Գագիկ Հենրիկի Սիրավյանը ծնվել է 1970 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ նկարիչ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ Հենրիկ Սիրավյանի որդին, նկարիչներ Դավիթ և Նունե Սիրավյանների եղբայրը։

1989 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանի գեղանկարի բաժինը, 1995 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստի ինստիտուտի գեղանկարի բաժինը։ 2013 թվականին ուսուցողական այցով ստեղծագործել է Բուդապեշտի (Հունգարիա) Ամադեուս հիմնադրամում։ 1996 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ Աշխատելով տարբեր նյութերով՝ մատիտ, ջրաներկ, գուաշ, ակրիլ, յուղաներկ, Սիրավյանն իր արվեստով բացահայտում է մարդկային զգացմունքներն ու հույզերը, հատկապես «Ծառ մարդիկ» և «Իմ ծառերը» շարքերում, որտեղ ծառերը խորհրդանշում են մարդկային կյանքի ցիկլը, սերը, կորուստները, հիշողությունն ու հույզերի շարժը։ Նրա աշխատանքները գտնվում են ԱՄՆ-ի, Ավստրիայի, Նորվեգիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Իսպանիայի, Իտալիայի և Հայաստանի մասնավոր հավաքածուներում։ Անհատական ցուցահանդեսներ՝ «Սեր, կորուստներ և նրանց գույները» (2004, Գրիմստադ, Նորվեգիա), «Իմ ծառերը» (2014, Դալան պատկերասրահ, Երևան), «Ծառեր, դեպի ձեզ եմ գալիս» (2015, Ռուս-Հայկական համալսարան)։ Մասնակցել է խմբակային ցուցահանդեսների Հայաստանում, Վրաստանում, ՄԱԿ-ի գրասենյակում, ներառյալ Հայոց Ցեղասպանության 100-ամյակին նվիրված «Այրվող հիշողություն» ցուցահանդեսը (2015)։ Գրքերի նկարազարդումներ՝ Դավիթ Խաչիյանի «Զրադաշտի անտիպներից» (2002), Աշոտ Բեգլարյանի «Ղարաբաղյան օրագիր» (2015)։ «Իմ ծառերը մարդիկ են. ծառի մեջ ես տեսնում եմ «իմ մարդուն»։ Նրանց մեջ այնքա՜ն ուժ, ուրախություն ու տխրություն, սեր ու հավատ կա»։ Գագիկ Սիրավյանի ստեղբացագործությունը հայկական նկարչության ժամանակակից դեմք է, որը միավորում է հույզերի խորությունը և բնության խորհրդավորությունը։

—

### Русский
Художник эмоций и памяти Автор серии «Дерево-люди»

Гагик Генрикович Сираваян родился 16 октября 1970 года в Ереване, Армянская ССР, СССР. Армянский художник, сын заслуженного художника Армении Генрика Сираваяна, брат художников Давида и Нуне Сираваян. В 1989 году окончил факультет живописи Ереванского художественного училища им. Паноса Терьлемезяна, в 1995 году — факультет живописи Ереванского художественного института. В 2013 году провёл творческую поездку в Amadeus Foundation в Будапеште (Венгрия). С 1996 года — член Союза художников Армении. Работая с различными материалами — карандаш, акварель, гуашь, акрил, масло, — Сираваян раскрывает человеческие эмоции и чувства, особенно в сериях «Дерево-люди» и «Мои деревья», где деревья символизируют цикл человеческой жизни, любовь, потери, память и движение эмоций. Его работы находятся в частных коллекциях США, Австрии, Норвегии, Германии, Швейцарии, Испании, Италии и Армении. Персональные выставки: «Любовь, потери и их цвета» (2004, Гримстад, Норвегия), «Мои деревья» (2014, галерея Далан, Ереван), «Деревья, к вам иду» (2015, Русско-Армянский университет). Участвовал в групповых выставках в Армении, Грузии, офисе ООН, включая «Горячая память» к 100-летию Геноцида армян (2015). Иллюстрации книг: «Из неопубликованного Зрадашта» Давида Хачияна (2002), «Карабахский дневник» Ашота Бегларяна (2015). «Мои деревья — это люди. В дереве я вижу «своего человека». В них столько силы, радости и грусти, столько любви и веры». Творчество Гагика Сираваяна — современное лицо армянской живописи, объединяющее глубину эмоций и таинственность природы.

—

### English
Painter of Emotions and Memory Creator of “Tree People” Series

Gagik Henrikovich Siravyan was born on October 16, 1970, in Yerevan, Armenian SSR, USSR. An Armenian painter, son of Merited Artist of Armenia Henrik Siravyan, and brother of artists David and Nune Siravyan. In 1989, he graduated from the Painting Department of Yerevan Panos Terlememezian Art School, and in 1995 from the Painting Department of Yerevan Art Institute. In 2013, he conducted a creative residency at the Amadeus Foundation in Budapest, Hungary. Since 1996, he has been a member of the Union of Artists of Armenia. Working with various media—pencil, watercolor, gouache, acrylic, oil—Siravyan reveals human emotions and feelings, especially in his “Tree People” and “My Trees” series, where trees symbolize the cycle of human life, love, loss, memory, and emotional movement. His works are held in private collections in the USA, Austria, Norway, Germany, Switzerland, Spain, Italy, and Armenia. Solo exhibitions: “Love, Loss, and Their Colors” (2004, Grimstad, Norway), “My Trees” (2014, Dalan Gallery, Yerevan), “Trees, I Come to You” (2015, Russian-Armenian University). Participated in group exhibitions in Armenia, Georgia, UN Office, including “Burning Memory” for the 100th anniversary of the Armenian Genocide (2015). Book illustrations: David Khachiyan’s “From Unpublished Zradash t” (2002), Ashot Beglaryan’s “Karabakh Diary” (2015). “My trees are people. In a tree, I see ‘my person’. They hold so much strength, joy and sadness, love and faith.” Gagik Siravyan’s art is a modern face of Armenian painting, blending emotional depth with nature’s mystery.

—

Սամվել Երվանդի Լաճիկյանը ծնվել է 1953 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ գեղանկարիչ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2013), գեղագետ, արվեստաբան և գրաֆիկ-նկարիչ Լևոն Լաճիկյանի եղբայրը։

1963-1967 թվականներին սովորել է Գյումրիի Սերգեյ Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցում։ 1976 թվականին ավարտել է Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանը։ 1982-1985 թվականներին ընդունվել և էքստեռն կարգով ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գեղանկարի բաժինը։ 1985 թվականից ԽՍՀՄ և Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ 1985-1987 թվականներին աշխատել է Գյումրու գեղագիտական կենտրոնում՝ որպես գեղարվեստական ղեկավար։ 1987-1995 թվականներին եղել է Գյումրու Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցի տնօրեն։ 1989-1995 թվականներին ղեկավարել է Հայաստանի նկարիչների միության Գյումրու մասնաճյուղը։ 1990-1995 թվականներին ընտրվել է Գյումրու քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։ 2000 թվականին հիմնադրել է «Արատտա» ընկերությունը։ 2013 թվականին արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր նկարչի կոչման։ 2018 թվականին պարգևատրվել է Գյումրու համայնքի ոսկե հուշամեդալով։ Սկսած 1981 թվականից՝ ծավալել է ստեղծագործական բեղուն գործունեություն Հայաստանում և արտերկրում՝ մասնակցելով բազմաթիվ ցուցահանդեսների նախկին ԽՍՀՄ-ում, Սկանդինավյան երկրներում (Ֆինլանդիա, Շվեդիա, Նորվեգիա), Հունգարիայում, Լեհաստանում, Կիպրոսում, Չինաստանում, ԱՄՆ-ում և այլուր։ Բազմաոճ և բազմաժանր նկարիչ է՝ ստեղծագործելով դիմանկարի, բնանկարի, նատյուրմորտի և կոմպոզիցիայի ժանրերում։ Չնայած ջրաներկը նրա նախասիրած նյութն է, նա հաջողությամբ աշխատում է նաև յուղաներկով և գրաֆիկական այլ միջոցներով։ Ստեղծել է «Հայոց գորգապատում» նկարաշարը՝ բաղկացած ինը կտավներից, որոնք խտացնում են հայ ժողովրդի դարավոր պատմության խորհուրդը՝ ազգային գորգերի և կարպետների միջոցով։ Այս շարքում ներառված են «Ասպետ» և «Հուսո հրեշտակ» կտավները, իսկ «Գյումրու Տիրամայր» մեծադիր կտավը արտացոլում է ետերկրաշարժյա Գյումրու ողբերգությունը։ Հենվելով Կիլիկյան մանրանկարչության ավանդույթների վրա՝ ստեղծել է «Հայկական մանրանկարչություն» նկարաշարը, ներառյալ «Ծնունդ», «Մուտք Երուսաղեմ», «Ներկայացում», «Խորհրդավոր ընթրիք» և «Խաչելություն» կտավները։ Լաճիկյանը նկարազարդել է տասնյակ գրքեր, այդ թվում՝ Վ. Բագրևանդցու «Ուրախ հանդես», Վրթանես Փափազյանի «Վանա կատուն», «Ցեղին սիրտը» ժողովածուն, Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո», Չարլզ Դիքենսի «Օլիվեր Թվիստի արկածները», Ալեքսանդր Պուշկինի «Ձմեռվա իրիկունը», Լ. Անդրեևի «Կծանը»։ Նա նաև Գյումրու մի քանի մանկապարտեզների և հասարակական շենքերի որմնանկարների հեղինակ է։ Նրա ստեղծագործությունները ցուցադրվում են Հայաստանի, Իտալիայի, ԱՄՆ-ի պատկերասրահներում և տեղ են գտել մասնավոր հավաքածուներում, այդ թվում՝ համաշխարհային փոփ-աստղ Մայքլ Ջեքսոնի հավաքածուում։ 2018 թվականին Գյումրու «Օյունջյան» կրթամշակութային համալիրի «Վարդուհի» արվեստի դպրոցում բացվել է Լաճիկյանի ծննդյան 65-ամյակին նվիրված հոբելյանական ցուցահանդես՝ ներկայացնելով հինգ տասնյակ աշխատանքներ՝ նատյուրմորտներ, դիմանկարներ, բնանկարներ և քաղաքային տեսարաններ։

