Լուժկովը ակտիվորեն աջակցել է ռուսաստանյան հայկական սփյուռքին։ Նրա ղեկավարությամբ Մոսկվայում կառուցվել է Հայ առաքելական եկեղեցու Պոկրովսկի տաճարը՝ Եվրոպայի ամենամեծերից մեկը։ «Հայերը հսկայական ներդրում ունեն Մոսկվայի պատմության մեջ՝ առևտրականներից մինչև գիտնականներ», — նշում էր նա։ 1998 թվականին Լուժկովը ստացել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանը՝ Հայաստանի բարձրագույն պարգևը՝ կապերի ամրապնդման համար։

#### Քաղաքական աջակցություն և անձնական կապեր

Լուժկովը բազմիցս հանդես է եկել հայկական շահերի պաշտպանությամբ միջազգային ասպարեզում։ 1990-ականներին նա լոբբինգ էր անում Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման համար Մոսկվայի մակարդակով, թեև դա լարվածություն էր առաջացնում Թուրքիայի հետ։ «Պատմությունը պետք է ազնիվ լինի, հայերը տառապել են անարդարությունից», — հայտարարում էր նա։ Նրա դիրքորոշումը արձագանք գտավ հայկական համայնքում, որտեղ Լուժկովին անվանում էին «իսկական ընկեր»։

Անձնական կապերը ոչ պակաս կարևոր էին։ Լուժկովը բարեկամական հարաբերություններ ուներ հայկական բիզնեսմենների հետ, ինչպես Սամվել Կարապետյանը (Tashir Group), որը ներդրումներ էր կատարում մոսկովյան անշարժ գույքում։ 2000-ականներին հայկական ընկերությունները ստացել էին արտոնություններ Մոսկվայում շինարարության համար։ Լուժկովը նաև աջակցում էր մշակութային նախագծերին՝ հայկական կինոյի փառատոներ, Մարտիրոս Սարյանի ցուցահանդեսներ Տրետյակովյան պատկերասրահում։ «Հայաստանը եղբայրական երկիր է, նրա ժողովուրդը մեր ընտանիքի մասն է», — ասում էր նա սփյուռքի հետ հանդիպումներին։

2010 թվականի հրաժարականից հետո Լուժկովը չի խզել կապերը. 2015 թվականին այցելել է Հայաստան, որտեղ մասնակցել է Ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրի բացմանը։ Կինը՝ Ելենա Բատուրինան, ներդրումներ է կատարել հայկական նախագծերում, այդ թվում՝ Երևանում հյուրանոցներում։

#### Ժառանգություն. բարեկամության կամուրջ

Յուրի Լուժկովը հեռացել է՝ թողնելով հետևում ոչ միայն փոխված Մոսկվան, այլև ամուր կապեր Հայաստանի հետ։ Նրա ներդրումը՝ Երևանում «Մոսկվայի տանից» մինչև սփյուռքի աջակցություն՝ Ռուսաստանը մոտեցրել է հայ ժողովրդին։ Հայերը հիշում են նրան որպես քաղաքական գործչի, ով ասում էր «Կեցցե Հայաստան» և գործում էր համապատասխան։ 2020 թվականին Երևանում բացվել է նրա հիշատակի արձանիկ, իսկ Մոսկվայում ամեն տարի անցկացվում են «Լուժկովյան ընթերցումներ»՝ կովկասյան կապերի շեշտադրմամբ։

Լուժկովը դարձել է այն դարաշրջանի խորհրդանիշը, երբ ազգամիջյան համագործակցությունը ոչ թե խոսք էր, այլ գործ։ Նրա ժառանգությունը ապրում է տնտեսական նախագծերում, մշակութային կենտրոններում և հիշողություններում այն մարդու մասին, ով հայերին տեսնում էր ոչ թե միգրանտներ, այլ գործընկերներ և ընկերներ։



### Русский
Юрий Лужков: Армения и армяне

Юрий Михайлович Лужков скончался 10 декабря 2019 года в Мюнхене на 84-м году жизни после осложнений от операции на сердце. Его уход стал потерей не только для российской политики, но и для армянской диаспоры, где он слыл одним из самых надежных друзей и защитников. В последние годы жизни экс-мэр Москвы, известный своей прямолинейностью и харизмой, продолжал активно поддерживать армянские инициативы, включая строительство культурных центров и развитие экономических связей между Россией и Арменией. В интервью за несколько месяцев до смерти Лужков еще раз подчеркнул: «Армяне — часть нашей общей истории, и Москва всегда открыта для них». Его смерть вызвала волну соболезнований из Еревана, где его называли «кеце Айастан» — «Да здравствует Армения!», фразой, которую он часто повторял на встречах с соотечественниками.

