Դարձել է հայ թատերական արվեստի ոսկե էջերից մեկը

1920 թվականի հուլիսի 17-ին Ստամբուլում մահացել է Պայծառ Ֆասուլաճյանը (ծննդյամբ՝ Պայծառ Երեմիայի Փափազյան), հայ դերասանուհի, Թովմաս Ֆասուլաճյանի կինը և բեմական գործընկերը: Նա ծնվել է 1845 թվականին Ստամբուլում, Օսմանյան կայսրությունում, և դարձել է հայ թատրոնի նշանավոր դեմքերից մեկը՝ իր բազմաշնորհ խաղով և նվիրվածությամբ:

Պայծառ Ֆասուլաճյանը բեմ բարձրացել է 1861 թվականին՝ Վասպուրական թատրոնում, որտեղ սկսել է իր դերասանական կարիերան: Նա իր ամուսնու՝ Թովմաս Ֆասուլաճյանի հետ միասին շրջագայել է Օսմանյան կայսրության տարբեր վայրերում և Կովկասում՝ ներկայացնելով հայ թատրոնի լավագույն ավանդույթները: 1872-1877 թվականներին նրանք խաղացել են Վարդովյան թատրոնում, որը հայ թատերական արվեստի կարևոր կենտրոններից մեկն էր: 1880-ականներին Պայծառը, Վարդիթեր Ֆելեկյանի և Գ. Աբրահամյանի հետ, ելույթներ է ունեցել Թիֆլիսում, Երևանում, Բաքվում և Աստրախանում: 1890-1900-ական թվականներին նա համագործակցել է Տիգրան Գալեմճյանի հետ՝ ելույթներով հանդես գալով Բուլղարիայում: Այս շրջագայությունները նպաստել են հայ թատերական մշակույթի տարածմանը և հայկական համայնքների միջև կապերի ամրապնդմանը:

Պայծառ Ֆասուլաճյանի դերասանական խաղը բնութագրվում էր խորությամբ և հույզերի վառ արտահայտությամբ: Նրա նշանավոր դերերից են Սանդուխտը՝ Թերզյանի «Սանդուխտ կույս» պիեսում, Լուկրեցիան՝ Վիկտոր Հյուգոյի «Լուկրեցիա Բորջա»-ում, Ժակլինը և Էլիզը՝ Մոլիերի «Ակամա բժիշկ» և «Ագահը» պիեսներում, ինչպես նաև Շուշանը և Էփեմիան՝ Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպո»-ում: Այս դերերը ցույց են տվել նրա բազմակողմանի տաղանդը՝ ընդգրկելով ինչպես դրամատիկ, այնպես էլ կատակերգական կերպարներ: Նրա ելույթները գնահատվել են իրենց բնականությամբ և հանդիսատեսի հետ հուզական կապ հաստատելու կարողությամբ:

Բացի դերասանական գործունեությունից, Պայծառ Ֆասուլաճյանը հայտնի է նաև որպես «Միջնորդ կինը» պիեսի հեղինակ: Այս ստեղծագործությունը վկայում է նրա գրական տաղանդի մասին և ընդգծում է նրա ներդրումը հայ թատերական արվեստում ոչ միայն որպես կատարող, այլև որպես ստեղծագործող: Նրա աշխատանքները, թե՛ բեմում, թե՛ գրական ստեղծագործություններում, արտացոլում էին հայ ժողովրդի մշակութային և հոգևոր արժեքները:

Պայծառ Ֆասուլաճյանի կյանքը և ստեղծագործական ուղին նշանակալի դեր են խաղացել հայ թատրոնի զարգացման գործում: Նրա և Թովմաս Ֆասուլաճյանի համատեղ աշխատանքը դարձել է հայ թատերական արվեստի ոսկե էջերից մեկը: Նրա ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել հայ թատերասերներին՝ ընդգծելով հայ մշակույթի խորությունն ու բազմազանությունը:

—

### Литературное и сценическое наследие Пайцар Фасуладжян

17 июля 1920 года в Стамбуле умерла Пайцар Фасуладжян (урождённая Пайцар Еремия Папазян), армянская актриса, супруга и сценическая партнёрша Томаса Фасуладжяна. Она родилась в 1845 году в Стамбуле, Османская империя, и стала одной из выдающихся фигур армянского театра благодаря своему многогранному таланту и преданности искусству.