—

### Русский 
Хранитель художественного наследия Гюмри

Самвел Ервандович Лачикян родился 12 октября 1953 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР, СССР. Армянский художник, заслуженный художник Армении (2013), брат эстета, искусствоведа и графика Левона Лачикяна. В 1963–1967 годах учился в художественной школе имени Сергея Меркурова в Гюмри. В 1976 году окончил Государственный инженерный университет Армении. В 1982–1985 годах поступил и экстерном окончил отделение живописи Ереванского художественно-театрального института. С 1985 года является членом Союза художников СССР и Армении. В 1985–1987 годах работал художественным руководителем Гюмрийского эстетического центра. В 1987–1995 годах был директором художественной школы имени Меркурова в Гюмри. В 1989–1995 годах возглавлял Гюмрийское отделение Союза художников Армении. В 1990–1995 годах избирался депутатом городского совета Гюмри. В 2000 году основал компанию «Аратта». В сентябре 2013 года удостоен звания заслуженного художника Армении. В 2018 году награждён золотой памятной медалью общины Гюмри. С 1981 года ведёт активную творческую деятельность в Армении и за рубежом, участвуя в многочисленных выставках в бывшем СССР, Скандинавских странах (Финляндия, Швеция, Норвегия), Венгрии, Польше, на Кипре, в Китае, США и других странах. Многостилевой и многожанровый художник, работающий в жанрах портрета, пейзажа, натюрморта и композиции. Хотя его предпочтительным материалом является акварель, он с равным успехом создаёт произведения маслом и другими графическими средствами. Создал серию картин «Армянский гобелен», состоящую из девяти полотен, в которых через национальные ковры и орнаменты передаётся многовековая история армянского народа. В серию входят такие работы, как «Рыцарь» и «Ангел надежды», а большое полотно «Богородица Гюмри» отражает трагедию города после землетрясения. Опираясь на традиции киликийской миниатюры, создал серию «Армянская миниатюра», включающую картины «Рождество», «Вход в Иерусалим», «Сретение», «Тайная вечеря» и «Распятие». Лачикян иллюстрировал десятки книг, включая «Весёлый праздник» В. Багревандаци, «Ванский кот» Вртанеса Папазяна, сборник «Сердце рода», «Робинзон Крузо» Даниеля Дефо, «Приключения Оливера Твиста» Чарльза Диккенса, «Зимний вечер» Александра Пушкина, «Укус» Л. Андреева. Он также автор фресок в нескольких детских садах и общественных зданиях Гюмри. Его произведения выставляются в галереях Армении, Италии, США и находятся в частных коллекциях, включая собрание мировой поп-звезды Майкла Джексона. В 2018 году в художественной школе «Вардуи» культурно-образовательного комплекса «Ойунджян» в Гюмри прошла юбилейная выставка, посвящённая 65-летию Лачикяна, где были представлены пять десятков работ, включая натюрморты, портреты, пейзажи и городские виды.

—

### English 
Preserver of Gyumri’s Artistic Heritage

Samvel Yervandovich Lachikyan was born on October 12, 1953, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR, USSR. An Armenian painter, Honored Artist of Armenia (2013), and brother of aesthetician, art critic, and graphic artist Levon Lachikyan. From 1963 to 1967, he studied at the Sergey Merkurov Art School in Gyumri. In 1976, he graduated from the State Engineering University of Armenia. From 1982 to 1985, he enrolled and completed, via external studies, the painting department of the Yerevan Art and Theater Institute. Since 1985, he has been a member of the USSR and Armenia Artists’ Unions. From 1985 to 1987, he worked as the artistic director of the Gyumri Aesthetic Center. From 1987 to 1995, he served as the director of the Merkurov Art School in Gyumri. From 1989 to 1995, he led the Gyumri branch of the Armenia Artists’ Union. From 1990 to 1995, he was elected a deputy of the Gyumri city council. In 2000, he founded the “Aratta” company. In September 2013, he was awarded the title of Honored Artist of Armenia. In 2018, he received the Gyumri community’s gold commemorative medal. Since 1981, he has been actively engaged in creative work in Armenia and abroad, participating in numerous exhibitions in the former USSR, Scandinavian countries (Finland, Sweden, Norway), Hungary, Poland, Cyprus, China, the USA, and elsewhere. A versatile and multi-genre artist, he works in portraiture, landscape, still life, and composition. While watercolor is his preferred medium, he also successfully creates with oil and other graphic techniques. He created the “Armenian Tapestry” series, consisting of nine canvases that encapsulate the centuries-old history of the Armenian people through national carpets and patterns. The series includes works such as “Knight” and “Angel of Hope,” while the large-scale painting “Mother of God of Gyumri” reflects the tragedy of the post-earthquake city. Drawing on the traditions of Cilician miniature, he created the “Armenian Miniature” series, including “Nativity,” “Entry into Jerusalem,” “Presentation,” “Last Supper,” and “Crucifixion.” Lachikyan has illustrated dozens of books, including V. Bagrevandatsi’s “Joyful Celebration,” Vrtanes Papazyan’s “Van Cat,” the collection “Heart of the Clan,” Daniel Defoe’s “Robinson Crusoe,” Charles Dickens’ “The Adventures of Oliver Twist,” Alexander Pushkin’s “Winter Evening,” and L. Andreev’s “The Bite.” He is also the author of murals in several kindergartens and public buildings in Gyumri. His works are displayed in galleries in Armenia, Italy, and the USA and are part of private collections, including that of global pop star Michael Jackson. In 2018, a jubilee exhibition marking Lachikyan’s 65th birthday was held at the “Varduhi” art school of the “Oyundjian” cultural-educational complex in Gyumri, showcasing five dozen works, including still lifes, portraits, landscapes, and cityscapes.