#### Ранние годы и путь к власти

Юрий Лужков родился 21 сентября 1936 года в Москве в семье рабочего-плотника Михаила Андреевича Лужкова и учительницы Анны Петровны. Его детство пришлось на тяжелые годы Великой Отечественной войны, когда Москва пережила бомбардировки и голод. Уже в юности Лужков проявил интерес к общественной работе: после окончания школы № 529 в 1953 году он поступил в Московский институт нефтехимии и газа имени Губкина, который окончил в 1958-м с дипломом инженера-технолога. Карьера молодого специалиста развивалась стремительно: от научного сотрудника в НИИ пластмасс до руководителя лаборатории. Но настоящая слава пришла в 1992 году, когда Борис Ельцин назначил его мэром Москвы после отставки Гавриила Попова. Лужков правил столицей 18 лет — до 2010 года, превратив ее в современный мегаполис с новыми метро, жилыми кварталами и культурными объектами.

Армянские корни в биографии Лужкова не были случайными: его жена Елена Батурина, хотя и русская по происхождению, активно поддерживала армянские проекты, а сам Юрий Михайлович с детства рос в многонациональной среде Москвы, где армяне составляли значительную часть интеллигенции. Это заложило основу для его будущей дружбы с армянским народом.

#### Лужков и Армения: годы поддержки и дипломатии

Отношения Лужкова с Арменией и армянами можно назвать стратегическим партнерством, основанным на личной симпатии и политической выгоде. Как мэр Москвы, он видел в армянах надежных союзников: в столице проживало (и проживает) одна из крупнейших диаспор — около 200 тысяч человек, многие из которых внесли вклад в экономику и культуру города. Лужков неоднократно подчеркивал: «Армяне — это мост между Россией и Кавказом, их труд и талант укрепляют нашу страну».

Одним из ключевых вкладов стало строительство Армянского культурно-делового центра в Москве на Олимпийском проспекте. Инициатива родилась в 1990-е, когда Лужков лично встречался с армянскими лидерами, включая Роберта Кочаряна. Центр, открытый в 2000 году, стал символом дружбы: там проводятся фестивали, выставки и бизнес-форумы. Лужков выделил на проект средства из городского бюджета, несмотря на критику оппозиции. «Армянская община — часть Москвы, и мы должны уважать их традиции», — говорил он.

В 2005 году Лужков посетил Ереван с официальным визитом, где встретился с премьер-министром Андраником Маргаряном. Обсуждались инвестиции в строительство: московские компании участвовали в возведении дорог и жилых комплексов. По словам Лужкова, товарооборот между Россией и Арменией вырос на 20% благодаря таким визитам. В 2007 году он открыл «Дом Москвы» в центре Еревана напротив мэрии — аналогичный центр «Ереван Плаза» появился в столице России. Эти проекты стали основой для «Года России в Армении» (2005) и «Года Армении в России» (2006), когда культурные обмены достигли пика: выставки, концерты, бизнес-форумы.

Лужков активно поддерживал армянскую диаспору в России. Под его руководством в Москве был построен Покровский собор Армянской апостольской церкви — один из крупнейших в Европе. «Армяне внесли огромный вклад в историю Москвы, от купцов до ученых», — отмечал он. В 1998 году Лужков вручил орден Святого Месропа Маштоца — высшую награду Армении — за вклад в укрепление связей.

#### Политическая поддержка и личные связи

Лужков не раз выступал в защиту армянских интересов на международной арене. В 1990-е он лоббировал признание Геноцида армян в Османской империи на уровне Москвы, хотя это вызвало напряжение с Турцией. «История должна быть честной, армяне пострадали от несправедливости», — заявлял он. Его позиция нашла отклик в армянской общине, где Лужкова называли «настоящим другом».

Личные связи были не менее важны. Лужков дружил с армянскими бизнесменами, такими как Самвел Карапетян (Tashir Group), инвестировавший в московскую недвижимость. В 2000-е годы армянские компании получили льготы на строительство в столице. Лужков также поддерживал культурные проекты: фестивали армянского кино, выставки Мартироса Сарьяна в Третьяковской галерее. «Армения — братская страна, ее народ — часть нашей семьи», — говорил он на встречах с диаспорой.

После отставки в 2010 году Лужков не порвал связи: в 2015 году посетил Армению, где участвовал в открытии мемориала жертвам Геноцида. Его жена Елена Батурина инвестировала в армянские проекты, включая отели в Ереване.

#### Наследие: мост дружбы

Юрий Лужков ушел, оставив после себя не только изменившуюся Москву, но и крепкие узы с Арменией. Его вклад — от «Дома Москвы» в Ереване до поддержки диаспоры — сделал Россию ближе к армянскому народу. Армяне помнят его как политика, который говорил «Кеце Айастан!» и действовал соответственно. В 2020 году в Ереване открыли памятную доску в его честь, а в Москве ежегодно проводят «Лужковские чтения» с акцентом на кавказские связи.

Лужков стал символом той эпохи, когда межнациональное сотрудничество было не просто словом, а делом. Его наследие живет в экономических проектах, культурных центрах и воспоминаниях о человеке, который видел в армянах не мигрантов, а партнеров и друзей.