Пайцар Фасуладжян начала свою сценическую карьеру в 1861 году в театре Васпуракан. Вместе со своим мужем, Томасом Фасуладжяном, она гастролировала по различным городам Османской империи и Кавказа, представляя лучшие традиции армянского театра. В 1872–1877 годах они выступали в театре Вардовяна, который был одним из ключевых центров армянского театрального искусства. В 1880-х годах Пайцар, вместе с Вардитер Фелекян и Г. Абрамяном, выступала в Тифлисе, Ереване, Баку и Астрахани. В 1890–1900-х годах она сотрудничала с Тиграном Галемджяном, гастролируя в Болгарии. Эти турне способствовали распространению армянской театральной культуры и укреплению связей между армянскими общинами.

Игра Пайцар Фасуладжян отличалась глубиной и яркой эмоциональностью. Среди её заметных ролей — Сандухт в пьесе Терзяна «Дева Сандухт», Лукреция в «Лукреции Борджиа» Виктора Гюго, Жаклин и Элиза в «Лекаре поневоле» и «Скупом» Мольера, а также Шушан и Эфемия в «Пепо» Габриэла Сундукяна. Эти роли продемонстрировали её разносторонний талант, охватывающий как драматические, так и комедийные образы. Её выступления ценились за естественность и способность устанавливать эмоциональную связь с аудиторией.

Помимо актёрской деятельности, Пайцар Фасуладжян известна как автор пьесы «Посредница». Это произведение свидетельствует о её литературном даровании и подчёркивает её вклад в армянское театральное искусство не только как исполнительницы, но и как творца. Её работы, как на сцене, так и в литературе, отражали культурные и духовные ценности армянского народа.

Жизнь и творческий путь Пайцар Фасуладжян сыграли значительную роль в развитии армянского театра. Совместная работа с Томасом Фасуладжяном стала одной из золотых страниц армянского театрального искусства. Её наследие продолжает вдохновлять любителей театра, подчёркивая глубину и разнообразие армянской культуры.

—

### The Theatrical and Literary Legacy of Paytsar Fasulajyan

Paytsar Fasulajyan (born Paytsar Yeremia Papazyan), an Armenian actress and the wife and stage partner of Thomas Fasulajyan, passed away on July 17, 1920, in Istanbul. Born in 1845 in Istanbul, Ottoman Empire, she became a prominent figure in Armenian theater, celebrated for her versatile talent and dedication to the arts.

Paytsar Fasulajyan began her stage career in 1861 at the Vaspurakan Theater. Together with her husband, Thomas Fasulajyan, she toured various cities in the Ottoman Empire and the Caucasus, showcasing the finest traditions of Armenian theater. From 1872 to 1877, they performed at the Vardovyan Theater, a significant hub of Armenian theatrical art. In the 1880s, Paytsar, alongside Varditer Felekyan and G. Abrahamyan, performed in Tiflis, Yerevan, Baku, and Astrakhan. In the 1890s and 1900s, she collaborated with Tigran Galemjyan, performing in Bulgaria. These tours helped spread Armenian theatrical culture and strengthen ties among Armenian communities.

Paytsar Fasulajyan’s acting was characterized by depth and vivid emotional expression. Her notable roles include Sandukht in Terzyan’s *The Virgin Sandukht*, Lucrezia in Victor Hugo’s *Lucrezia Borgia*, Jacqueline and Elise in Molière’s *The Imaginary Invalid* and *The Miser*, and Shushan and Efemia in Gabriel Sundukyan’s *Pepo*. These roles showcased her versatility, spanning both dramatic and comedic characters. Her performances were admired for their authenticity and ability to forge an emotional connection with audiences.

In addition to her acting career, Paytsar Fasulajyan authored the play *The Intermediary Woman*, demonstrating her literary talent and further contributing to Armenian theater as a creator. Her works, both on stage and in writing, reflected the cultural and spiritual values of the Armenian people.

Paytsar Fasulajyan’s life and career played a significant role in the development of Armenian theater. Her collaboration with Thomas Fasulajyan became one of the golden chapters of Armenian theatrical history. Her legacy continues to inspire theater enthusiasts, highlighting the depth and diversity of Armenian culture.