—

Ալեքսանդր Հակոբի Սարուխանը (Սարուխանյան) ծնվել է 1898 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Արտանուջ ավանում, Բաթումի մարզ, Ռուսական կայսրություն։ Հայ ծաղրանկարիչ, գրաֆիկ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, նա հայտնի է իր երգիծական նկարներով, գրքերի ձևավորումներով և սփյուռքահայ կյանքի մասին հոդվածներով։

Երկու տարեկանում ընտանիքը տեղափոխվել է Բաթում, որտեղ նա հաճախել է ռուսական դպրոց։ Փոքր տարիքից նկարել է շրջապատի ծիծաղաշարժ տեսարաններ՝ արժանանալով ուսուցիչների գովասանքին։ 1909 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ Ալեքսանդրը և կրտսեր եղբայրը՝ Լևոնը, ընդունվել են Մխիթարյան վարժարան։ 1910-1912 թվականներին եղբայրները տանը ստեղծել են ձեռագիր «Ղուղիկո» շաբաթաթերթը, որտեղ Ալեքսանդրը նկարել է ծաղրանկարներ, իսկ Լևոնը խմբագրել է հոդվածները։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ այս թերթը, որն ուներ հակաթուրքական ուղղվածություն, այրել են։ 1912 թվականին հայրը վերադարձել է Բաթում, սակայն եղբայրները մնացել են Կոստանդնուպոլսում՝ շարունակելու ուսումը։ 1915 թվականին Ալեքսանդրն ավարտել է վարժարանը և Եղեռնի ժամանակ ապաստանել Մխիթարյան վարժարանում, որն Ավստրիայի հովանու ներքո էր։ Այդ տարիներին նա և եղբայրը դասավանդել են մաթեմատիկա, աշխարհագրություն, գծագրություն, ֆրանսերեն և թուրքերեն։ Նրանք նաև ստեղծել են «Հայ Պատանի» ձեռագիր ամսագիրը, որտեղ Ալեքսանդրը նկարել է ջրաներկով և ռեալիստական ոճով՝ զարդարելով էջերը բնության և կենդանական աշխարհի թեմաներով։ Մուդրոսի զինադադարից հետո նա աշխատել է անգլիական բանակում որպես թարգմանիչ և խանութում՝ գրագիր։ Կարճ ժամանակ անց հրաժարվել է աշխատանքից՝ ցանկանալով զբաղվել սիրելի գործով և մնալ անկախ։ Նա վերսկսել է ծաղրանկարներ նկարել՝ հանձնելով դրանք տարբեր հրատարակչությունների։ Նրա 40,000-ից ավելի աշխատանքներ, ներառյալ «Մարդկային կատակերգություն» նկարաշարը, հրապարակվել են աշխարհի տարբեր երկրների մամուլում։ Նրա աշխատանքներից մի մասը, այդ թվում «Մեծապատիվ մուրացկանները» գրքի պատկերազարդումները և ընկերական ծաղրանկարներ, պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։ Նա ձևավորել է Երվանդ Օտյանի «Ընկեր Փանջունի» (1938) և Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկանները» (1962) գրքերը։ Գրել է «Մենք հայերեն չենք գիտեր» կատակերգությունը (1963), որը բեմադրել է Հայաստանի հեռուստատեսային թատրոնը։ Սարուխանը բազմաթիվ հոդվածներ է հեղինակել ծաղրանկարչության և սփյուռքահայ կյանքի մասին։ Նրա արվեստը համեմատվել է համաշխարհային ծաղրանկարիչների՝ Դևիդ Լոուի, Դորեի և Դոմիեի հետ։ Սիլվա Կապուտիկյանի խոսքերով՝ Սարուխանը միաձուլել է քաղաքացու և արվեստագետի կերպարը՝ դառնալով հայրենասեր արվեստագետ։ Ֆրանսիացի նկարիչ Ռոբերտ Բլումը նշել է, որ քչերն են կարող հավասարվել Սարուխանին։ Նա մահացել է 1977 թվականի հունվարի 1-ին Կահիրեում։ Սարուխանի ստեղծագործությունները մնայուն հետք են թողել հայ և համաշխարհային ծաղրանկարչության մեջ։

### Русский
Мастер армянской карикатуры

Александр Акопович Сарухан (Саруханян) родился 1 октября 1898 года в местечке Артануй, Батумская область, Российская империя. Армянский карикатурист, график, публицист и общественный деятель, известный своими сатирическими рисунками, оформлением книг и статьями о жизни армянской диаспоры. В два года его семья переехала в Батум, где он учился в русской школе. С детства он рисовал юмористические сцены из окружающей жизни, за что получал похвалу учителей. В 1909 году семья переехала в Константинополь, где Александр и его младший брат Левон поступили в школу Мхитаристов. В 1910–1912 годах братья дома создавали рукописный еженедельник «Гуглико», где Александр рисовал карикатуры, а Левон писал и редактировал статьи. Во время Геноцида армян этот антитурецкий еженедельник был сожжён. В 1912 году отец вернулся в Батум, но братья остались в Константинополе продолжать учёбу. В 1915 году Александр окончил школу и во время Геноцида нашёл убежище в школе Мхитаристов, находившейся под покровительством Австрии. В эти годы братья преподавали математику, географию, черчение, французский и турецкий языки. Они также выпустили рукописный журнал «Армянский юноша», где Александр иллюстрировал статьи о природе и животном мире акварелью в реалистическом стиле, украшая страницы орнаментами. После Мудросского перемирия он работал переводчиком в английской армии и писцом в магазине, но вскоре отказался от работы, желая заниматься любимым делом и оставаться независимым. Он возобновил создание карикатур, отправляя их в различные издательства. Более 40,000 его работ, включая серию «Человеческая комедия», публиковались в прессе разных стран. Часть работ, включая иллюстрации к книге «Почтенные нищие» и дружеские шаржи, хранится в Национальной галерее Армении. Он оформил книги Ерванда Отяна «Товарищ Панджуни» (1938) и Акопа Пароняна «Почтенные нищие» (1962). Автор комедии «Мы не знаем армянский» (1963), поставленной на телевидении Армении. Сарухан написал множество статей о карикатуре и жизни армянской диаспоры. Его искусство сравнивали с работами мировых карикатуристов, таких как Дэвид Лоу, Доре и Домье. Сильва Капутикян отмечала, что Сарухан соединил в себе гражданина и художника, став патриотичным мастером. Французский художник Роберт Блюм писал, что немногие могут сравниться с Саруханом. Он скончался 1 января 1977 года в Каире. Творчество Сарухана оставило неизгладимый след в армянской и мировой карикатуре.

### English
Master of Armenian Caricature

Alexander Hakobovich Saroukhan (Saroukhanyan) was born on October 1, 1898, in Ardanuj, Batumi Region, Russian Empire. An Armenian cartoonist, graphic artist, publicist, and public figure, he is renowned for his satirical drawings, book illustrations, and articles about the Armenian diaspora. At age two, his family moved to Batumi, where he attended a Russian school. From a young age, he sketched humorous scenes from his surroundings, earning praise from teachers. In 1909, the family relocated to Constantinople, where Alexander and his younger brother Levon enrolled in the Mkhitarist school. From 1910 to 1912, the brothers produced a handwritten weekly newspaper, *Gugliko*, with Alexander drawing cartoons and Levon writing and editing articles. During the Armenian Genocide, this anti-Turkish publication was burned. In 1912, their father returned to Batumi, but the brothers stayed in Constantinople to continue their education. In 1915, Alexander graduated and found refuge in the Mkhitarist school, under Austrian protection, during the Genocide. There, the brothers taught mathematics, geography, drawing, French, and Turkish. They also created a handwritten magazine, *Armenian Youth*, where Alexander illustrated articles on nature and wildlife with watercolors in a realistic style, decorating pages with ornaments. After the Mudros Armistice, he worked as a translator for the British army and as a clerk in a shop but soon left to pursue his passion and remain independent. He resumed drawing cartoons, submitting them to various publishers. Over 40,000 of his works, including the *Human Comedy* series, were published in the press worldwide. Some, including illustrations for *Honest Beggars* and friendly caricatures, are preserved in the National Gallery of Armenia. He illustrated Yervand Otyan’s *Comrade Panjuni* (1938) and Hakob Paronyan’s *Honest Beggars* (1962). He wrote the comedy *We Don’t Know Armenian* (1963), staged by Armenian television. Saroukhan authored numerous articles on caricature and diaspora life. His art was compared to that of global cartoonists like David Low, Doré, and Daumier. Silva Kaputikyan noted that Saroukhan merged the roles of citizen and artist, becoming a patriotic master. French artist Robert Blum wrote that few could match Saroukhan. He passed away on January 1, 1977, in Cairo. Saroukhan’s work left a lasting impact on Armenian and global caricature.