### English
Yuri Luzhkov: Armenia and Armenians

Yuri Mikhailovich Luzhkov died on December 10, 2019, in Munich at the age of 83 following complications from heart surgery. His passing was a loss not only for Russian politics but also for the Armenian diaspora, where he was regarded as one of the most reliable friends and defenders. In his final years, the former Moscow mayor, known for his straightforwardness and charisma, continued to actively support Armenian initiatives, including the construction of cultural centers and the development of economic ties between Russia and Armenia. In an interview months before his death, Luzhkov reiterated: “Armenians are part of our common history, and Moscow is always open to them.” His death prompted a wave of condolences from Yerevan, where he was called “Kets’e Hayastan” — “Long live Armenia!”, a phrase he often repeated at meetings with compatriots.

#### Early Years and Rise to Power

Yuri Luzhkov was born on September 21, 1936, in Moscow to carpenter Mikhail Andreyevich Luzhkov and teacher Anna Petrovna. His childhood fell during the harsh years of the Great Patriotic War, when Moscow endured bombings and famine. From a young age, Luzhkov showed interest in public work: after graduating from School No. 529 in 1953, he entered the Gubkin Moscow Institute of Petrochemical and Gas Industry, graduating in 1958 as an engineer-technologist. His career progressed rapidly: from researcher at the Plastics Research Institute to laboratory head. True fame came in 1992 when Boris Yeltsin appointed him Mayor of Moscow after Gavriil Popov’s resignation. Luzhkov ruled the capital for 18 years — until 2010, transforming it into a modern metropolis with new metro lines, residential districts, and cultural facilities.

Armenian roots in Luzhkov’s biography were not accidental: his wife Yelena Baturina, though Russian by origin, actively supported Armenian projects, and Yuri Mikhailovich grew up in Moscow’s multinational environment, where Armenians formed a significant part of the intelligentsia. This laid the foundation for his future friendship with the Armenian people.

#### Luzhkov and Armenia: Years of Support and Diplomacy

Luzhkov’s relations with Armenia and Armenians can be called strategic partnership, based on personal sympathy and political benefit. As Mayor of Moscow, he saw Armenians as reliable allies: the capital hosted (and hosts) one of the largest diasporas — about 200 thousand people, many contributing to the city’s economy and culture. Luzhkov repeatedly emphasized: “Armenians are a bridge between Russia and the Caucasus; their labor and talent strengthen our country.”

One key contribution was the construction of the Armenian Cultural and Business Center in Moscow on Olympic Prospect. The initiative emerged in the 1990s when Luzhkov personally met with Armenian leaders, including Robert Kocharyan. The center, opened in 2000, became a symbol of friendship: festivals, exhibitions, and business forums are held there. Luzhkov allocated funds from the city budget for the project despite opposition criticism. “The Armenian community is part of Moscow, and we must respect their traditions,” he said.

In 2005, Luzhkov visited Yerevan officially, meeting Prime Minister Andranik Margaryan. Investments in construction were discussed: Moscow companies participated in building roads and residential complexes. According to Luzhkov, trade turnover between Russia and Armenia grew by 20% thanks to such visits. In 2007, he opened “Moscow House” in central Yerevan opposite the mayor’s office — a similar “Yerevan Plaza” appeared in Russia. These projects formed the basis for “Year of Russia in Armenia” (2005) and “Year of Armenia in Russia” (2006), when cultural exchanges peaked: exhibitions, concerts, business forums.

Luzhkov actively supported the Armenian diaspora in Russia. Under his leadership, the Pokrovsky Cathedral of the Armenian Apostolic Church was built in Moscow — one of the largest in Europe. “Armenians have made a huge contribution to Moscow’s history, from merchants to scientists,” he noted. In 1998, Luzhkov received the Order of St. Mesrop Mashtots — Armenia’s highest award — for strengthening ties.

#### Political Support and Personal Connections

Luzhkov repeatedly defended Armenian interests internationally. In the 1990s, he lobbied for recognition of the Armenian Genocide in the Ottoman Empire at the Moscow level, though it strained relations with Turkey. “History must be honest; Armenians suffered injustice,” he declared. His position resonated in the Armenian community, where Luzhkov was called a “true friend.”

Personal connections were equally important. Luzhkov was friends with Armenian businessmen like Samvel Karapetyan (Tashir Group), who invested in Moscow real estate. In the 2000s, Armenian companies received benefits for construction in the capital. Luzhkov also supported cultural projects: Armenian film festivals, Martiros Saryan exhibitions at the Tretyakov Gallery. “Armenia is a brotherly country; its people are part of our family,” he said at diaspora meetings.

After his 2010 resignation, Luzhkov did not sever ties: in 2015, he visited Armenia, participating in the Genocide memorial opening. His wife Yelena Baturina invested in Armenian projects, including hotels in Yerevan.

#### Legacy: Bridge of Friendship

Yuri Luzhkov left behind not only a transformed Moscow but also strong bonds with Armenia. His contribution — from “Moscow House” in Yerevan to diaspora support — brought Russia closer to the Armenian people. Armenians remember him as a politician who said “Kets’e Hayastan!” and acted accordingly. In 2020, a memorial plaque was unveiled in his honor in Yerevan, and “Luzhkov Readings” are held annually in Moscow with a focus on Caucasian ties.

Luzhkov became a symbol of an era when interethnic cooperation was not just words but deeds. His legacy lives in economic projects, cultural centers, and memories of a man who saw Armenians not as migrants but as partners and friends.