Արշակ Աբրահամի Ֆեթվաճյանը ծնվել է 1866 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Տրապիզոնում, Օսմանյան կայսրություն։ Հայ նկարիչ, հայտնի իր ջրանկարներով, մանրանկարչության ընդօրինակումներով և հայ ճարտարապետության ու ազգային մշակույթի նկատմամբ խորը հետաքրքրությամբ։

Սովորել է Տրապիզոնի ազգային վարժարանում, ապա Կոստանդնուպոլսի Գեղարվեստի վարժարանում, որն ավարտել է որպես անդրանիկ շրջանավարտներից մեկը 1887 թվականին։ Վարժարանը հիմնադրվել էր հայ քանդակագործ Երվանդ Ոսկանի կողմից։ 1887-1891 թվականներին սովորել է Հռոմի Գեղարվեստի ակադեմիայում՝ Չեզարե Մակկարիի ղեկավարությամբ։ 1891 թվականին մասնակցել է Իտալիայի նկարիչների ազգային ցուցահանդեսին։ 1891-1895 թվականներին աշխատել է Վիեննայում, ապա տեղափոխվել Սանկտ Պետերբուրգ, դարձել Ռուսաստանի նկարիչների ընկերության անդամ և մասնակցել բազմաթիվ պատկերահանդեսների։ 20-րդ դարի սկզբին նրա աշխատանքները ցուցադրվել են Փարիզի Լուվրում (1919, 1920) և Լոնդոնի Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարաններում։ Շրջել է Արևելյան Հայաստանում, նկարել հայկական հնագույն հուշարձաններ, ստեղծելով ավելի քան 2000 մատիտանկար և ջրաներկ։ Նրա նշանավոր աշխատանքներից են՝ «Արևելյան փոստ», «Սասունցի կինը», «Մանուկ Հայաստան», «Ղևոնդ Ալիշան», «Վենետիկի Սուրբ Մարկոսի տաճարը», «Մատթեոս Իզմիլյան», «Անիի ավերակները» և այլն։ Նա ստեղծել է նաև հայոց պատմության, դիցաբանության և ազգագրական թեմաներով աշխատանքներ, ընդօրինակել հայ մանրանկարչության նմուշներ և գրել գեղագիտական հոդվածներ։ Ֆեթվաճյանը հետաքրքրված էր հայ ճարտարապետության, գրքի ձևավորման, ազգային տարազի և ասեղնագործության արվեստով։ Փարիզում ընտրվել է Ջրանկարիչների միջազգային ընկերության անդամ։ 1922 թվականին գաղթել է ԱՄՆ, բնակություն հաստատել Բոստոնում՝ Հայաստանի Հանրապետության հյուպատոս Մանուել Տեր-Մանուելյանի օգնությամբ։ ԱՄՆ-ում շարունակել է նկարել, սակայն մեկուսացված էր և դժվարությամբ էր պատվերներ ստանում։ Նյու Յորքում նախագծել է խորան Սուրբ Լուսավորչի հայկական տաճարի համար՝ պատկերելով Տիրամոր կերպարն իր մանկան հետ։ Նա նաև ձևավորել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության թղթադրամներն ու փոստային նամականիշերը։ Մահացել է 1947 թվականի հոկտեմբերի 7-ին կամ 10-ին Մասաչուսեթս նահանգի Մեդֆորդ քաղաքում։ Կտակի համաձայն՝ նրա աճյունը տեղափոխվել է Երևան, իսկ աշխատանքները հանձնվել Հայաստանի ազգային պատկերասրահին։ Ֆեթվաճյանի արվեստը հայ մշակույթի կարևոր մասն է՝ արտացոլելով հայ ժողովրդի պատմությունն ու գեղագիտական ժառանգությունը։

### Русский
Акварелист памятников Ани, Создатель марок Первой Республики

Аршак Абрамович Фетваджиян родился 1 октября 1866 года в Трапезунде, Османская империя. Армянский художник, известный своими акварелями, копиями армянских миниатюр и глубоким интересом к армянской архитектуре и национальной культуре. Учился в национальной школе Трапезунда, затем в Художественной школе Константинополя, которую окончил в числе первых выпускников в 1887 году. Школу основал армянский скульптор Ерванд Оскан. В 1887–1891 годах учился в Академии художеств в Риме под руководством Чезаре Маккари. В 1891 году участвовал в национальной выставке художников Италии. В 1891–1895 годах работал в Вене, затем переехал в Санкт-Петербург, став членом Общества русских художников и участвуя в многочисленных выставках. В начале XX века его работы выставлялись в Лувре в Париже (1919, 1920) и в Музее Виктории и Альберта в Лондоне. Путешествовал по Восточной Армении, рисуя древние армянские памятники и создав более 2000 карандашных и акварельных работ. Среди его известных произведений: «Восточная почта», «Сасунская женщина», «Маленькая Армения», «Гевонд Алишан», «Собор Святого Марка в Венеции», «Маттеос Измилян», «Руины Ани» и другие. Он создавал работы на темы армянской истории, мифологии и этнографии, копировал образцы армянской миниатюры и публиковал статьи по эстетике. Фетваджиян интересовался историей армянской архитектуры, оформлением книг, национальными костюмами и искусством вышивки. В Париже был избран членом Международного общества акварелистов. В 1922 году эмигрировал в США, поселившись в Бостоне при содействии консула Республики Армения Мануэла Тер-Мануэляна. В США продолжал рисовать, но был изолирован и испытывал трудности с получением заказов. В Нью-Йорке спроектировал алтарь для армянского собора Святого Иллюминатора, изобразив Деву Марию с младенцем. Он также оформлял банкноты и почтовые марки Первой Республики Армения. Скончался 7 или 10 октября 1947 года в Медфорде, штат Массачусетс. Согласно завещанию, его прах был перевезён в Ереван, а работы переданы Национальной галерее Армении. Искусство Фетваджияна является важной частью армянской культуры, отражая историю и эстетическое наследие армянского народа.

### English
Watercolorist of Ani’s Monuments, Designer of First Republic’s Stamps

Arshak Abrahamovich Fetvadjian was born on October 1, 1866, in Trebizond, Ottoman Empire. An Armenian artist renowned for his watercolors, reproductions of Armenian miniatures, and deep interest in Armenian architecture and national culture. He studied at a national school in Trebizond and later at the Art School in Constantinople, graduating as one of its first students in 1887. The school was founded by Armenian sculptor Yervand Oskan. From 1887 to 1891, he studied at the Academy of Fine Arts in Rome under Cesare Maccari. In 1891, he participated in the National Exhibition of Italian Artists. From 1891 to 1895, he worked in Vienna before moving to St. Petersburg, where he became a member of the Russian Artists’ Society and took part in numerous exhibitions. In the early 20th century, his works were displayed at the Louvre in Paris (1919, 1920) and the Victoria and Albert Museum in London. He traveled through Eastern Armenia, painting ancient Armenian monuments and creating over 2,000 pencil and watercolor works. His notable works include *Eastern Post*, *Sasun Woman*, *Little Armenia*, *Gevond Alishan*, *St. Mark’s Cathedral in Venice*, *Matteos Izmirlian*, *Ruins of Ani*, and others. He created pieces on Armenian history, mythology, and ethnography, reproduced Armenian miniatures, and wrote aesthetic articles. Fetvadjian was interested in Armenian architecture, book design, national costumes, and embroidery. In Paris, he was elected a member of the International Society of Watercolorists. In 1922, he emigrated to the United States, settling in Boston with the help of Manuel Ter-Manuelian, the consul of the Republic of Armenia. In the U.S., he continued painting but was isolated and struggled to secure commissions. In New York, he designed an altar for the Armenian Cathedral of St. Illuminator, depicting the Virgin Mary with her child. He also designed banknotes and postage stamps for the First Republic of Armenia. He passed away on October 7 or 10, 1947, in Medford, Massachusetts. Per his will, his remains were transferred to Yerevan, and his works were donated to the National Gallery of Armenia. Fetvadjian’s art is a vital part of Armenian culture, reflecting the history and aesthetic heritage of the Armenian people.

Էդուարդ Զավենի Շախիկյանը ծնվել է 1950 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Երևանում։ Հայ քանդակագործ և երգիչ է, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2014), Հայաստանի նկարիչների միության անդամ (1988)։ 2000 թվականից երգում է Հովհաննես Չեքիջյանի ղեկավարած Ազգային պետական ակադեմիական երգչախմբում որպես բարիտոն։

1959-1969 թվականներին սովորել է Ջոն Կիրակոսյանի անվան թիվ 20 դպրոցում։ 1978 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի քանդակագործության ֆակուլտետը։ Քանդակագործությամբ զբաղվում է 1970 թվականից։ Նրա արվեստին բնորոշ են ոճի նուրբ զգացողությունը և դեկորատիվ պլաստիկան։ Նրա ստեղծագործությունները ներառում են պատմական թեմաներ և ժամանակակիցների հոգեբանական դիմանկարներ։ Առավել գնահատում է ՀՀ կենտրոնական բանկի մոտ տեղադրված հայկական դրամի հուշարձանը և Դրամատիկական թատրոնի առջև գտնվող «Նարդի խաղացող» քանդակը։

Շախիկյանի աշխատանքները պահվում են Հայաստանի, ԱՊՀ երկրների, Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի, Իտալիայի, Շվեյցարիայի, Ֆրանսիայի, Հունաստանի, Ռուսաստանի, Ճապոնիայի, Կանադայի, Հունգարիայի, Էստոնիայի մասնավոր հավաքածուներում։ Նրա «Ազնավուր» քանդակը գտնվում է Շառլ Ազնավուրի հավաքածուում։ 2001 թվականին Եվրախորհրդի շենքում (Ստրասբուրգ) տեղադրվել է նրա «Թամադա» քանդակը, իսկ ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ին նվիրել է «Խորհրդավոր ընթրիք» աշխատանքը։ 2013 թվականին ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարության բակում տեղադրվել է «Պատվո հուշարձան փրկության նվիրյալներին»։

Նա մասնակցել է բազմաթիվ ցուցահանդեսների Հայաստանում, ԱՊՀ երկրներում և արտերկրում, այդ թվում՝ Համաշխարհային դանթեական բիենալեին Իտալիայում։ Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել 2002 և 2015 թվականներին Երևանում։ Պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով (2010), ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալով և Ֆլորենցիայում խմբակային ոսկե մեդալով (1988)։

### Русский

История и современные портреты

Эдуард Завенович Шахикян родился 21 сентября 1950 года в Ереване. Армянский скульптор и певец, заслуженный художник Армении (2014), член Союза художников Армении (1988). С 2000 года поёт (баритон) в Национальном государственном академическом хоре под руководством Ованеса Чекиджяна.

В 1959–1969 годах учился в ереванской школе № 20 имени Джона Киракосяна. В 1978 году окончил факультет скульптуры Ереванского художественно-театрального института. Занимается скульптурой с 1970 года. Его искусству присущи тонкое чувство стиля и декоративная пластика. Работы Шахикяна охватывают исторические сюжеты и психологические портреты современников. Среди наиболее ценимых им самим работ — памятник армянскому драму у здания Центрального банка Армении и скульптура «Игрок в нарды» перед Драматическим театром.

Многие его произведения хранятся в галереях Армении, стран СНГ, Третьяковской галерее в Москве, а также в частных коллекциях США, Италии, Швейцарии, Франции, Греции, России, Японии, Канады, Венгрии и Эстонии. Скульптура «Азнавур» находится в коллекции Шарля Азнавура. В 2001 году скульптура «Тамада» была установлена в здании Совета Европы в Страсбурге, а президент Армении Роберт Кочарян подарил папе римскому Иоанну Павлу II работу «Тайная вечеря». В 2013 году во дворе Министерства по чрезвычайным ситуациям Армении установлен «Памятник чести спасателям».

Шахикян участвовал в многочисленных республиканских, всесоюзных и зарубежных выставках, включая Всемирную дантовскую биеннале в Италии. Персональные выставки прошли в Ереване в 2002 и 2015 годах. Награждён медалью Мовсеса Хоренаци (2010), золотой медалью Министерства культуры Армении и групповой золотой медалью во Флоренции (1988).

### English

History and Contemporary Portraits 

Eduard Zavenovich Shakhikyan was born on September 21, 1950, in Yerevan. An Armenian sculptor and singer, he is a Merited Artist of Armenia (2014) and a member of the Artists’ Union of Armenia (1988). Since 2000, he has been a baritone in the National Academic Choir led by Hovhannes Chekijyan.

From 1959 to 1969, he studied at Yerevan’s School No. 20 named after John Kirakosyan. In 1978, he graduated from the sculpture department of the Yerevan Art and Theater Institute. He has been engaged in sculpture since 1970. His art is characterized by a refined sense of style and decorative plasticity, blending historical themes with psychological portraits of contemporaries. Among his most valued works are the monument to the Armenian dram near the Central Bank of Armenia and the “Backgammon Player” sculpture in front of the Dramatic Theater.

Many of his works are held in galleries in Armenia, CIS countries, Moscow’s Tretyakov Gallery, and private collections in the USA, Italy, Switzerland, France, Greece, Russia, Japan, Canada, Hungary, and Estonia. His sculpture “Aznavour” is part of Charles Aznavour’s collection. In 2001, his “Tamada” sculpture was installed at the Council of Europe in Strasbourg, and President Robert Kocharyan gifted Pope John Paul II his work “The Last Supper.” In 2013, the “Monument of Honor to Rescuers” was erected in the courtyard of Armenia’s Ministry of Emergency Situations.

Shakhikyan has participated in numerous republican, all-Union, and international exhibitions, including the Dante Biennale in Italy. He held solo exhibitions in Yerevan in 2002 and 2015. He was awarded the Movses Khorenatsi Medal (2010), the Gold Medal of Armenia’s Ministry of Culture, and a group gold medal in Florence (1988).

Նարեկ Մինասի Ավետիսյանը ծնվել է 1969 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Երևանում, նկարիչներ Մինաս Ավետիսյանի և Գայանե Մամաջանյանի ընտանիքում։ Հայ ժամանակակից նկարիչ և արվեստի տեսաբան է, Ինտերֆրակտալ Արվեստի ուղղության հիմնադիր։

1988 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1988-1992 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայի նկարչության բաժնում։

Նարեկ Ավետիսյանի ստեղծագործական գործունեությունը ներառում է բազմաթիվ անհատական և խմբակային ցուցահանդեսներ Հայաստանում և արտերկրում։ Նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը՝ «Աքրոմ ներկայացում», տեղի է ունեցել 1992 թվականին Լեհաստանի Լյուբլին քաղաքում։ 1993 թվականին մասնակցել է Ֆրանսիայում անցկացված «Դասական երաժշտության միջազգային փառատոն V» ցուցահանդեսին։ 2000 թվականին մասնակցել է Երևանում և Գյումրիում կայացած խմբակային ցուցահանդեսներին, այդ թվում՝ «Հայ նկարիչները վերտուալ հարաբերությունների մասին» և «Ձայնի փոխարեն»։ 2001 թվականին ներկայացել է «Ուտոպիանա» հայ-շվեյցարական և «Տարածություն և ձայն» ցուցահանդեսներում։ 2002 թվականին մասնակցել է Թեհրանի ժամանակակից արվեստի կենտրոնի «Հայկական ժամանակակից արվեստ» ցուցահանդեսին։ 2003 թվականին Բեռլինում ցուցադրել է իր աշխատանքները «Մոտեցում» խմբակային ցուցահանդեսում։ 2004-ին Երևանում մասնակցել է «Աուդիովիժն» ցուցահանդեսին՝ համագործակցելով տեխնո-երաժիշտների հետ։ 2006-ին կայացել է նրա «Լույսի և հետքի տարածքներ» անհատական ցուցահանդեսը, իսկ 2009-ին՝ «Վերադարձ» ցուցահանդեսը Երևանի քաղաքապետարանի սրահում։ 2011-ին ՆՓԱԿ-ում ներկայացրել է «Յան Վերմեերի 33 ձևափոխություն»՝ Վահան Արծրունու երաժշտությամբ։ 2013-ին Բեռլինում կայացել է «Սիմուլակրում» ցուցահանդեսը, 2014-ին՝ «Մինաս և Նարեկ Ավետիսյան. մոդեռնը և ավանգարդը Հայաստանում» Գերմանիայի Հալե քաղաքում։ 2022-ին մասնակցել է «SUBSTRATUM» հողարվեստի և «Բազմաշխարհ» անհատական ցուցահանդեսներին Երևանում։ 2023-ին Աշոտ Աշոտի հետ համատեղ ներկայացրել է «ԵԹԵՐ» ցուցահանդեսը, իսկ 2024-ին՝ «Հինգ նախագիծ» ԱրտԿվարտալում։

Նարեկ Ավետիսյանի արվեստը բնութագրվում է ժամանակակից մոտեցումներով, ինտերֆրակտալ արվեստի ուղղությամբ, որը համատեղում է ավանդույթն ու նորարարությունը։ Նրա աշխատանքները արտացոլում են խորը գեղագիտական և փիլիսոփայական խոհեր։

### Русский

Традиции и инновации 

Нарек Минасович Аветисян родился 20 сентября 1969 года в Ереване, в семье художников Минаса Аветисяна и Гаяне Мамаджанян. Армянский современный художник и теоретик искусства, основатель направления Интерфракального искусства. В 1988 году окончил Ереванское художественное училище имени Паноса Терлемезяна, в 1988–1992 годах учился на отделении живописи Ереванской художественной академии.

Творческая деятельность Нарека Аветисяна включает многочисленные персональные и групповые выставки в Армении и за рубежом. Его первая персональная выставка «Ахромное представление» состоялась в 1992 году в Люблине, Польша. В 1993 году он участвовал в выставке на V Международном фестивале классической музыки во Франции. В 2000 году участвовал в групповых выставках в Ереване и Гюмри, включая «Армянские художники о виртуальных отношениях» и «Вместо звука». В 2001 году представил работы на армяно-швейцарской выставке «Утопиана» и выставке «Пространство и звук» в Ереване. В 2002 году участвовал в выставке «Современное армянское искусство» в Центре современного искусства в Тегеране. В 2003 году его работы были показаны на групповой выставке «Подход» в Берлине. В 2004 году участвовал в выставке «Аудиовижн» в Ереване, сотрудничая с техно-музыкантами. В 2006 году состоялась персональная выставка «Пространства света и следа», а в 2009 году — «Возвращение» в мэрии Еревана. В 2011 году в НПАК представил «33 трансформации Яна Вермеера» с музыкой Вагана Арцруни. В 2013 году в Берлине прошла выставка «Симулякрум», в 2014 году — «Минас и Нарек Аветисян: модернизм и авангард в Армении» в Халле, Германия. В 2022 году участвовал в выставке лэндарта «SUBSTRATUM» и персональной выставке «Многомир» в Ереване. В 2023 году совместно с Ашотом Ашотом представил выставку «ЭФИР», а в 2024 году — «Пять проектов» в АртКвартале.

Искусство Нарека Аветисяна характеризуется современными подходами и интерфракальным направлением, сочетающим традиции и инновации. Его работы отражают глубокие эстетические и философские размышления.

### English

Tradition and Innovation 

Narek Minasi Avetisyan was born on September 20, 1969, in Yerevan, in the family of artists Minas Avetisyan and Gayane Mamajanyan. A contemporary Armenian artist and art theorist, he is the founder of the Interfractal Art movement. In 1988, he graduated from the Panos Terlemezyan Art College in Yerevan and studied at the painting department of the Yerevan Art Academy from 1988 to 1992.

Narek Avetisyan’s creative career includes numerous solo and group exhibitions in Armenia and abroad. His first solo exhibition, “Achrome Performance,” took place in 1992 in Lublin, Poland. In 1993, he participated in the V International Festival of Classical Music in France. In 2000, he joined group exhibitions in Yerevan and Gyumri, including “Armenian Artists on Virtual Relationships” and “Instead of Sound.” In 2001, he exhibited at the Armenian-Swiss “Utopiana” and “Space and Sound” exhibitions in Yerevan. In 2002, he participated in the “Armenian Contemporary Art” exhibition at the Tehran Contemporary Art Center. In 2003, his works were shown at the “Approach” group exhibition in Berlin. In 2004, he took part in the “Audiovision” exhibition in Yerevan, collaborating with techno-musicians. In 2006, he held the solo exhibition “Spaces of Light and Trace,” and in 2009, “Return” at Yerevan City Hall. In 2011, he presented “33 Transformations of Jan Vermeer” with music by Vahan Artsruni at NPAK. In 2013, he exhibited at “Simulacrum” in Berlin, and in 2014, “Minas and Narek Avetisyan: Modernism and Avant-Garde in Armenia” in Halle, Germany. In 2022, he participated in the “SUBSTRATUM” land art exhibition and the solo exhibition “Multiverse” in Yerevan. In 2023, he co-presented the “ETHER” exhibition with Ashot Ashot, and in 2024, “Five Projects” at ArtKvartal.

Narek Avetisyan’s art is characterized by contemporary approaches and the Interfractal Art movement, blending tradition and innovation. His works reflect deep aesthetic and philosophical reflections.

Ալեքսանդր Նիկոլայի Շաքարյանը մահացել է 1984 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Երևանում։ Հայ նկարիչ է, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1956)։

1929-1934 թվականներին սովորել է Լենինգրադի համառուսաստանյան գեղարվեստի ակադեմիայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտում։ 1951-1964 թվականներին եղել է Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի գլխավոր նկարիչը։

Նա հեղինակ է մի շարք թատերական ներկայացումների ձևավորումների, այդ թվում՝ Անտոն Չեխովի «Երեք քույր» (1952), Ալեքսանդր Շիրվանզադեի «Չար ոգի» (1959), Ալեքսեյ Արբուզովի «Իրկուտսկյան պատմություն» (1960), Ուիլյամ Շեքսպիրի «Ռիչարդ III» (1965, բոլորը՝ Երևանի Պարոնյանի անվան թատրոնում)։ Նաև ձևավորել է օպերային ներկայացումներ՝ Շառլ Գունոյի «Ֆաուստ» (1942), Տիգրան Չուխաջյանի «Արշակ Բ» (1956), բալետային ներկայացումներ՝ Լյուդվիգ Մինկուսի «Դոն Կիխոտ» (1953), Արիստակեսյանի «Պրոմեթևս» (1968, Երևանի օպերայի և բալետի թատրոն), Արամ Խաչատրյանի «Սպարտակ» (1966, Սվերդլովսկի օպերային թատրոն)։ Շաքարյանը մասնակցել է «Քաոս» (1972) և «Աքսորական № 011» (1978, երկուսն էլ՝ Հայֆիլմ) ֆիլմերի ձևավորումներին։

Նրա կտավներից են՝ «Աղջկա դիմանկար» (1932), «Գյուղական տեսարան» (1934), «Հին Երևան» (1943)։ 1962 թվականին Երևանում կայացել է նրա անհատական ցուցահանդեսը։ Շաքարյանի ստեղծագործությունները արտացոլում են հայ մշակույթի և թատերական արվեստի խորքային ընկալումը, նրա աշխատանքները նշանակալի ներդրում են ունեցել հայկական գեղարվեստական և թատերական ժառանգության մեջ։

### Русский

Живопись и театральное оформление 

Александр Николаевич Шакарян умер 20 сентября 1984 года в Ереване. Армянский художник, заслуженный деятель искусств Армянской ССР (1956). В 1929–1934 годах учился в Ленинградском институте живописи, скульптуры и архитектуры Всесоюзной академии художеств. В 1951–1964 годах был главным художником Ереванского театра музыкальной комедии имени Акопа Пароняна.

Он оформлял театральные постановки, включая «Три сестры» Антона Чехова (1952), «Чар огы» Александра Ширванзаде (1959), «Иркутская история» Алексея Арбузова (1960), «Ричард III» Уильяма Шекспира (1965, все — в Ереванском театре им. Пароняна). Также занимался оформлением оперных постановок: «Фауст» Шарля Гуно (1942), «Аршак II» Тиграна Чухаджяна (1956), и балетных постановок: «Дон Кихот» Людвига Минкуса (1953), «Прометей» Аристакесяна (1968, Ереванский театр оперы и балета), «Спартак» Арама Хачатуряна (1966, Свердловский оперный театр). Шакарян участвовал в оформлении фильмов «Хаос» (1972) и «Изгнанник № 011» (1978, оба — «Арменфильм»).

Среди его картин: «Портрет девушки» (1932), «Сельский пейзаж» (1934), «Старый Ереван» (1943). В 1962 году в Ереване прошла его персональная выставка. Творчество Шакаряна отражает глубокое понимание армянской культуры и театрального искусства, его работы внесли значительный вклад в армянское художественное и театральное наследие.

### English

Painting and Theatrical Design 

Alexander Nikolayevich Shakaryan died on September 20, 1984, in Yerevan. An Armenian artist, he was honored as a Merited Artist of the Armenian SSR (1956). From 1929 to 1934, he studied at the Leningrad Institute of Painting, Sculpture, and Architecture of the All-Union Academy of Arts. From 1951 to 1964, he served as the chief artist of the Hakob Paronyan Musical Comedy Theater in Yerevan.

He designed sets for theatrical productions, including Anton Chekhov’s *Three Sisters* (1952), Alexander Shirvanzade’s *Char Ogy* (1959), Alexey Arbuzov’s *Irkutsk Story* (1960), and William Shakespeare’s *Richard III* (1965, all at the Paronyan Theater). He also worked on opera productions, such as Charles Gounod’s *Faust* (1942) and Tigran Chukhajyan’s *Arshak II* (1956), and ballet productions, including Ludwig Minkus’s *Don Quixote* (1953), Aristakesyan’s *Prometheus* (1968, Yerevan Opera and Ballet Theater), and Aram Khachaturian’s *Spartacus* (1966, Sverdlovsk Opera Theater). Shakaryan contributed to the set design of the films *Chaos* (1972) and *Exile No. 011* (1978, both by Armenfilm).

His paintings include *Portrait of a Girl* (1932), *Rural Landscape* (1934), and *Old Yerevan* (1943). In 1962, he held a solo exhibition in Yerevan. Shakaryan’s work reflects a deep understanding of Armenian culture and theatrical art, making a significant contribution to Armenia’s artistic and theatrical heritage.

Վիլհելմ Հարությունի Մաթևոսյանը մահացել է 2001 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Երևանում։ Հայ արվեստաբան է, արվեստագիտության թեկնածու (1963)։

1955 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1961 թվականից աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտում։ Զբաղվել է XX դարի հայ ականավոր նկարիչների ժառանգության պատմատեսական ուսումնասիրությամբ՝ դրանք դիտարկելով համաեվրոպական մշակույթի զարգացման համատեքստում։ Նրա հետազոտական մեթոդի հիմքում ընկած է արվեստի ինքնակա էության և իրականության զուգահեռության գաղափարը։

Մաթևոսյանի հիմնական աշխատանքները նվիրված են հայ նկարիչների, մասնավորապես Սեդրակ Առաքելյանի, Հակոբ Կոջոյանի և Մարտիրոս Սարյանի ստեղծագործությունների վերլուծությանը։ Նրա գրքերը՝ «Սեդրակ Առաքելյան» (1963), «Հակոբ Կոջոյան. Արվեստը» (1971), «Մարտիրոս Սարյան» (1975, հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն), «Մարտիրոս Սարյանի էսթետիկական հայացքները» (1980), «Մարտիրոս Սարյան. գրքային նկարազարդումները» (1980), «Մարգարե» (1990), «Երեք կիսադեմ» (2002), «Հակոբ Կոջոյան» (2003), կարևոր ներդրում են ունեցել հայ արվեստի պատմության ուսումնասիրության մեջ։ Նրա աշխատանքները խորությամբ բացահայտում են հայ արվեստի առանձնահատկությունները՝ համեմատական վերլուծության միջոցով կապելով դրանք համաշխարհային արվեստի հետ։

### Русский

Знаток армянского искусства:

Вильгельм Арутюнович Матевоссян умер 18 сентября 2001 года в Ереване. Армянский искусствовед, кандидат искусствоведения (1963).

В 1955 году окончил Ереванский государственный университет. С 1961 года работал в Институте искусств Национальной академии наук Армении. Занимался историко-теоретическим изучением наследия выдающихся армянских художников XX века, рассматривая их творчество в контексте развития общеевропейской культуры. В основе его исследовательского метода лежит идея параллелизма самобытной сущности искусства и реальности.

Основные работы Матевоссяна посвящены анализу творчества армянских художников, в частности Седрака Аракеляна, Акопа Коджояна и Мартироса Сарьяна. Его книги, такие как «Седрак Аракелян» (1963), «Акоп Коджоян. Искусство» (1971), «Мартирос Сарьян» (1975, на армянском, русском и английском языках), «Эстетические взгляды Мартироса Сарьяна» (1980), «Мартирос Сарьян: книжные иллюстрации» (1980), «Маргаре» (1990), «Три профиля» (2002) и «Акоп Коджоян» (2003), внесли значительный вклад в изучение истории армянского искусства. Его труды глубоко раскрывают особенности армянского искусства, связывая их с мировым искусством через сравнительный анализ.

### English

Expert of Armenian Art

Vilhelm Harutyunovich Matevosyan died on September 18, 2001, in Yerevan. He was an Armenian art historian, candidate of art history (1963).

In 1955, he graduated from Yerevan State University. From 1961, he worked at the Institute of Arts of the National Academy of Sciences of Armenia. He focused on the historical and theoretical study of the legacy of prominent 20th-century Armenian artists, analyzing their work within the context of European cultural development. His research method was based on the concept of parallelism between the autonomous essence of art and reality.

Matevosyan’s major works are dedicated to analyzing the creations of Armenian artists, particularly Sedrak Arakelyan, Hakob Kojoyan, and Martiros Saryan. His books, including *Sedrak Arakelyan* (1963), *Hakob Kojoyan: Art* (1971), *Martiros Saryan* (1975, in Armenian, Russian, and English), *Martiros Saryan’s Aesthetic Views* (1980), *Martiros Saryan: Book Illustrations* (1980), *Margare* (1990), *Three Profiles* (2002), and *Hakob Kojoyan* (2003), made significant contributions to the study of Armenian art history. His works deeply explore the characteristics of Armenian art, connecting them to global art through comparative analysis.

Արտաշես Սահակի Աբրահամյանը ծնվել է 1921 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ։ Հայ բնանկարիչ է, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1980), ԽՄԿԿ անդամ (1944), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) մասնակից, հայ դասական նկարիչների ավագ ներկայացուցիչ։

Ծնվել է տպագրիչների ընտանիքում։ 1934-1938 թվականներին սովորել է Սերգեյ Մերկուրովի անվան նկարչական ստուդիայում։ 1938 թվականին տեղափոխվել է Երևան և ընդունվել Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարան, որն ավարտել է 1941 թվականին։ 1941-1945 թվականներին մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մարտերին՝ Թամանյան 89-րդ դիվիզիայի կազմում, որը մարտական ուղի է անցել Հյուսիսային Կովկասից մինչև Բեռլին։ Ծառայել է որպես կապավոր 400-րդ գնդի վաշտերից մեկում։ 1944 թվականին Կերչի մարտերից հետո ընդունվել է ԽՄԿԿ։ Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի, Հայրենական մեծ պատերազմի 3-րդ աստիճանի, «Կարմիր խաչ», «Փառքի 3-րդ աստիճանի» շքանշաններով, ինչպես նաև «Խիզախության համար», «Կովկասի պաշտպանության համար», «Վարշավայի համար», «Մարտական ծառայությունների համար» և այլ մեդալներով։

1945-1952 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գեղանկարի բաժնում։ Նրա ստեղծագործական գործունեությունը տևել է 60 տարի։ Աբրահամյանի աշխատանքները, որոնք հիմնականում բնանկարներ են, արտացոլում են Հայաստանի բնության գեղեցկությունը։ Դրանք պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Ջերմուկի, Վանաձորի, Հրազդանի, Գյումրու արվեստի թանգարաններում, ՀՀ Մշակույթի նախարարության և Նկարիչների միության ֆոնդերում, Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում և մասնավոր հավաքածուներում։ Նրա նշանավոր կտավներից են «Ոսկեվազի առավոտը» (1955), «Ձյուն կուգա. Նորք» (1956), «Արարատը Բյուրականից» (1960), «Հրազդանի ծայրամասում» (1968), «Բարդիներով տնակ. Հին Մալիշկա» (1971), «Արենի» (1980), «Ելփին գյուղը» (1983), «Սաղմոսավանք» (1984), «Թանահատ»։

1963 թվականին նրա աշխատանքները ցուցադրվել են «Չորսի» ցուցահանդեսում՝ Լևոն Կոջոյանի, Հովահաննես Մինասյանի և Արա Հարությունյանի հետ։ 1973 թվականին կայացել է նրա անհատական ցուցահանդեսը Երևանի Նկարչի տանը, 1974 թվականին՝ Գյումրու Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցում։ 1967 թվականին պարգևատրվել է ԽՍՀՄ նկարիչների միության պատվոգրով, 1972 թվականին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ բնության պահպանության խորհրդի շնորհակալագրով, 1980 թվականին՝ ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարչի կոչմամբ, 1998 թվականին «Քասախ գետը» կտավը ՄԱԿ-ի 50-ամյակին նվիրված ցուցահանդեսում արժանացել է 3-րդ մրցանակի։ Արտաշես Աբրահամյանի ստեղծագործությունները մեծ ներդրում են ունեցել հայկական կերպարվեստի զարգացման գործում։

### Русский

Лирика армянской природы 

Арташес Сагикович Абрамян родился 17 сентября 1921 года в Александрополе (ныне Гюмри), Армянская ССР. Известный армянский пейзажист, заслуженный художник Армянской ССР (1980), член КПСС (1944), участник Восточного фронта Второй мировой войны («Великая Отечественная война», 1941–1945), старейший представитель классической армянской живописи.

Родился в семье типографов. В 1934–1938 годах получил первое профессиональное образование в художественной студии имени Сергея Меркурова. В 1938 году переехал в Ереван и поступил в художественное училище имени Фаноса Терлемезяна, которое окончил в 1941 году. В 1941–1945 годах участвовал в боевых действиях на Восточном фронте в составе 89-й Таманской дивизии, которая прошла путь от Северного Кавказа до Берлина. Служил связистом в одном из батальонов 400-го полка. В 1944 году после тяжелых боев в Керчи вступил в КПСС. Награждён орденами Красной Звезды, Отечественной войны III степени, «Красный крест», Славы III степени, а также медалями «За отвагу», «За оборону Кавказа», «За Варшаву», «За боевые заслуги» и другими.

В 1945–1952 годах учился на отделении живописи Ереванского художественно-театрального института. Его творческая деятельность длилась 60 лет. Работы Абрамяна, преимущественно пейзажи, отражают красоту природы Армении. Они хранятся в Национальной галерее Армении, музеях искусств Джермука, Ванадзора, Раздана, Гюмри, фондах Министерства культуры Армении и Союза художников, Третьяковской галерее в Москве, а также в частных коллекциях. Среди его известных полотен: «Утро в Воскеване» (1955), «Снег идет. Норк» (1956), «Арарат из Бюракана» (1960), «На окраине Раздана» (1968), «Домик с тополями. Старая Малишка» (1971), «Арани» (1980), «Село Елпин» (1983), «Сaghмосаванк» (1984), «Танахат».

В 1963 году его работы были представлены на выставке «Четверых» вместе с Левоном Коджояном, Ованесом Минасяном и Ара Арутюняном. В 1973 году состоялась его персональная выставка в Доме художника в Ереване, в 1974 году — в художественной школе имени Меркурова в Гюмри. В 1967 году награждён грамотой Союза художников СССР, в 1972 году — благодарственным письмом Совета по охране природы АН Армянской ССР, в 1980 году удостоен звания заслуженного художника Армянской ССР, в 1998 году картина «Река Касах» получила третью премию на выставке, посвящённой 50-летию ООН. Творчество Арташеса Абрамяна внесло значительный вклад в развитие армянского изобразительного искусства.

### English

Lyric of Armenia’s Nature 

Artashes Sahakovich Abrahamyan was born on September 17, 1921, in Alexandropol (now Gyumri), Armenian SSR. He was a renowned Armenian landscape painter, Honored Artist of the Armenian SSR (1980), member of the Communist Party (1944), participant in the Eastern Front of World War II (“Great Patriotic War,” 1941–1945), and a senior representative of classical Armenian painting.

Born into a family of printers, he received his initial professional education from 1934 to 1938 at the Sergei Merkurov Art Studio. In 1938, he moved to Yerevan and enrolled in the Panos Terlemezian Art School, graduating in 1941. From 1941 to 1945, he fought in World War II as part of the 89th Tamanskaya Division, which advanced from the North Caucasus to Berlin. He served as a signalman in one of the battalions of the 400th Regiment. In 1944, after heavy fighting in Kerch, he joined the Communist Party. He was awarded the Order of the Red Star, Order of the Patriotic War III Degree, Red Cross, Order of Glory III Degree, and medals “For Courage,” “For the Defense of the Caucasus,” “For Warsaw,” “For Battle Merits,” among others.

From 1945 to 1952, he studied at the painting department of the Yerevan Art and Theater Institute. His creative career spanned 60 years. Abrahamyan’s works, primarily landscapes, capture the beauty of Armenia’s nature. They are housed in the National Gallery of Armenia, art museums in Jermuk, Vanadzor, Hrazdan, and Gyumri, the funds of the Ministry of Culture of Armenia and the Artists’ Union, the Tretyakov Gallery in Moscow, and private collections. His notable works include *Morning in Voskevan* (1955), *Snow is Coming. Norq* (1956), *Ararat from Byurakan* (1960), *On the Outskirts of Hrazdan* (1968), *House with Poplars. Old Malishka* (1971), *Areni* (1980), *Yelpin Village* (1983), *Saghmosavank* (1984), and *Tanahat*.

In 1963, his works were exhibited at the “Four Artists” exhibition alongside Levon Kojoyan, Hovhannes Minasyan, and Ara Harutyunyan. In 1973, his solo exhibition was held at the House of Artists in Yerevan, and in 1974, it moved to the Merkurov Art School in Gyumri. In 1967, he received a certificate of honor from the USSR Artists’ Union, in 1972, a letter of gratitude from the Nature Conservation Council of the Armenian SSR Academy of Sciences, in 1980, the title of Honored Artist of the Armenian SSR, and in 1998, his painting *Kasakh River* won third prize at an exhibition dedicated to the 50th anniversary of the UN. Artashes Abrahamyan’s work significantly contributed to the development of Armenian fine arts.

Լևոն Երվանդի Լաճիկյանը ծնվել է 1955 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ։ Նա հայ արվեստաբան, գեղագետ և գրաֆիկ-նկարիչ է, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ Սամվել Լաճիկյանի եղբայրը։

1977 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, իսկ 1977-1980 թվականներին սովորել է ԵՊՀ ասպիրանտուրայում՝ «Գեղագիտություն» մասնագիտությամբ։ 1999 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է, 2005 թվականից՝ Հայաստանի լրագրողների միության անդամ։ 1981-1996 թվականներին և 2013 թվականից դասավանդում է ԵՊՀ-ում։ 1992-1994 թվականներին եղել է «Ազգ» օրաթերթի մշակութային էջի պատասխանատուն, 1996-2011 թվականներին՝ Հայ օգնության ֆոնդի մամլո քարտուղար, իսկ 2012 թվականին աշխատել է ՀՀ Սփյուռքի նախարարությունում՝ որպես Ամերիկայի հայ համայնքների վարչության պետ։ Նրա գրաֆիկական աշխատանքները ցուցադրվել են Գորիսում, Երևանում, Գյումրիում, Նյու Յորքում և Ստամբուլում։ Լաճիկյանի գիտական և արվեստաբանական հոդվածները հրապարակվել են «Բազմավէպ», «Հանդես ամսօրեայ», «Քրիստոնյա Հայաստան» և այլ հանդեսներում։ Նա հեղինակ է «Անլույս օրերի ոգեղեն ղողանջներ» (2004), «Հրաշալի այբուբենը» (2005), «Ներբող Մայրենիին» (2005), «Խաչվող ճանապարհներ» (2006, 2012) գրքերի։ 2010 թվականին պարգևատրվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալով։ Լևոն Լաճիկյանի ստեղծագործություններն ու գիտական աշխատանքները մեծ ներդրում ունեն հայ արվեստի և մշակույթի զարգացման գործում։

### Русский

Эстетик и художник армянского искусства

Левон Ервандович Лачикян родился 7 сентября 1955 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР. Он армянский искусствовед, эстетик и художник-график, брат заслуженного художника Армении Самвела Лачикяна. В 1977 году окончил филологический факультет Ереванского государственного университета, а в 1977–1980 годах учился в аспирантуре ЕГУ по специальности «Эстетика». С 1999 года — член Союза художников Армении, с 2005 года — член Союза журналистов Армении. В 1981–1996 годах и с 2013 года преподаёт в ЕГУ. В 1992–1994 годах был ответственным за культурную страницу газеты «Азг», в 1996–2011 годах — пресс-секретарём Фонда помощи Армении, а в 2012 году работал в Министерстве диаспоры Армении начальником управления армянских общин Америки. Его графические работы выставлялись в Горисе, Ереване, Гюмри, Нью-Йорке и Стамбуле. Научные и искусствоведческие статьи Лачикяна публиковались в журналах «Базмавеп», «Андес амсореа», «Христианская Армения» и других. Он автор книг «Духовные перезвоны безлунных дней» (2004), «Чудесная азбука» (2005), «Ода родному языку» (2005), «Перекрёстки» (2006, 2012). В 2010 году награждён золотой медалью Министерства культуры Армении. Творчество и научная деятельность Левона Лачикяна внесли значительный вклад в развитие армянского искусства и культуры.

### English

Aesthetician and Artist of Armenian Art

Levon Yervandovich Lachikyan was born on September 7, 1955, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR. He is an Armenian art critic, aesthetician, and graphic artist, the brother of Honored Artist of Armenia Samvel Lachikyan. In 1977, he graduated from the philological faculty of Yerevan State University and studied aesthetics in its postgraduate program from 1977 to 1980. Since 1999, he has been a member of the Artists’ Union of Armenia, and since 2005, a member of the Journalists’ Union of Armenia. He taught at YSU from 1981 to 1996 and has continued teaching there since 2013. From 1992 to 1994, he was responsible for the cultural section of the “Azg” newspaper, from 1996 to 2011, he served as press secretary for the Armenia Fund, and in 2012, he worked at the Ministry of Diaspora of Armenia as head of the Department of Armenian Communities in America. His graphic works have been exhibited in Goris, Yerevan, Gyumri, New York, and Istanbul. Lachikyan’s scholarly and art-critical articles have appeared in journals such as “Bazmavep,” “Handes Amsorya,” and “Christian Armenia.” He is the author of books including *Spiritual Chimes of Moonless Days* (2004), *The Wonderful Alphabet* (2005), *Ode to the Mother Tongue* (2005), and *Crossroads* (2006, 2012). In 2010, he was awarded the Gold Medal of the Ministry of Culture of Armenia. Levon Lachikyan’s creative and scholarly work has significantly contributed to the development of Armenian art and culture.